ควรทำอย่างไรเมื่อคนแก่ลุกขึ้นแล้วหน้ามืด?

อาการที่บ่งชี้ว่าต้องเรียกความช่วยเหลือฉุกเฉินคือหมดสติไม่ฟื้นภายในไม่กี่นาที หายใจผิดปกติ เจ็บแน่นหน้าอก หรือมีอาการทางระบบประสาทฉับพลัน เช่น แขนขาอ่อนแรงหรือพูดไม่ชัด

ถ้าเจอสถานการณ์แบบนี้ ฉันจะย้ำว่าต้องไม่ปล่อยผู้สูงอายุไว้คนเดียว รีบนอนราบ ยกขาสูง หากไม่รู้สึกตัวให้เปิดทางเดินหายใจ ตรวจการหายใจและชีพจร แล้วโทรขอความช่วยเหลือทันที ถ้าได้รับการตอบสนองช้าแต่ยังหายใจได้ ให้รักษาให้อุ่นและสบายจนกว่าความช่วยเหลือมาถึง

ในด้านการป้องกัน ระมัดระวังการลุกจากท่านอนหรือท่านั่งให้ช้าลง รับประทานน้ำให้เพียงพอ และหากมีประวัติความดันหรือหัวใจ ควรให้แพทย์ปรับยาอย่างเหมาะสม เหตุการณ์หน้ามืดอาจดูน่ากลัวแต่จัดการได้ด้วยการตอบสนองรวดเร็วและมีสติ ซึ่งมักทำให้ผลลัพธ์ออกมาดีขึ้นกว่าที่คิด

สิ่งแรกที่ควรทำเมื่อพบว่าคนแก่ลุกขึ้นแล้วหน้ามืดคือพาเขานั่งหรือนอนลงอย่างปลอดภัยเพื่อป้องกันการล้ม

ในสถานการณ์แบบนี้ฉันจะพูดคุยเบาๆ เพื่อประเมินระดับสติสัมปชัญญะ และค่อยๆ ประคองให้เขานั่งลงบนเก้าอี้หรือขอบเตียงก่อน ถ้ารู้สึกตัวไม่ค่อยดี ให้ช่วยให้นอนราบโดยยกขาสูงประมาณ 30 ซม. เพื่อเพิ่มเลือดไปเลี้ยงสมอง การคลายเสื้อผ้าที่รัดแน่น เช่น ปลายคอหรือเข็มขัด ช่วยให้หายใจสะดวกขึ้นและลดภาระของระบบหมุนเวียนเลือดได้ทันที

ระหว่างนั้นต้องสังเกตการหายใจและชีพจรอย่างรวดเร็ว ถ้าคนคนนั้นรู้สึกตัวแต่เวียนหัว ให้เสนอของหวานหรือเครื่องดื่มที่มีน้ำตาลเล็กน้อยถ้ากลืนได้ดี แต่ห้ามให้กินหรือดื่มถ้าเริ่มง่วงหรือไม่รู้สึกตัว เพราะเสี่ยงสำลักได้ หากภายใน 1–2 นาทีอาการไม่ดีขึ้นหรือมีอาการหมดสติ หายใจไม่ปกติ หายใจช้าหรือไม่มีชีพจร ต้องเรียกเจ้าหน้าที่ฉุกเฉินทันทีและเริ่มช่วยชีวิตขั้นพื้นฐานตามความจำเป็น

สาเหตุเบื้องต้นมักมาจากความดันตกเมื่อเปลี่ยนอิริยาบถอย่างรวดเร็ว (orthostatic hypotension), ยาบางชนิด, ขาดน้ำ หรือภาวะหัวใจ ผมมองว่าให้ความสำคัญกับการป้องกันคือดีที่สุด เช่น แนะนำให้ผู้สูงอายุลุกช้าๆ นั่งพักก่อนยืน ดื่มน้ำพอเพียง และให้แพทย์ทบทวนยาที่ใช้เป็นประจำ จะช่วยลดเหตุการณ์หน้ามืดลงได้มาก เป็นเรื่องที่ต้องใส่ใจแต่จัดการได้ถ้ารู้วิธีและใจเย็น

การเห็นคนแก่ลุกแล้วหน้ามืดทำให้ต้องรีบลงมือช่วยอย่างเป็นขั้นเป็นตอนโดยไม่ตื่นตระหนก

1) พาตัวเขามานั่งทันที หาที่พิงหลังแข็งแรง ถ้าไม่สามารถนั่งได้ให้ช่วยให้นอนราบและยกขาสูงเล็กน้อย เพื่อให้เลือดไหลกลับไปยังสมองได้เร็วขึ้น
2) พูดคุยด้วยน้ำเสียงนิ่งๆ เพื่อประเมินสติ หากยังตอบสนองได้ดี ให้ค่อยๆ ถามว่าปวดหรือเวียนศีรษะไหม พร้อมสังเกตสีผิว เหงื่อออก และการหายใจ
3) ตรวจชีพจรและการหายใจ หากหายใจแน่นหรือหยุด ต้องขอความช่วยเหลือจากคนรอบข้างและโทรหาเบอร์ฉุกเฉินทันที ถ้าไม่มีสัญญาณชีพจรให้เริ่มทำ CPR ตามคู่มือการช่วยชีวิตขั้นพื้นฐาน
4) ถ้าคนคนนั้นรู้สึกตัวดี ให้พัก ดื่มน้ำหรือเครื่องดื่มเกลือแร่เล็กน้อย และหลีกเลี่ยงการลุกขึ้นเร็วๆ ในชั่วโมงต่อไป

ฉันมักแนะนำว่าอย่าให้คนแก่ลุกทันทีหลังนอนหรือหลังทานยาที่ทำให้เวียนหัว และควรแจ้งแพทย์หากเหตุการณ์เกิดขึ้นบ่อย เพราะการปรับยา หรือตรวจหัวใจและความดันสามารถช่วยลดความเสี่ยงได้ การเตรียมตัวล่วงหน้าและการรู้ขั้นตอนง่ายๆ ทำให้สถานการณ์ไม่บานปลาย