น้ําท่วมปี 54 เกิดจากสาเหตุอะไรบ้าง

ปี 2554 ทำให้ฉันเปลี่ยนมุมมองเรื่องความเสี่ยงจากน้ำอย่างจริงจัง เพราะมันไม่ใช่แค่ฝนตกหนักแล้วน้ำท่วมหมู่บ้าน แต่เป็นผลจากปัจจัยหลายอย่างพอกพูนกันจนกลายเป็นวิกฤตเดียวใหญ่ ๆ ที่กระทบทั้งประเทศ

ฝนที่ตกหนักในช่วงนั้นมาจากระบบมรสุมที่แรงเป็นพิเศษและหลายก้อนเมฆฝนเคลื่อนตัวช้า ทำให้พื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาและลุ่มน้ำสาขารับน้ำจนล้น พื้นที่ทางตอนเหนือและตะวันตกของประเทศรับฝนปริมาณมาก น้ำไหลลงสู่ที่ต่ำอย่างต่อเนื่องจนแม่น้ำและคูคลองไม่สามารถระบายทัน เหตุการณ์นี้ยังถูกขยายผลโดยปรากฏการณ์ทางภูมิอากาศระยะยาวที่เพิ่มความผันผวนของฝน ทำให้ปริมาณน้ำรวมสูงกว่าปกติ

อีกส่วนที่สำคัญคือปัญหาด้านการจัดการและโครงสร้างพื้นฐาน การก่อสร้างบนที่ลุ่มน้ำ การลดพื้นที่ชุ่มน้ำและทุ่งนาเพื่อต่อยอดอสังหาริมทรัพย์ ทำให้พื้นที่ธรรมชาติที่เคยช่วยกักเก็บน้ำหดหาย ระบบระบายน้ำในเมืองใหญ่หลายแห่งถูกออกแบบไม่สอดคล้องกับปริมาณน้ำที่เพิ่มขึ้น คลองถูกทิ้งไว้ให้ตื้นเขินหรือเต็มไปด้วยขยะ การบริหารจัดการอ่างเก็บน้ำและการระบายน้ำมีการปล่อยน้ำในบางจุดที่ทำให้พื้นที่ท้ายลุ่มได้รับผลกระทบหนัก แน่นอนว่าการตัดสินใจเชิงนโยบายและการประสานงานระหว่างหน่วยงานหลายหน่วยยังมีช่องว่าง ทำให้การเตรียมรับมือและการแจ้งเตือนช้ากว่าที่ควรจะเป็น ผลกระทบทางเศรษฐกิจเองก็มหาศาล หลายอุตสาหกรรม โรงงาน และที่อยู่อาศัยได้รับความเสียหายอย่างหนักจนตัวเลขความเสียหายทางเศรษฐกิจสูงมาก

มองกลับมาเป็นบทเรียน นอกจากต้องยกระดับระบบเตือนภัยและการวางผังเมืองแล้ว เรื่องการฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำ การจัดการต้นน้ำและการบำรุงรักษาท่อระบายน้ำคือสิ่งที่ต้องทำควบคู่ไปด้วย การใช้มาตรการผสมผสานทั้งวิศวกรรมและธรรมชาติจะช่วยลดความเสี่ยงได้ดีขึ้น และที่สำคัญคือความโปร่งใสและการวางแผนร่วมกับชุมชน ทำให้การรับมือกับน้ำท่วมครั้งหน้าไม่บานปลายเหมือนที่ผ่านมา

หลังจากเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ฉันมักสรุปสาเหตุแบบกระชับเป็นข้อ ๆ เพื่อให้คนทั่วไปเห็นภาพชัดขึ้น

- ปริมาณฝนที่มากและตกต่อเนื่องจนระบบระบายน้ำไม่ทันรับ
- การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน เช่น การถมทำถนนและอาคารบนพื้นที่รับน้ำ ทำให้ความสามารถกักเก็บน้ำในพื้นที่ลดลง
- ระบบระบายน้ำเมืองและคลองที่ขาดการดูแล ทั้งตื้นเขินและอุดตันด้วยขยะ
- การบริหารจัดการน้ำในอ่างเก็บน้ำยังมีช่องว่าง บางช่วงมีการปล่อยน้ำในปริมาณที่กระทบพื้นที่ท้ายลุ่ม
- ปัจจัยระยะยาวจากสภาพภูมิอากาศที่ทำให้เหตุการณ์ฝนหนักเกิดบ่อยขึ้น

ภาพที่จำชัดคือถนนหลายสายกลายเป็นแม่น้ำและชุมชนริมคลองที่เคยไม่เคยท่วมกลับได้รับผล กระบวนการเยียวยาเองก็ชี้ให้เห็นว่าการเตรียมระบบสาธารณูปโภคและการวางผังเมืองที่คำนึงถึงทางน้ำเป็นสิ่งที่หยุดรอยต่อของปัญหาไม่ได้ ถ้าไม่จัดการทั้งระบบตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ปัญหาก็จะวนกลับมาเหมือนเดิม นี่เป็นสรุปสั้น ๆ ที่ฉันเอาไปพูดให้คนรอบตัวฟังเวลาต้องอธิบายเหตุผลของเหตุการณ์นั้น