โอนิสึกะ มีอิทธิพลต่อวัฒนธรรมป็อปญี่ปุ่นอย่างไร?

ความเชื่อโบราณของญี่ปุ่นฝังรากลึกจนกลายเป็นวัฒนธรรมป็อปที่เราเห็นทุกวันนี้ นิยายพื้นบ้าน เทพเจ้าในศาสนาชินโต และปีศาจโยไกกลายเป็นพิมพ์เขียวให้กับสัญลักษณ์และจังหวะเรื่องราวในงานสร้างสรรค์ร่วมสมัยได้อย่างน่าทึ่ง ผมมักนึกถึงฉากห้องอาบน้ำใน 'Spirited Away' ที่ใช้ภาพลักษณ์ของสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และการปะทะกับสิ่งเหนือธรรมชาติเพื่อสะท้อนจิตใจของตัวละคร นอกจากนั้น ความคิดเรื่องการให้ชื่อหรือไม่ให้ชื่อยังถูกใช้เป็นเมทาฟอร์ในซีรีส์และหนังสือการ์ตูนเพื่อชี้ชวนประเด็นอัตลักษณ์และความเชื่อมโยงระหว่างมนุษย์กับโลกวิญญาณ ในฐานะแฟนที่ชอบอ่านบทวิเคราะห์เชิงลึก ผมเห็นว่ามหากาพย์เล็กๆ เหล่านี้ถูกนำมาปรับใช้ในหลายระดับ ตั้งแต่การออกแบบตัวละครที่มีลักษณะจากโยไก ไปจนถึงธีมสิ่งแวดล้อมและบาปของอุตสาหกรรมซึ่งสะท้อนความเชื่อเรื่องวิญญาณที่ปกติจะเคารพธรรมชาติ ผลลัพธ์คือเรื่องเล่าในป็อปคัลเจอร์ที่ยังคงอ่อนโยนแต่ก็ซับซ้อนพอจะทำให้คนดูคิดตาม ความสัมพันธ์ระหว่างตำนานกับป็อปคัลเจอร์จึงไม่ใช่แค่การยืมภาพ แต่เป็นการหยิบแก่นความเข้าใจโลกโบราณมาทดลองในบริบทใหม่ๆ ซึ่งทำให้ผลงานที่ต่อยอดออกมามีชั้นเชิง ทั้งยังทำให้ผู้ชมสมัยใหม่ได้สัมผัสเสน่ห์ของตำนานโดยไม่รู้สึกว่ามันห่างไกลหรือโบราณจนเกินไป

เราโตมากับการเล่าเรื่องแบบผสมผสานที่ไม่ได้จำกัดแค่ตำนานท้องถิ่นอย่างเดียว แต่เทพจากต่างแดนก็เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของคลังภาพความทรงจำด้วย โดยเฉพาะเทพโอซิริสที่ปรากฏแบบย่อ ๆ ในสื่อบันเทิง เกม และแฟชั่นที่เข้าถึงคนหนุ่มสาวในเมืองใหญ่ เห็นได้ชัดเวลาคอสเพลย์หรือแฟชั่นสตรีทมีการดึงเครื่องหมายดอลลาร์และสัญลักษณ์โบราณมาผสมกัน — โอซิริสกลายเป็นสัญลักษณ์ของความตายและการกลับคืนชีวิตที่คนมองเป็นเมตาโฟร์ของวงการสร้างสรรค์ มุมมองของเราในฐานะแฟนเกมอยู่กับการเห็นอิทธิพลนี้ผ่านงานอย่าง 'Assassin's Creed Origins' ที่ทำให้ภาพลักษณ์ของเทพอียิปต์กลายเป็นภาษาทั่วไปในคอมมิวนิตี้ไทย คนไทยนำสัญลักษณ์เหล่านี้ไปประยุกต์เป็นลายสัก ลายเสื้อ แนวถ่ายรูปคอนเซ็ปต์ และมิกซ์กับสัญลักษณ์พุทธศิลป์แบบที่บางทีสร้างความขัดแย้งแต่ก็น่าสนใจ เพราะเป็นการพูดถึงชีวิต การสูญเสีย และการต่ออายุความหมายในแบบที่คนรุ่นใหม่เข้าใจ ท้ายสุดเลย ฉันชอบมองว่าการนำโอซิริสมาใช้ในวัฒนธรรมป็อปไทยไม่ได้เป็นการบูชาสิ่งเดิมแบบตรง ๆ แต่เป็นการหยิบไอเดียเรื่องการเกิด-ตาย-เกิดใหม่มาเป็นเครื่องมือเล่าเรื่อง โดยเฉพาะในมิวสิกวิดีโอ งานศิลปะบนถนน และแฟชั่นที่อยากใช้ภาพลักษณ์โบราณมาเพิ่มชั้นความหมายให้กับผลงาน ซึ่งก็ทำให้เราได้เห็นการเผชิญหน้าระหว่างความโบราณกับความร่วมสมัยอย่างมีรสชาติ

เสียงซินธ์และเมโลดี้จากยุคโชวะพัดผ่านมาถึงเมืองไทยในรูปแบบที่ไม่คาดคิด และนั่นทำให้เห็นว่าอิทธิพลของเพลงป็อปญี่ปุ่นยุคโชวะไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในแดนอาทิตย์อุทัยเท่านั้น แต่ซึมลึกเข้าไปในวัฒนธรรมป๊อปไทยผ่านหลายทาง ทั้งความชอบทางดนตรี สไตล์การแต่งกาย ไปจนถึงรูปแบบการบริโภคสื่อ เพลงอย่าง 'Ue o Muite Arukō' (หรือที่คนต่างชาติเรียกกันว่า 'Sukiyaki') เป็นหนึ่งในตัวอย่างคลาสสิกที่แสดงให้เห็นว่าท่วงทำนองเรียบง่ายแต่จับใจสามารถข้ามพรมแดนและถูกนำไปปรับใช้ในความทรงจำร่วมของคนไทยได้ โดยเฉพาะในยุคที่วิทยุกับเทปคาสเซ็ทเป็นสื่อหลัก การรับฟังเพลงญี่ปุ่นในเวอร์ชันออริจินัลหรือคัฟเวอร์ไทยกลายเป็นสิ่งที่พบได้บ่อยตามร้านตัดผม ร้านอาหาร หรือแม้แต่งานวัดเล็กๆ ในด้านการสร้างสรรค์เพลงและการผลิต เสียงอิเล็กทรอนิกส์จากวงอย่าง 'Yellow Magic Orchestra' และการมิกซ์เสียงที่ซับซ้อนของศิลปินแนวซิตี้ป็อปในปี 70s-80s ส่งอิทธิพลต่อแนวดนตรีอิเล็กทรอนิกส์และป๊อปในไทย นักดนตรีไทยรุ่นใหม่หลายคนเอาเทคนิคการเรียบเรียงเมโลดี้และการใช้ซินธ์มาเติมสีสันให้เพลงป็อปไทย กลายเป็นสะพานเชื่อมระหว่างจังหวะแบบตะวันตกกับเมโลดิกแบบตะวันออก นอกจากนี้ รูปแบบการตลาดและระบบไอดอลของญี่ปุ่นที่เริ่มเห็นร่องรอยตั้งแต่ยุคโชวะก็ได้หล่อหลอมแนวคิดเกี่ยวกับการสร้างแฟนคลับและกิจกรรมพบปะศิลปินในไทยอีกด้วย ทำให้แนวทางการโปรโมตคอนเสิร์ตและการออกสินค้าที่ระลึกในไทยดูคุ้นตาและเป็นมิตรมากขึ้น สื่อภาพและอนิเมะก็มีบทบาทสำคัญ เพลงธีมจากซีรีส์ที่เข้าไทยในช่วงปลายโชวะและหลังจากนั้น ทำให้เด็กไทยสมัยก่อนผูกพันกับทำนองและสไตล์การร้องของญี่ปุ่น ฉากแฟชั่นจากมังงะและอนิเมะยังถูกนำมาเล่นในหมู่แฟนๆ ไทย การแต่งตัว การทำผม หรือคาเฟ่ธีมญี่ปุ่นในไทยสะท้อนว่ามิวสิกวิดีโอและการแสดงสดแบบญี่ปุ่นมีอิทธิพลต่อรสนิยมของคนไทยอย่างชัดเจน นอกจากนี้ การเกิดของซีนอินดี้และร้านคาเฟ่ที่เปิดเพลงซิตี้ป็อปหรือแทร็กโชวะยุคเก่าในช่วงทศวรรษหลัง ๆ ทำให้เพลงจากยุคโชวะกลับมามีชีวิตอีกครั้ง ทิศทางนี้เห็นได้ชัดจากการที่คนไทยรุ่นใหม่ค้นหาเพลงเก่าๆ บนแพลตฟอร์มสตรีมมิ่งและแปลงแนวเพลงเหล่านั้นให้เข้ากับบริบทปัจจุบัน ในฐานะแฟนเพลงที่เติบโตมากับการฟังหลากหลายภาษาฉันรู้สึกว่าความงดงามของยุคโชวะอยู่ที่ความสามารถในการผสมผสาน ความเรียบง่ายของเมโลดี้กับความซับซ้อนของการผลิตเสียงทำให้เกิดพื้นที่ให้ศิลปินไทยหยิบจับมาสร้างสรรค์ต่อ ผลลัพธ์คือวัฒนธรรมป๊อปไทยที่มีรสชาติหลากหลาย ทั้งเคล้าคลอไปกับความคิดถึงและความทันสมัย ทั้งนี้เมื่อได้ยินทำนองซินธ์นุ่มๆ ของซิตี้ป็อปในร้านกาแฟย่านเมืองเก่า มันยังคงกระตุ้นความทรงจำและความอยากทดลองสร้างเพลงใหม่ๆ อยู่เสมอ

เช้านั้นฉากมอร์นิ่งคิสในอนิเมะเรื่องหนึ่งยังวนอยู่ในหัวฉันทุกครั้งที่อารมณ์อ่อนโยนถูกเปิดขึ้นมา ฉันมักคิดว่ามอร์นิ่งคิสคือสัญลักษณ์ของความเป็นบ้านและความใกล้ชิดที่ยืนยาว ไม่ใช่แค่การสอดแทรกฉากโรแมนติกเพื่อทำคะแนนคนดู แต่เป็นวิธีเล่าเรื่องที่บอกว่า 'ชีวิตประจำวัน' ของคู่นี้ปลอดภัยและมีความไว้ใจมากพอที่จะเริ่มต้นวันด้วยความอ่อนโยน ฉากแบบนี้ใน 'Toradora' หรือฉากตื่นเช้าใน 'Clannad' มักทำให้แฟนๆ หลงใหลเพราะมันสะท้อนความสัมพันธ์ที่เติบโตมาจากการดูแลและการอยู่ด้วยกันจริงๆ บางครั้งมอร์นิ่งคิสก็เป็นช่องทางให้แฟนๆ สร้างแฟนอาร์ต ดอจินชิ หรือโมเมนต์สั้นๆ ที่ขยายความหมายของฉากนั้นไปอีก ช่วงเวลาที่ดูเหมือนไม่สำคัญอย่างการตื่นนอน กลายเป็นการประกาศความเป็นคู่รักอย่างเงียบๆ สำหรับฉัน ฉากมอร์นิ่งคิสที่ดีไม่จำเป็นต้องหวือหวา แค่รู้สึกว่าเกิดขึ้นจากตัวละครจริงใจต่อกัน แค่นี้ก็ทำให้หัวใจอุ่นแล้ว

การปรากฏตัวของพระอรหันต์จี้กงในสังคมไทยไม่ได้มาเป็นเรื่องไกลตัวเลย — มันแทรกอยู่ในหลายชั้นของวัฒนธรรมป็อปจนเป็นส่วนหนึ่งของความรู้สึกประจำชาติในบางชุมชน ผมมักจะนึกถึงภาพรูปปั้นหรือโปสเตอร์เล็กๆ ที่เห็นตามชุมชนชาวจีนในกรุงเทพฯ โดยเฉพาะย่านเยาวราช ซึ่งภาพลักษณ์ของจี้กง—พระนักบุญซุกซน แต่อบอุ่น—ถูกยืมมาใช้ในงานเทศกาล หนังตลก รายการทีวี รวมถึงละครโทรทัศน์ที่หยิบเอาอิทธิพลจากนิทานจีนมาประยุกต์ให้เข้ากับบริบทไทย การที่คนไทยคุ้นชินกับตัวละครแบบนี้ทำให้การ์ตูน เด็กเล่น และแม้แต่สกินตัวละครในเกมมือถือบางเกม หยิบลักษณะบุคลิกที่ ‘แสบแต่ใจดี’ นี้ไปใช้อย่างไม่ยากเย็น ในมุมของผม สิ่งที่ทำให้จี้กงยังคงมีอิทธิพลคือความเป็นตัวกลางระหว่างศาสนาและความบันเทิง—เขาไม่ใช่พระแบบต้องเคารพอย่างเดียว แต่เป็นตัวละครที่สามารถถูกล้อ ถูกเล่าใหม่ และถูกนำมาเป็นเครื่องมือสื่อสารความดีงามกับผู้ชมทุกวัย ผมชอบที่ภาพลักษณ์นี้ยังคงยืดหยุ่น พอให้คนรุ่นใหม่แปลงโฉมเป็นมุกตลกหรือมุมดราม่าได้โดยไม่เสียแก่นเดิมไป

เสน่ห์ของขุนนางอังกฤษกระจายอยู่ราวกับลายผ้าทวีดที่ไม่มีวันลอกออกจากแฟชั่นของเรา ฉันเคยหลงใหลกับการล้อเล่นระหว่างความเป็นทางการกับความเร่าร้อนในฉากบอลของ 'Bridgerton' ซึ่งหยิบเอารูปแบบมารยาทและชุดแฟนซีของยุครีเจนซีย์มาแปลงเป็นละครรักที่คนยุคนี้ตามได้ง่าย ความน่าสนใจไม่ได้มีแค่ชุดหรือการปฏิบัติต่อกัน แต่เป็นการสื่อสารเชิงอำนาจ: ใครคุมมารยาท ควบคุมเรื่องราว ความโรแมนติกยังกลายเป็นสนามแข่งขันของสถานะทางสังคม นอกเหนือจากซีรีส์โรแมนซ์แล้ว ภาพของขุนนางยังกลายเป็นวัตถุดิบให้คอสเพลย์ แฟนฟิคชั่น และดนตรีประกอบที่เอาท่อนคลาสสิกมารีมิกซ์ ฉันเห็นคนรุ่นใหม่แต่งตัวใส่ทวีดผสมสตรีทแวร์ หรือใช้ภาษาทางการแบบโบราณในมส์บนโซเชียล นั่นทำให้ขุนนางไม่ใช่แค่บทบาททางประวัติศาสตร์ แต่เป็นภาษาหนึ่งของความไฮคลาสแบบที่เราปรับใช้ได้ทุกวัน

แปลกแต่จริงคือความสัมพันธ์ระหว่างหนังสำหรับผู้ใหญ่ญี่ปุ่นกับวัฒนธรรมป๊อปมันแน่นแฟ้นกว่าที่หลายคนคาดคิด ผมมองเห็นเส้นเชื่อมจากยุคทองของ 'pink film' และช่องทางที่ผู้กำกับบางคนใช้พื้นที่นี้ทดลองไอเดียทางการเมืองและภาพร่วมสมัยจนกลายเป็นแรงบันดาลใจให้หนังสมัยต่อมา แนวทางการเล่าเรื่องที่กล้าขับเคลื่อนด้วยภาพและสัญลักษณ์ทางเพศทำให้ผู้สร้างแอนิเมะ มังงะ และวิดีโอเกมหันมาใช้ท่าทาง การจัดเฟรม และมุมกล้องที่เน้นร่างกายหรือความใกล้ชิด เพื่อดึงความสนใจหรือสร้างสีสันให้ตัวละคร ฉันเองเห็นผลกระทบชัดในรายละเอียดปลีกย่อย เช่น ท่าทาง fanservice ที่กลายเป็นมุกประจำเรื่อง กระแส idol แบบใหม่ที่บางคนเริ่มจากงานผู้ใหญ่แล้วก้าวเข้าสู่วงการบันเทิง กระแสแฟชั่นและการแต่งคอสเพลย์ที่หยิบยืมเสื้อผ้า ทรงผม หรือมุมมองทางเพศมาเล่นเป็นอัตลักษณ์ อีกด้านหนึ่งคือการถกเถียงทางสังคมเกี่ยวกับความเป็นส่วนตัว ความยินยอม และการเซ็นเซอร์ที่ผลักดันให้กฎหมายและมาตรฐานสื่อปรับตัว ในแง่บวก ฉันเห็นพื้นที่สำหรับการสร้างสรรค์และการท้าทายขนบเดิม แต่ก็ต้องยอมรับว่าการป๊อปคัลเจอร์ที่รับไอเดียจากวงการนี้บางครั้งทำให้ภาพลักษณ์ของเพศและความสัมพันธ์ถูกย่อให้เหลือมุกหรือตัวประกอบ ซึ่งไม่พึงปรารถนา การตระหนักรู้และการพูดคุยอย่างเปิดกว้างจึงสำคัญพอๆ กับความคิดสร้างสรรค์ในงานบันเทิง

ในยุคที่ทีวีสารพัดช่องยังเป็นแหล่งความบันเทิงหลัก ผมรู้สึกว่าการเข้ามาของรายการเกมโชว์ญี่ปุ่นเป็นเหมือนยาสลบที่ปลุกวิธีกระทำและอารมณ์ขันแบบใหม่ๆ ให้กับวงการบันเทิงบ้านเรา 'Takeshi's Castle' เป็นตัวอย่างชัดเจน — ความตลกจากการล้ม ลื่น และการคอมเมนต์เสียงพากย์ภาษาไทยที่ถูกแต่งเติมด้วยมุขเหน็บแนม ทำให้เทมโปของการเล่าเรื่องตลกบนทีวีไทยเปลี่ยนไป ภาพจากการแข่งที่คนตกน้ำ หรือวิ่งชนสิ่งกีดขวางกลายเป็นมุกที่เอาไปเล่นต่อในรายการวาไรตี้และคาเฟ่สมัยนั้น นอกจากความฮา การออกแบบฉากและกิมมิกก็ถูกยืมไปใช้ด้วย เช่น เกมผนังหมุดจาก 'Brain Wall' ที่กลายเป็นเซกเมนต์สั้นๆ ในรายการสองสามรายการของไทยเพื่อเพิ่มสีสันให้กับช่วงโชว์สด ผมเห็นการปรับจังหวะการตัดต่อ เสียงเอฟเฟ็กต์ และการวางมุมกล้องให้เน้นความตลกแบบ Physical มากขึ้น ซึ่งมีผลถึงเทคนิคการสร้างคอนเทนต์ในยูทูบและคลิปไวรัลต่อมา เมื่อมองภาพรวม ผลกระทบไม่ได้หยุดแค่ทีวีเท่านั้น แต่เล็ดรอดไปยังมุกในรายการวิทยุ การแสดงคอมเมดี้บนเวที และแฟชั่นการแต่งตัวคอสเพลย์ในงานแฟร์ การทำงานร่วมกันระหว่างพิธีกรกับแขกรับเชิญที่เน้นปฏิสัมพันธ์สดๆ ก็ได้รับแรงบันดาลใจจากโมเดลญี่ปุ่น ทำให้ผมรู้สึกว่ารสนิยมของคนดูไทยถูกขยับให้เปิดรับความแปลกใหม่และความกล้ามากขึ้นในการแสดงออกทางความบันเทิง

ความทรงจำในเช้าวันหยุดมักพาไปที่หน้าจอทีวีสีช่อง 3 และภาพของครอบครัวที่นั่งจับจอบหน้าทีวีเป็นภาพที่ติดตาเสมอ ผมโตมากับการนัดกันดูละครตอนค่ำของบ้านเรา — พ่อจะเตรียมกาแฟ แม่เตรียมกับข้าว แล้วทุกคนจะเงียบเพื่ออินไปกับเรื่องราวที่เดินเรื่องอย่างช้าแต่กินใจ ละครเรื่องหนึ่งที่ทำให้บ้านพูดถึงประวัติศาสตร์และวิถีชีวิตอย่างกว้างขวางคือ 'บุพเพสันนิวาส' ซึ่งไม่ได้เป็นแค่ละครแต่กลายเป็นบทสนทนาเรื่องภาษา เครื่องแต่งกาย และการแต่งตัวแบบย้อนยุค การมีรายการข่าว รายการวาไรตี้ และละครต่อเนื่องที่ช่อง 3 ผลิตเป็นประจำทำให้คำพูด คำพังเพย และเพลงประกอบจากหน้าจอกลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมป๊อป เช่นเดียวกับแฟชั่นอ้างอิงจากตัวละครที่คนเอาไปแต่งตามในงานเทศกาลหรือรีลสั้นๆ ความต่อเนื่องนี้ทำให้ช่อง 3 ไม่ใช่แค่ค่ายผลิตคอนเทนต์ แต่เป็นเวทีที่สังคมร่วมกันตีความความเป็นไทยและส่งต่อไปยังคนรุ่นใหม่ด้วยความรู้สึกใกล้ชิดแบบครอบครัว

เคยสังเกตไหมว่าเทพโรมันไม่ได้หายไปไหนเลย — เพียงแค่เปลี่ยนเครื่องแต่งกายแล้วโผล่มาอยู่ในหนัง ซีรีส์ หรือสัญลักษณ์ของเมืองสมัยใหม่แทนที่จะอยู่บนแท่นบูชา การมองโลกในมุมของเรา คือเห็นเทพเหล่านี้เป็นช็อตสำเร็จรูปของอารมณ์และอำนาจ: เมตร้าของความรบเหมือน 'Mars' กลายเป็นสัญลักษณ์ของฮีโร่ฝ่ายทหารในหนังสงคราม ส่วน 'Jupiter' หรือผู้เป็นหัวหน้าแห่งสวรรค์กลับถูกยกมาใช้แทนการเป็นผู้นำที่ไร้ข้อสงสัยในฉากการเมือง หนังเช่น 'Gladiator' ก็หยิบภาพลักษณ์การบูชาและพิธีกรรมมาเป็นฉากหลังที่ทำให้ความโหดร้ายและความรุ่งโรจน์เข้มข้นขึ้น เราเห็นผลของเรื่องนี้ในงานออกแบบฉาก โทนสี และวาทกรรมของสื่อสมัยใหม่ บ้างถูกใช้แบบตรงๆ เช่น ซีรีส์ย้อนยุค บ้างก็ถูกสังเคราะห์เข้ากับสัญลักษณ์ร่วมสมัยอย่างตรา รัฐสภา หรือโลโก้แบรนด์ ทำให้เทพโรมันยังคงมีชีวิตในฐานะเครื่องมือเล่าเรื่องที่เข้าใจได้ทันที และนั่นแหละที่ทำให้ภาพเก่าแก่ของพวกเขายังสะท้อนกับคนรุ่นใหม่อยู่เสมอ