บทละครพูดคําฉันท์เรื่อง มัทนะพาธา มีตัวละครหลักใครบ้าง?

ความประทับใจแรกที่อยู่ในหัวเวลานึกถึง 'มัทนะพาธา' คือภาพบทพูดฉันท์ที่มีจังหวะและความไพเราะจนรู้สึกเหมือนฟังบทเพลงบอกเล่าเรื่องรักคลาสสิก ฉันเล่าแบบสั้น ๆ ว่าเรื่องเริ่มจากตัวเอกซึ่งเป็นบุคคลหนุ่มผู้มีชื่อสัมพันธ์กับคำว่า 'มัทนะ' พบรักกับหญิงสาวผู้เป็นศูนย์กลางของโศกนาฏกรรมและความงามในครั้งนี้ เส้นเรื่องนำพาให้คู่รักได้พบกันในบรรยากาศที่งดงาม—สวน วัง หรือเวทีเทศกาล—ก่อนจะเกิดเหตุการณ์เข้าใจผิดหรือการสมคบคิดของคนรอบข้าง ผลที่ตามมาคือการพลัดพราก การทดสอบความจงรักภักดี และการต่อสู้ทั้งทางใจและทางสังคม ในช่วงกลางเรื่องมีฉากที่ตัวเอกต้องเดินทางหรือถูกเนรเทศ ด้วยโทนภาษาฉันท์ทำให้การอธิบายความทุกข์และความคิดภายในของตัวละครชัดเจนยิ่งขึ้น ความคลื่นไหวของบทพูดสลับกับฉากที่มีองค์ประกอบเชิงสัญลักษณ์ เช่น ฝนหรือดอกไม้เป็นตัวแทนอารมณ์ จนกระทั่งบทสรุปจะพาไปสู่การประลองที่เปิดเผยความจริงหรือการกราบขอคืนดี การลงเอยมักมีทั้งการไถ่บาป การให้อภัย และการกลับมารวมกันที่ให้ความรู้สึกทั้งชื่นชมและตราตรึง ไม่ต่างจากความยิ่งใหญ่ของงานมหากาพย์โบราณอย่าง 'รามเกียรติ์' ที่เน้นคุณค่าทางศีลธรรมและบทบาทของโชคชะตาในชีวิตผู้คน

คนหนึ่งที่หลงใหลในละครเวทีไทยมานานจะบอกเลยว่าเวอร์ชันของ 'มัทนะพาธา' บนเวทีมักไม่ได้มีรายการเพลงตายตัวเหมือนละครเพลงสมัยใหม่ แต่มีกลุ่มเพลงแบบแผนที่ปรากฏบ่อยครั้งและมีหน้าที่ชัดเจน การเริ่มต้นมักเป็นโอเวอร์เจอร์หรือเพลงบรรเลงเปิดเวที (เพลงปี่พาทย์/เครื่องสายประยุกต์) ตามด้วยเพลงขับขานสำหรับขบวนเข้า—เพลงนี้ทำหน้าที่พาเราเข้าสู่บรรยากาศราชสำนักและแนะนำตัวละครหลัก ต่อมาเป็นเพลงคู่วาแบบดูเอ็ทระหว่างมัทนะกับพาธา ซึ่งเวอร์ชันต่าง ๆ จะเรียกต่างกันแต่ฟังก์ชันเหมือนกันคือแสดงความหวานและความขัดแย้งของความรัก อีกจุดที่ขาดไม่ได้คือเพลงตลกของบริวารหรือตัวประกอบ ที่มักเป็นบทล้อเลียนจังหวะสดใสเพื่อผ่อนอารมณ์ และเพลงครวญเพลงเศร้าของตัวละครฝ่ายหญิงหรือฝ่ายชายตอนพลัดพรากซึ่งมักทำเป็นซิงเกิลอารมณ์หนักหน่วง นอกจากนี้ยังมีเพลงพิธีกรรมหรือเพลงรำในฉากงานมงคล (เพลงบูรณะ/เพลงรำแบบไทย) และท่อนบรรเลงกลางเรื่องที่เป็นสะพานเชื่อมฉาก ทั้งหมดนี้มักผสมผสานระหว่างรูปแบบฉันท์โบราณที่ร้องเป็นทำนองกับการเรียบเรียงดนตรีสมัยใหม่ ทำให้แต่ละเวอร์ชันมีสีสันต่างกันไป แต่โครงเพลงหลัก ๆ ที่ว่ามานี่เองเป็นแกนกลางที่ช่วยให้เรื่องราวไหลลื่นและตรึงผู้ชมไว้ได้จนจบ

ฉันชอบคิดว่าการวางตัวของ 'มัทนะพาธา' ในประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทยให้ความรู้สึกเหมือนสะพานเชื่อมระหว่างแบบแผนโบราณกับรสนิยมใหม่ ๆ ของสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เมื่อพูดตรง ๆ แล้วงานชิ้นนี้มักถูกวางไว้ในกรอบเวลาต้นรัตนโกสินทร์ โดยนักวิชาการและตำราวรรณคดีมักระบุว่าได้รับการประพันธ์ขึ้นราวสมัยรัชกาลที่ 2 (ต้นศตวรรษที่ 19) — นั่นคือช่วงประมาณพ.ศ. 2350 กว่าจนถึงพ.ศ. 2360 กว่าต่อมา การจัดอยู่ในช่วงนี้ทำให้เข้าใจเหตุผลว่าทำไมภาษา จังหวะคำฉันท์ และโครงเรื่องของ 'มัทนะพาธา' ถึงมีลักษณะผสมผสานระหว่างแบบละครดั้งเดิมกับอิทธิพลการแต่งคำฉันท์ที่รุ่งเรืองในยุคนั้น การเปรียบเทียบกับงานร่วมยุคอย่าง 'สังข์ทอง' ช่วยให้เห็นภาพชัดขึ้นว่าแนวทางละครพูดคำฉันท์ได้รับการพัฒนาและปรับรูปแบบให้เข้ากับเวทีสังคมใหม่ ๆ อย่างไร ในมุมของคนที่ชอบอ่านฉันท์ ผมมองว่า 'มัทนะพาธา' ไม่ได้เป็นเพียงข้อความโบราณแต่เป็นหลักฐานของการทดลองทางวรรณศิลป์ในยุคนั้น ซึ่งยังคงดึงดูดทั้งนักวิชาการและนักแสดงจนถึงวันนี้

พอเปิดหน้าแรกของ 'นางมัทนะพาธา' แล้วก็รู้สึกทันทีว่านี่คือเรื่องราวที่เน้นความสัมพันธ์ระหว่างคนสองคนเป็นศูนย์กลาง ผมมองตัวละครหลักในนิยายฉบับที่อ่านว่าแบ่งออกเป็นกลุ่มชัดเจน: มัทนะ (นางเอก) กับพาธา (พระเอก) ซึ่งสองคนนี้เป็นแกนของเรื่อง ทั้งความรัก ความขัดแย้ง และการเดินทางทางอารมณ์ถูกขับเคลื่อนโดยพวกเขา นอกจากคู่นี้แล้ว ยังมีตัวละครสนับสนุนที่สำคัญ เช่น ผู้ใหญ่ในครอบครัวของมัทนะที่เป็นทั้งกำแพงและแรงผลักดันให้เธอตัดสินใจ มีเพื่อนสนิทที่เป็นพรรคพวกคอยให้คำปรึกษา และตัวร้ายหรืออุปสรรคที่เป็นตัวแทนของค่านิยมสังคมในยุคนั้น การตั้งชื่อบทบาทแทนชื่อจริงของตัวละครบางคนช่วยให้โฟกัสไปที่บทบาททางสังคมของพวกเขามากกว่าแค่ตัวตนเฉพาะ มุมมองของผมคือการอ่าน 'นางมัทนะพาธา' เหมือนดูฉากจาก 'ขุนช้างขุนแผน' ที่เน้นความขัดแย้งระหว่างหน้าที่กับใจ ความซับซ้อนของตัวละครรองนี่แหละที่ทำให้เรื่องไม่หวานเกินไป และทำให้ภาพรวมของนิยายมีมิติ กลับมานอนคิดว่าตัวละครแต่ละคนทำให้โครงเรื่องเดินไปอย่างสมเหตุสมผลได้อย่างไร — นี่แหละเสน่ห์ที่ผมชอบจากนิยายเล่มนี้

หัวใจของ 'มัทนะพาธา' อยู่ที่ความสัมพันธ์ระหว่างตัวละครสองคนหลักที่ชื่อปรากฏในชื่อเรื่อง แต่จริงๆ แล้วโลกของเรื่องขยายออกด้วยตัวละครรองที่ผลักดันชะตากรรมของทั้งคู่ไปอีกขั้นหนึ่ง เมื่อลองมองแบบละเอียด 'มัทนะ' ทำหน้าที่เหมือนคนที่ตั้งใจจะเปลี่ยนแปลงสิ่งรอบตัว เขามีความกระตือรือร้นและบางครั้งก็กระทำตามอุดมคติของตนเองซึ่งเป็นตัวเร่งให้เกิดปมขัดแย้ง ส่วน 'พาธา' กลับเป็นแบบเสาหลักทางความคิด—นิ่งกว่า รอบคอบกว่า และมักเป็นผู้ที่ต้องรับผลพวงของการตัดสินใจทั้งสองฝ่าย ในมุมมองของผม ความต่างระหว่างนิสัยของทั้งคู่คือแรงขับเคลื่อนหลักของพล็อต บทบาทของตัวละครรองก็สำคัญไม่แพ้กัน เพราะมีทั้งผู้แทนอำนาจ เช่นพระราชาหรือผู้ใหญ่ในสังคมที่คอยกำหนดกรอบจริยธรรมและกติกา แล้วก็มีตัวละครประเภทผู้ช่วยหรือคนใกล้ชิดที่เป็นกระจกสะท้อนความคิดของตัวเอก ฉากที่ตัวช่วยต้องเลือกยืนเคียงข้างหรือถอยห่างจากตัวเอกชี้ชะตาระยะยาวให้เห็นชัด ซึ่งทำให้การอ่านรู้สึกมีชั้นเชิงมากกว่าแค่เรื่องรักหรือความขัดแย้งธรรมดา ฉันมักกลับมาคิดถึงจังหวะที่ตัวรองเปลี่ยนทิศทางเพียงคำพูดเดียว — เรื่องแบบนี้ยังคงจับใจและทิ้งความคิดให้ค้างคาอยู่เรื่อยๆ

ในโลกวรรณคดีไทยโบราณ คอลเลกชันสำคัญมักถูกรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติและคลังเอกสารมหาวิทยาลัย ซึ่งรวมถึงฉบับเก่าของ 'มัทนะพาธา' ด้วย ที่จริงฉันเคยเจอรายการหนังสือเล่มนี้ในแคตตาล็อกดิจิทัลของหอสมุดแห่งชาติเมื่อค้นหางานวรรณกรรมสมัยก่อน ซึ่งมักถูกรวมไว้ในหนังสือรวบรวมบทละครฉันท์หรือคอลเลกชันงานวรรณคดีไทยโบราณ ข้อดีของการค้นที่นี่คือไฟล์มักเป็นสแกนของฉบับพิมพ์เก่า ทำให้เห็นต้นฉบับและบรรณานุกรมประกอบที่ช่วยยืนยันแหล่งที่มา การเข้าห้องสมุดมหาวิทยาลัยใหญ่ ๆ ก็เป็นอีกทางหนึ่งที่ได้ผลดี ห้องสมุดของคณะมนุษยศาสตร์มักเก็บรวมเล่มงานคลาสสิกไว้ในชั้นสำรองสำหรับการอ่านภายใน ส่วนฉบับตีพิมพ์ใหม่ที่รวมบทละครทั้งเล่มอาจหาได้จากร้านหนังสือมหาวิทยาลัยหรือสำนักพิมพ์วิชาการที่ทำซ้ำผลงานเก่า ๆ ให้เข้าถึงง่ายขึ้น ใครที่สนใจการเปรียบเทียบมักเอา 'มัทนะพาธา' ไปเทียบกับผลงานร่วมสมัยอื่น ๆ อย่าง 'ขุนช้างขุนแผน' เพื่อดูความต่างด้านรูปแบบฉันท์และโทนของบทละคร สรุปคือแหล่งที่ชัดเจนที่สุดคือหอสมุดแห่งชาติและคลังเอกสารมหาวิทยาลัย ถ้าชอบอ่านออนไลน์ให้ค้นในแคตาล็อกดิจิทัลของหอสมุด ส่วนคนที่ต้องการสำเนาพิมพ์จริง ลองติดต่อห้องสมุดที่เก็บเอกสารเก่าแล้วนัดดูสำเนา จะได้เห็นตัวเล่มและคำนำที่ให้บริบทของผลงานอย่างเต็มที่

ไม่คาดคิดเลยว่าการกลับมาอ่าน 'มัทนะพาธา' ครั้งล่าสุดจะทำให้ฉันสนใจรายละเอียดตัวละครมากขึ้น การเล่าเรื่องของงานชิ้นนี้โฟกัสที่ความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวละครชื่อเด่นชัดคือ 'มัทนะ' กับ 'พาธา' ซึ่งมักถูกยกให้เป็นแกนกลางของพล็อต ในมุมมองของฉัน 'มัทนะ' คือแกนขับเคลื่อนเรื่อง รู้สึกได้จากการตัดสินใจและความขัดแย้งภายในที่ผลักดันเหตุการณ์ต่อไป ส่วน 'พาธา' ทำหน้าที่ทั้งเป็นแรงจูงใจและสะท้อนความเป็นมนุษย์ — เธอมีมิติทั้งความอ่อนแอและความเข้มแข็ง ทำให้บทคู่ของทั้งสองไม่ใช่แค่รักโรแมนติกธรรมดา แต่เป็นกระจกสะท้อนสังคมรอบตัว นอกจากสองชื่อหลักแล้ว ฉันยังสนใจตัวละครรองที่มีบทบาทสำคัญต่อโครงเรื่อง เช่น สมาชิกครอบครัวของทั้งสองฝ่ายซึ่งมักเป็นตัวแทนของกฎเกณฑ์ทางสังคมและความคาดหวัง มีตัวละครฝ่ายตรงข้ามหรือคู่แข่งที่สร้างความตึงเครียด และคนใกล้ชิดที่เป็นพี่เลี้ยงหรือเพื่อนซึ่งเผยแง่มุมที่ซ่อนอยู่ของตัวเอก ทั้งหมดนี้รวมกันทำให้เรื่องมีชั้นเชิงมากกว่าพล็อตรักสามเส้าแบบเรียบง่าย และทำให้ฉันยังคงติดตามเส้นทางของตัวละครแต่ละคนจนจบเรื่องด้วยความคิดที่ว่ายังมีอะไรให้ขบคิดอีกเยอะ

ไม่ใช่เรื่องแปลกที่ชื่อ 'มัทนะพาธา' จะถูกหยิบยกมาพูดถึงในวงการศิลปะไทย เพราะบทละครพูดคำฉันท์ชิ้นนี้มีเสน่ห์ทางภาษาและโครงเรื่องที่สะท้อนมุมมนุษย์ได้ชัดเจน ฉันมองว่าในเชิงประวัติศาสตร์แล้ว 'มัทนะพาธา' ถูกดัดแปลงซ้ำแล้วซ้ำเล่าในรูปแบบการแสดง ไม่ว่าจะเป็นการยืมโครงเรื่องมาทำละครเวทีสมัยใหม่ หรือนำบทกลอนไปประพันธ์เพลงละครเวที ซึ่งมีการบันทึกการแสดงไว้เป็นเทปหรือไฟล์วิดีโอมากกว่าจะมีภาพยนตร์เชิงพาณิชย์แบบปิดโรงเต็มรูปแบบ ฉันเคยได้ชมบันทึกการแสดงที่ถ่ายทอดทางโทรทัศน์เมื่อหลายปีก่อนและรู้สึกว่าการถ่ายทอดผ่านจอทีวีนั้นรักษาจังหวะคำฉันท์ได้ดีกว่าการพยายามทำเป็นหนังยาวที่เน้นพล็อตเชิงภาพยนตร์เพียงอย่างเดียว มุมมองส่วนตัวของฉันคือการแปลงบทพูดคำฉันท์ให้เป็นภาพยนตร์ต้องใช้ความสร้างสรรค์สูง เพราะภาษาที่งดงามและการเล่าแบบโคลงฉันท์จะสูญเสียรสถ้าถูกย่อให้เหลือเฉพาะพล็อต ฉันหวังว่าจะเห็นการดัดแปลงที่กล้าผสมผสานระหว่างการถ่ายทำภาพนิ่ง เสียงบรรยาย และการแสดงสด เพราะแบบนั้นจะรักษาความเป็นบทกวีไว้ได้ และยังคงให้คนรุ่นใหม่เข้าถึงงานคลาสสิกนี้ได้อย่างไม่รู้สึกห่างไกล

เราเป็นคนที่ชอบวิเคราะห์ตัวละครมาก ดังนั้นตอนอ่าน 'มัทนะ พาธา' แรกสุดความประทับใจคือภาพของมัทนะที่ทั้งอ่อนโยนและดื้อรั้นในเวลาเดียวกัน มัทนะ: เด็กหนุ่มที่มีพลังพิเศษซ่อนอยู่ เขาเป็นแกนกลางของเรื่อง ความน่าสนใจคือการเติบโตจากความกลัวสู่การยอมรับบทบาทของตัวเอง ฉากเปิดที่มัทนะเผชิญหน้ากับเงาในป่า—ตอนที่เขาล้มแล้วลุกขึ้นมาอีกครั้ง—คือจุดที่นิสัยและแรงขับภายในถูกเผยออกมาอย่างชัดเจน พาธา: ตัวละครที่ชื่อเรื่องมักถูกตีความว่าเป็นคู่หรือตัวแทนของชะตากรรม พาธาเป็นทั้งผู้ชี้นำและตัวกระตุ้นความสงสัย บทบาทเขาไม่ใช่แค่ผู้ช่วย แต่เป็นแรงกดดันให้มัทนะต้องเลือกทางเดิน อาจารย์วิเชียร: ผู้ให้ความรู้และบาดแผลเชิงอารมณ์ นันทา: เพื่อนสมัยเด็กที่คอยย้ำเตือนความเป็นมนุษย์ของมัทนะ และเดชากร: ปรปักษ์ที่ทำให้ค่านิยมของเรื่องถูกทดสอบ พล็อตและฉากต่าง ๆ ทำให้แต่ละคนมีมิติ ไม่ใช่แค่บทบาทหน้าที่ แต่เป็นแรงขับเคลื่อนของโครงเรื่องในแบบที่ทำให้ฉากเล็ก ๆ มีความหมาย

การรู้จักตัวละครหลักช่วยให้การอ่าน 'มัทนะพาธา' มีมิติขึ้นมาก และผมชอบคิดว่าเราควรจำลักษณะใจของพวกเขาให้ชัดกว่าชื่อเพียงอย่างเดียว ฉากเปิดเรื่องที่คู่พระนางพบกันเป็นจุดที่ฉันใช้สแกนตัวละครแรก ๆ — คนหนึ่งมักแสดงความคิดภายในมากกว่าพูด ทั้งมีความขัดแย้งระหว่างความรักกับหน้าที่ ซึ่งส่งผลต่อการตัดสินใจตลอดเรื่อง อีกฝ่ายมีเสน่ห์แบบไม่หวือหวา แต่เป็นแรงขับที่ทำให้เรื่องเดินไปข้างหน้า ระวังคนรอบข้างที่ดูเป็นเพื่อนหรือผู้ช่วย เพราะหลายครั้งบทบาทเล็ก ๆ เหล่านั้นเป็นกระจกสะท้อนให้เห็นด้านมืดของตัวเอกหรือเป็นตัวจุดชนวนเหตุการณ์ใหญ่ นอกจากคู่หลัก ฉันมักจดจำตัวละครที่ทำหน้าที่เป็น 'ผู้ใหญ่' หรือ 'ตัวแทนสังคม' ไว้ด้วย ทั้งคนที่เป็นผู้คุมกฎ ความเชื่อ หรือค่านิยมของยุคสมัย พวกเขาไม่ได้มีแค่บทต้าน แต่เป็นแหล่งอธิบายแรงกดดันทางสังคมที่ผลักดันความขัดแย้ง ถ้าจะสรุปแบบใช้งานได้จริง ให้จดสั้น ๆ ว่าแต่ละคน: เป้าหมายคืออะไร / กลัวอะไร / จะยอมเสียอะไร เท่านี้เวลากลับมาอ่านฉากสำคัญจะเห็นว่าแต่ละบทสนทนามีน้ำหนักอย่างไร และจะเข้าใจว่าทำไมตอนท้ายบางบทยังสะเทือนใจอยู่เสมอ