ตรี อภิรุม เคยให้สัมภาษณ์เรื่องแรงบันดาลใจที่ไหน

งานเขียนของตรี อภิรุมอ่านง่ายกว่าที่หลายคนคาดไว้และมีความเป็นมิตรกับผู้อ่านสูง สไตล์การเล่าเรื่องมักใช้ภาษาที่กระชับ ไม่ซับซ้อน แต่แฝงด้วยรายละเอียดที่ทำให้ภาพชัดขึ้น ทำให้ผมชอบหยิบเล่มเล็ก ๆ มาอ่านเวลาเดินทางหรือก่อนนอน เรื่องที่อ่านง่ายที่สุดมักเป็นงานแนวเรียงความสั้นหรือรวมเรื่องสั้น เพราะแต่ละตอนมีจังหวะจบของตัวเอง ไม่ต้องติดตามยาว ๆ เหมือนนิยายพล็อตใหญ่ ส่วนแหล่งหาซื้อก็มีหลายทางที่สะดวก: ร้านหนังสือเครือใหญ่เช่นร้านนายอินทร์ ซีเอ็ด หรือ B2S มักมีวาง ส่วนถ้าชอบ e-book ก็ลองเช็กในแพลตฟอร์มอย่าง MEB และ Ookbee ที่มักมีทั้งตัวเล่มและโปรโมชั่นลดราคาอีกด้วย ถ้าอยากได้แบบประหยัดกว่านั้น ตลาดมือสองใน Shopee หรือกลุ่มแลกเปลี่ยนหนังสือบน Facebook ก็เป็นอีกทางที่ผมใช้บ่อย สรุปคือ ถาต้องการเล่มที่อ่านง่าย ให้มองหารูปแบบเรียงความหรือรวมเรื่องสั้น แล้วเลือกช่องทางที่สะดวกตามงบและเวลาของตัวเอง จะได้สนุกโดยไม่รู้สึกว่าต้องทุ่มเทมากเกินไป

การศึกษาโบราณคัมภีร์อินเดียเผยรากของพระแม่กายาตรีได้ชัดเจนกว่าที่หลายคนคาดไว้: ในเชิงประวัติศาสตร์เธอเริ่มจากสถานะของรูปแบบคาถาและจังหวะคำในวรรณคดีมากกว่าจะเป็นบุคคลตามนิยามยุคหลัง ภาพของพระแม่กายาตรีปรากฏชัดในคัมภีร์โบราณ เช่น 'Rigveda' ที่มาของสิ่งที่ต่อมาถูกเรียกว่า 'คาถากายาตรี' ซึ่งในต้นฉบับเป็นทั้งบทสวดและเมตริกซ์ของคำ ส่วนคัมภีร์ภายหลังอย่าง 'Mahabharata' และปุราณะมีการตีความและขยายบทบาทของเธอให้เชื่อมกับเทพอื่น ๆ และพิธีกรรมต่าง ๆ การอ่านเชิงเปรียบเทียบทำให้ฉันเห็นว่าเธอถูกทำให้เป็นตัวแทนของปัญญา ความบริสุทธิ์ และพลังแห่งการบูชาในหลายสมัย พอยุคหลัง ๆ งานเขียนเชิงศาสนาและตำราไสยศาสตร์อินเดียก็ยกระดับบทบาทของกายาตรีเป็นเทพีที่มีพิธีอุทิศเฉพาะตัว ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนจากบทสวดสู่บุคคลเชิงสัญลักษณ์ ประสบการณ์ส่วนตัวจากการอ่านทำให้รู้สึกว่าการติดตามวิวัฒนาการของเธอช่วยเปิดมุมมองใหม่ ๆ เกี่ยวกับวิธีที่คติและบทสวดเปลี่ยนสถานะในสังคม

ฉันชอบมองภาพองค์พระแม่กายาตรีที่วาดไว้ตามศิลปะฮินดูเพราะมันเต็มไปด้วยสัญลักษณ์มากมายและเล่าเรื่องได้เป็นชั้น ๆ องค์ที่พบได้บ่อยคือรูปทรงแบบ 'ปัญจमुखี' หรือมีห้าหน้า บางภาพก็มีหลายแขนถือคัมภีร์ มาลา (ลูกปัดสวดมนต์) บางครั้งมีขันน้ำหรือบัว ซึ่งทั้งหมดนี้บอกเป็นนัยถึงบทบาทของพระแม่ในฐานะผู้ให้แสงสว่างแห่งปัญญาและผู้คุ้มครองคัมภีร์ ว่ากันว่าห้าด้านสื่อถึงมิติหลายด้านของความรู้—ทั้งด้านจิต สติ ปัญญา และพลังที่สัมพันธ์กับจักรวาล สีที่มักใช้จะเป็นสีทองหรือแสงรัศมี บางสมัยภาพจะให้พระแม่ประทับบนบัวหรือขึ้นหงส์ ซึ่งสื่อถึงความบริสุทธิ์และการลอยตัวเหนือกิเลส เมื่อดูภาพเหล่านี้ ฉันรู้สึกว่าทุกสัญลักษณ์ไม่ใช่แค่ลวดลายประดับ แต่เป็นภาษาที่บอกวิธีนมัสการและเชื่อมโยงมนุษย์กับความรู้สูงกว่าอย่างละเอียดอ่อน

หลวงวิจิตรวาทการคือบุคคลที่น่าสนใจมากในแง่ของการเป็นนักคิดและนักปฏิรูป เขาไม่ได้เพียงเป็นทหารแต่ยังเป็นปัญญาชนที่ผลักดันนโยบายสำคัญหลายด้านในช่วงเปลี่ยนผ่านของไทย หนึ่งในสิ่งที่ทำให้ผมประทับใจคือบทบาทของท่านในการพัฒนาการศึกษาไทย ท่านเชื่อว่าการศึกษาเป็นพื้นฐานของการพัฒนาประเทศ ผลงานด้านการวางรากฐานระบบการศึกษาสมัยใหม่ยังเห็นได้ชัดในปัจจุบัน แนวคิด 'เรียนเพื่อรู้' ไม่ใช่แค่ท่องจำ สะท้อนให้เห็นวิสัยทัศน์ที่ล้ำสมัย อีกด้านที่สำคัญคือการเป็นนักเขียนและนักแปลที่ผลิตงานออกมามากมาย ทั้งงานวิชาการและวรรณกรรม การถ่ายทอดความรู้จากต่างประเทศผ่านการแปลช่วยเปิดโลกทัศน์ให้คนไทยในยุคที่ข้อมูลยังเข้าถึงยาก

ชีวิตของพลตรีหลวงวิจิตรวาทการน่าสนใจมากๆ เลยนะ เขาเกิดเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2441 ที่จังหวัดพระนคร เป็นทั้งนักการเมืองและข้าราชการระดับสูงที่มีบทบาทสำคัญในช่วงเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 เคยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีหลายกระทรวง และเป็นหนึ่งในผู้ก่อตั้งคณะราษฎร สิ่งที่ทำให้เขาน่าจดจำคือความสามารถด้านการพูดและการเขียนที่มีพลัง จนได้รับฉายาว่า 'ราชาแห่งวาทศิลป์' ผลงานเขียนหลายชิ้นของเขายังถูกนำมาอ้างอิงในแวดวงวิชาการจนถึงปัจจุบัน แม้จะมีบางช่วงที่ต้องลี้ภัยการเมือง แต่ที่สุดแล้วก็กลับมาทำงานเพื่อประเทศอีกครั้งก่อนจะเสียชีวิตในปี 2505

หลวงวิจิตรวาทการเป็นบุคคลสำคัญที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์เปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 อย่างใกล้ชิด ท่านมีบทบาทเป็นทั้งนักคิดและนักปฏิบัติในคณะราษฎร โดยเฉพาะในด้านการโฆษณาชวนเชื่อและการสร้างแนวคิดใหม่ทางการเมือง สิ่งที่น่าสนใจคือทักษะการเขียนของท่านที่เฉียบคม สามารถผลิตบทความและสุนทรพจน์ที่ปลุกเร้าความรู้สึกของผู้คนได้อย่างมีประสิทธิภาพ งานเขียนอย่าง 'ความฝันของนักปฏิวัติ' ถือเป็นตัวอย่างชั้นครูของการใช้ภาษาสร้างอุดมการณ์ทางการเมือง ในฐานะคนรุ่นหลังที่สนใจประวัติศาสตร์ การศึกษางานของหลวงวิจิตรวาทการทำให้เข้าใจพลังของความคิดและคำพูดในการเปลี่ยนแปลงสังคมได้เป็นอย่างดี

ความยิ่งใหญ่ของพลตรีหลวงวิจิตรวาทการไม่ได้อยู่แค่ตำแหน่งทางทหาร แต่คือวิสัยทัศน์ที่เปลี่ยนโฉมหน้าประเทศ สมัยเรียนประวัติศาสตร์ครั้งแรกที่ได้ยินชื่อท่านก็สงสัยเหมือนกันว่าทำไมถึงได้สมญานาม 'มหาบุรุษ' แต่เมื่อตามรอยผลงานกลับพบว่าท่านคือหนึ่งในบุคคลสำคัญที่ผลักดันการปฏิรูปประเทศครั้งใหญ่ ทั้งด้านการศึกษา การทหาร และวัฒนธรรม การก่อตั้งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยก็มาจากแนวคิดของท่าน ราวกับว่าท่านมองเห็นอนาคตของชาติไกลกว่าคนยุคเดียวกันหลายสิบปี สมญานามนี้คงมาจากความสามารถรอบด้านที่หาได้ยากในยุคสมัยนั้น ไม่ใช่แค่เป็นทหารชั้นผู้ใหญ่ แต่ยังเป็นนักคิด นักปราชญ์ และรัฐบุรุษผู้วางรากฐานสำคัญให้สยามประเทศ

สไตล์การเขียนของตรี อภิรุมมีชั้นเชิงที่ทำให้ผู้อ่านต้องหยุดคิดอยู่บ่อย ๆ และผมมักจะกลับมาอ่านประโยคเดิมซ้ำเพื่อจับความหมายที่ซ่อนอยู่ ถ้อยคำของเขาไม่วิ่งไวจนพร่า แต่ก็ไม่ชะงักจนขาดจังหวะ ฉากเล็ก ๆ เช่น มุมห้องที่มีแสงลอดเข้ามา หรือกลิ่นฝนบนถนน ถูกขยายจนกลายเป็นพื้นที่ทางอารมณ์ มุมมองในเรื่องมักจะโฟกัสที่ความเปราะบางของตัวละคร ทำให้บทสนทนาที่ดูธรรมดาแฝงความหนักแน่นและความเจ็บปวดที่ไม่จำเป็นต้องประกาศให้โลกรับรู้ ผมชอบวิธีที่เขาโยงความทรงจำเข้ากับปัจจุบันโดยไม่บอกตรง ๆ ว่าเหตุการณ์ในอดีตคืออะไร—เป็นการปล่อยปมเล็ก ๆ ให้ผู้อ่านค่อย ๆ ประติดประต่อเอง ผลงานของเขาจึงอ่านสนุกทั้งในแง่ของภาษาและในแง่ของการตีความ เหมือนกำลังเดินอยู่ในห้องที่มีแสงเลือน ๆ แล้วค้นพบสิ่งใหม่ทุกก้าวเดิน