บทละครพูดคําฉันท์เรื่อง มัทนะพาธา ถูกประพันธ์เมื่อไหร่?

ในโลกวรรณคดีไทยโบราณ คอลเลกชันสำคัญมักถูกรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติและคลังเอกสารมหาวิทยาลัย ซึ่งรวมถึงฉบับเก่าของ 'มัทนะพาธา' ด้วย ที่จริงฉันเคยเจอรายการหนังสือเล่มนี้ในแคตตาล็อกดิจิทัลของหอสมุดแห่งชาติเมื่อค้นหางานวรรณกรรมสมัยก่อน ซึ่งมักถูกรวมไว้ในหนังสือรวบรวมบทละครฉันท์หรือคอลเลกชันงานวรรณคดีไทยโบราณ ข้อดีของการค้นที่นี่คือไฟล์มักเป็นสแกนของฉบับพิมพ์เก่า ทำให้เห็นต้นฉบับและบรรณานุกรมประกอบที่ช่วยยืนยันแหล่งที่มา การเข้าห้องสมุดมหาวิทยาลัยใหญ่ ๆ ก็เป็นอีกทางหนึ่งที่ได้ผลดี ห้องสมุดของคณะมนุษยศาสตร์มักเก็บรวมเล่มงานคลาสสิกไว้ในชั้นสำรองสำหรับการอ่านภายใน ส่วนฉบับตีพิมพ์ใหม่ที่รวมบทละครทั้งเล่มอาจหาได้จากร้านหนังสือมหาวิทยาลัยหรือสำนักพิมพ์วิชาการที่ทำซ้ำผลงานเก่า ๆ ให้เข้าถึงง่ายขึ้น ใครที่สนใจการเปรียบเทียบมักเอา 'มัทนะพาธา' ไปเทียบกับผลงานร่วมสมัยอื่น ๆ อย่าง 'ขุนช้างขุนแผน' เพื่อดูความต่างด้านรูปแบบฉันท์และโทนของบทละคร สรุปคือแหล่งที่ชัดเจนที่สุดคือหอสมุดแห่งชาติและคลังเอกสารมหาวิทยาลัย ถ้าชอบอ่านออนไลน์ให้ค้นในแคตาล็อกดิจิทัลของหอสมุด ส่วนคนที่ต้องการสำเนาพิมพ์จริง ลองติดต่อห้องสมุดที่เก็บเอกสารเก่าแล้วนัดดูสำเนา จะได้เห็นตัวเล่มและคำนำที่ให้บริบทของผลงานอย่างเต็มที่

ความประทับใจแรกที่อยู่ในหัวเวลานึกถึง 'มัทนะพาธา' คือภาพบทพูดฉันท์ที่มีจังหวะและความไพเราะจนรู้สึกเหมือนฟังบทเพลงบอกเล่าเรื่องรักคลาสสิก ฉันเล่าแบบสั้น ๆ ว่าเรื่องเริ่มจากตัวเอกซึ่งเป็นบุคคลหนุ่มผู้มีชื่อสัมพันธ์กับคำว่า 'มัทนะ' พบรักกับหญิงสาวผู้เป็นศูนย์กลางของโศกนาฏกรรมและความงามในครั้งนี้ เส้นเรื่องนำพาให้คู่รักได้พบกันในบรรยากาศที่งดงาม—สวน วัง หรือเวทีเทศกาล—ก่อนจะเกิดเหตุการณ์เข้าใจผิดหรือการสมคบคิดของคนรอบข้าง ผลที่ตามมาคือการพลัดพราก การทดสอบความจงรักภักดี และการต่อสู้ทั้งทางใจและทางสังคม ในช่วงกลางเรื่องมีฉากที่ตัวเอกต้องเดินทางหรือถูกเนรเทศ ด้วยโทนภาษาฉันท์ทำให้การอธิบายความทุกข์และความคิดภายในของตัวละครชัดเจนยิ่งขึ้น ความคลื่นไหวของบทพูดสลับกับฉากที่มีองค์ประกอบเชิงสัญลักษณ์ เช่น ฝนหรือดอกไม้เป็นตัวแทนอารมณ์ จนกระทั่งบทสรุปจะพาไปสู่การประลองที่เปิดเผยความจริงหรือการกราบขอคืนดี การลงเอยมักมีทั้งการไถ่บาป การให้อภัย และการกลับมารวมกันที่ให้ความรู้สึกทั้งชื่นชมและตราตรึง ไม่ต่างจากความยิ่งใหญ่ของงานมหากาพย์โบราณอย่าง 'รามเกียรติ์' ที่เน้นคุณค่าทางศีลธรรมและบทบาทของโชคชะตาในชีวิตผู้คน

คนหนึ่งที่หลงใหลในละครเวทีไทยมานานจะบอกเลยว่าเวอร์ชันของ 'มัทนะพาธา' บนเวทีมักไม่ได้มีรายการเพลงตายตัวเหมือนละครเพลงสมัยใหม่ แต่มีกลุ่มเพลงแบบแผนที่ปรากฏบ่อยครั้งและมีหน้าที่ชัดเจน การเริ่มต้นมักเป็นโอเวอร์เจอร์หรือเพลงบรรเลงเปิดเวที (เพลงปี่พาทย์/เครื่องสายประยุกต์) ตามด้วยเพลงขับขานสำหรับขบวนเข้า—เพลงนี้ทำหน้าที่พาเราเข้าสู่บรรยากาศราชสำนักและแนะนำตัวละครหลัก ต่อมาเป็นเพลงคู่วาแบบดูเอ็ทระหว่างมัทนะกับพาธา ซึ่งเวอร์ชันต่าง ๆ จะเรียกต่างกันแต่ฟังก์ชันเหมือนกันคือแสดงความหวานและความขัดแย้งของความรัก อีกจุดที่ขาดไม่ได้คือเพลงตลกของบริวารหรือตัวประกอบ ที่มักเป็นบทล้อเลียนจังหวะสดใสเพื่อผ่อนอารมณ์ และเพลงครวญเพลงเศร้าของตัวละครฝ่ายหญิงหรือฝ่ายชายตอนพลัดพรากซึ่งมักทำเป็นซิงเกิลอารมณ์หนักหน่วง นอกจากนี้ยังมีเพลงพิธีกรรมหรือเพลงรำในฉากงานมงคล (เพลงบูรณะ/เพลงรำแบบไทย) และท่อนบรรเลงกลางเรื่องที่เป็นสะพานเชื่อมฉาก ทั้งหมดนี้มักผสมผสานระหว่างรูปแบบฉันท์โบราณที่ร้องเป็นทำนองกับการเรียบเรียงดนตรีสมัยใหม่ ทำให้แต่ละเวอร์ชันมีสีสันต่างกันไป แต่โครงเพลงหลัก ๆ ที่ว่ามานี่เองเป็นแกนกลางที่ช่วยให้เรื่องราวไหลลื่นและตรึงผู้ชมไว้ได้จนจบ

บทละครฉันท์อย่าง 'มัทนะพาธา' มักจะถูกจดจำเพราะความเข้มข้นของตัวเอกสองคนที่เป็นชื่อเรื่องเอง — 'มัทนะ' กับ 'พาธา' — ซึ่งเป็นแกนกลางของเรื่องราวทั้งฉันท์และบทพูดที่สวยงาม ฉันมอง 'มัทนะ' ว่าเป็นตัวละครที่ทำหน้าที่เป็นแรงขับเคลื่อนทางอารมณ์: มักเป็นฝ่ายมีความรักหรือความเพียรในการไขว่คว้า ส่วน 'พาธา' ทำหน้าที่เป็นอีกฝ่ายที่สะท้อนหรือทดสอบความรู้สึกของมัทนะ ทำให้บทละครขยับจากบทบรรยายไปสู่การเผชิญหน้าทางจริยธรรมและสังคม นอกจากสองชื่อนี้แล้ว ฉากมักมีตัวละครเสริมสำคัญที่ไม่ควรมองข้าม เช่น พระราชาหรือผู้มีอำนาจที่เป็นอุปสรรค หรือนางกำนัลและบ่าวที่เป็นตัวกลางถ่ายทอดอารมณ์ และบางฉบับยังใส่ตัวละครตลกหรือผู้ให้คำปรึกษาเพื่อบาลานซ์โทน สมัยที่อ่านฉันชอบจับความต่างระหว่างตัวเอกกับตัวประกอบ — วิธีบทสนทนาและฉันท์เรียงร้อยให้เห็นสถานะทางสังคมชัดเจน เหมือนที่เห็นในงานโบราณอื่นๆ อย่าง 'ขุนช้างขุนแผน' ที่การจัดวางตัวละครช่วยทำให้ธีมความรักและศักดิ์ศรีเด่นชัดขึ้น นี่แหละเสน่ห์ของ 'มัทนะพาธา' สำหรับฉัน: แม้จะมีตัวละครไม่กี่ชื่อ แต่การสลับบทพูดและฉากทำให้แต่ละคนมีมิติและความหมายในแง่สังคมและอารมณ์จนจดจำได้ดี

ไม่ใช่เรื่องแปลกที่ชื่อ 'มัทนะพาธา' จะถูกหยิบยกมาพูดถึงในวงการศิลปะไทย เพราะบทละครพูดคำฉันท์ชิ้นนี้มีเสน่ห์ทางภาษาและโครงเรื่องที่สะท้อนมุมมนุษย์ได้ชัดเจน ฉันมองว่าในเชิงประวัติศาสตร์แล้ว 'มัทนะพาธา' ถูกดัดแปลงซ้ำแล้วซ้ำเล่าในรูปแบบการแสดง ไม่ว่าจะเป็นการยืมโครงเรื่องมาทำละครเวทีสมัยใหม่ หรือนำบทกลอนไปประพันธ์เพลงละครเวที ซึ่งมีการบันทึกการแสดงไว้เป็นเทปหรือไฟล์วิดีโอมากกว่าจะมีภาพยนตร์เชิงพาณิชย์แบบปิดโรงเต็มรูปแบบ ฉันเคยได้ชมบันทึกการแสดงที่ถ่ายทอดทางโทรทัศน์เมื่อหลายปีก่อนและรู้สึกว่าการถ่ายทอดผ่านจอทีวีนั้นรักษาจังหวะคำฉันท์ได้ดีกว่าการพยายามทำเป็นหนังยาวที่เน้นพล็อตเชิงภาพยนตร์เพียงอย่างเดียว มุมมองส่วนตัวของฉันคือการแปลงบทพูดคำฉันท์ให้เป็นภาพยนตร์ต้องใช้ความสร้างสรรค์สูง เพราะภาษาที่งดงามและการเล่าแบบโคลงฉันท์จะสูญเสียรสถ้าถูกย่อให้เหลือเฉพาะพล็อต ฉันหวังว่าจะเห็นการดัดแปลงที่กล้าผสมผสานระหว่างการถ่ายทำภาพนิ่ง เสียงบรรยาย และการแสดงสด เพราะแบบนั้นจะรักษาความเป็นบทกวีไว้ได้ และยังคงให้คนรุ่นใหม่เข้าถึงงานคลาสสิกนี้ได้อย่างไม่รู้สึกห่างไกล

ไม่ค่อยมีใครยืนยันชัดเจนว่าใครเป็นผู้แต่ง 'มัทนะพาธา' แต่เมื่อนั่งอ่านและเปรียบเทียบสำนวนแล้ว ฉันรู้สึกว่าเรื่องนี้ไม่ใช่ผลงานของนักประพันธ์ยุคใหม่ที่มีชื่อปรากฏในบันทึกอย่างชัดเจน ปกติชิ้นงานแบบนี้มักสืบทอดผ่านสำนักท่องบทหรือคณะละครชั้นสูงในราชสำนัก และชื่อผู้แต่งมักหายไปกับกาลเวลา โครงเรื่องและลีลาร้อยกรองของ 'มัทนะพาธา' มีร่องรอยของการยืมเล่าจากวรรณคดีอินเดียและเรื่องเล่าในภูมิภาคอินโดนีเซีย จึงเป็นไปได้สูงว่าต้นทุนมาจากการแปล-ดัดแปลงของนักเล่าไทยจากร้อยแก้วหรือวรรณกรรมต่างประเทศ คล้ายกับกระบวนการที่เห็นใน 'อิเหนา' ที่ปรับจากต้นฉบับมลายูให้เข้ากับรสนิยมไทย ฉันชอบคิดว่าความไม่แน่นอนของผู้แต่งทำให้ 'มัทนะพาธา' มีเสน่ห์แบบงานรวมชุมชน—เป็นผลงานที่พูดแทนผู้เล่าหลายหน้า มากกว่าจะเป็นลายเซ็นของคนเดียว ซึ่งก็ทำให้ทุกครั้งที่อ่านรู้สึกเหมือนได้ฟังเรื่องเล่าจากคนในยุคก่อนจริงๆ

คืนนั้นยังจำบรรยากาศการดูละครเรื่องนี้ได้ชัดเจน มัทนะพาธา ถูกนำมาดัดแปลงเพื่อแสดงบนโทรทัศน์ครั้งแรกในช่วงต้นทศวรรษ 1980s โดยเป็นโปรดักชันที่พยายามรักษาโทนดั้งเดิมของบทประพันธ์เอาไว้ แต่ก็ปรับจังหวะและบางฉากให้เหมาะกับการเล่าเรื่องทางหน้าจอมากขึ้น ในเวอร์ชันโทรทัศน์ครั้งนั้น นักแสดงนำสองคนที่คนดูจดจำได้มากที่สุดคือชายผู้มีมาดเก๋าและหญิงผู้มีน้ำเสียงอบอุ่น ซึ่งเคมีของพวกเขาทำให้ฉากความสัมพันธ์ระหว่างตัวละครหลักมีพลังขึ้นอย่างเห็นได้ชัด การดัดแปลงครั้งนี้เลือกเน้นไปที่มิติด้านอารมณ์และความขัดแย้งภายในจิตใจของตัวละคร มากกว่าการใส่องค์ประกอบฉากหลังให้ยิ่งใหญ่อย่างละครเวที ผลที่ได้คือผู้ชมสามารถเข้าใกล้บทพูดและบทบาทของตัวละครได้ง่ายขึ้น ฉากที่ยังอยู่ในความทรงจำคือฉากที่ตัวละครสองฝ่ายต้องเผชิญหน้ากันกลางสายฝน เสียงดนตรีประกอบถูกใช้แบบประหยัด แต่ได้อารมณ์สุดๆ ทำให้หลายคนพูดถึงเวอร์ชันนั้นว่าเป็นการปรับที่คงแก่นเดิมไว้ได้ดี ผมชอบจุดที่ผู้จัดและผู้กำกับกล้าตัดบางตอนที่อาจทำให้จังหวะช้าลง แล้วเน้นตอนที่แสดงให้เห็นนิสัยแท้จริงของตัวละครแทน นั่นทำให้ละครยืนได้ด้วยตัวเองโดยไม่ต้องพึ่งพาชื่อเสียงของต้นฉบับมากเกินไป ถึงจะมีแฟน ๆ แนวดั้งเดิมบางกลุ่มไม่พอใจการเปลี่ยนแปลง แต่โดยรวมแล้วเวอร์ชันโทรทัศน์ยุค 80s นั้นช่วยเปิดประตูให้คนรุ่นใหม่ได้รู้จัก 'มัทนะพาธา' อีกครั้ง และสร้างภาพจำของตัวละครที่ติดตาอยู่จนถึงปัจจุบัน

หลายคนอาจยังไม่คุ้นกับชื่อนี้ แต่เมื่อพูดถึง 'มัทนะพาธา' แล้วฉันมักจะนึกถึงงานที่ถักทอระหว่างตำนานท้องถิ่นกับภาษาที่มีจังหวะแบบโคลงกลอน งานเขียนชุดนี้ไม่ใช่ผลงานทันสมัยทั่วไป แต่มีร่องรอยของนักเล่าเรื่องที่เติบโตมากับวัฒนธรรมพื้นบ้านและการศึกษาภาษาโบราณ ฉันรู้สึกว่าผู้แต่งของ 'มัทนะพาธา' มีความคุ้นเคยทั้งกับเรื่องเล่าพื้นบ้านและวรรณกรรมชั้นสูง ซึ่งทำให้โทนภาษาในงานมีทั้งความเรียบง่ายและความลึกซึ้งในเวลาเดียวกัน ภาพจำของฉันเกี่ยวกับผู้แต่งไม่ใช่ภาพคนที่นั่งเขียนในออฟฟิศสมัยใหม่ แต่เป็นคนที่มักพบในชุมชน เป็นผู้ฟังเรื่องเล่าจากคนแก่ รวบรวมเรื่องเล่าพวกนั้นมาเรียบเรียงให้เป็นเรื่องราวที่อ่านง่าย มีการสอดแทรกคำสอนและความเห็นเชิงปรัชญาแบบนุ่มนวล งานบางตอนทำให้ฉันนึกถึงฉากใน 'นิทานพื้นบ้าน' ที่ตัวละครต้องเผชิญกับการตัดสินใจยาก ๆ และการแลกเปลี่ยนบทเรียนชีวิต แม้จะไม่สามารถยืนยันชื่อจริงหรือประวัติส่วนตัวทั้งหมดได้ แต่โครงร่างของผู้แต่งที่ปรากฏในงานชี้ว่าคนคนนี้คุ้นเคยกับพิธีกรรมท้องถิ่น ภาษาโคลง ฉันทลักษณ์ และมีความตั้งใจอยากให้คนรุ่นหลังเข้าใจรากเหง้าทางวรรณกรรม สิ่งที่ทำให้ฉันประทับใจคือวิธีเล่าเรื่องที่ไม่ยัดเยียดบทสรุป แต่ให้ผู้อ่านได้คิดต่อ หลังจากอ่านฉากจบของบางเรื่องใน 'มัทนะพาธา' ฉันมักจะหยุดแล้วกลับมาคิดต่อว่า ผู้แต่งต้องการสื่ออะไรเป็นหลัก ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ บทบาทของความเมตตา และการต่อสู้เพื่อความยุติธรรมถูกวางไว้อย่างละเอียดอ่อน และนั่นแหละที่ทำให้ผลงานยังคงเดินทางต่อในใจผู้อ่านหลายคน แม้เวลาและยุคสมัยจะเปลี่ยนไปก็ตาม

มุมมองทางวิชาการมักจะจับจ้องที่รายละเอียดของการถอดคำประพันธ์ในบทละครก่อนเสมอ แต่การประเมินจริงๆ กลับต้องผสมทั้งหัวใจของศิลปินและความเข้มงวดของนักวิชาการ ฉันมองว่าจุดเริ่มต้นคือความซื่อตรงต่อข้อความต้นฉบับ—ไม่ว่าจะเป็นคติสำนวน จังหวะสัมผัส หรือภาพพจน์ที่ผู้ประพันธ์วางไว้ หากคนเขียนถอดคำประพันธ์โดยละทิ้งอิมเมจหลักหรือตัดความหมายเชิงสัญลักษณ์ไป งานนั้นก็จะถูกลดทอนจนเสียอรรถรส นอกจากความเที่ยงตรงแล้ว สมดุลของจังหวะกับการแสดงมีน้ำหนักไม่แพ้กัน ฉันมักจะสังเกตว่าการถอดที่ดีต้องรักษาจังหวะคลื่นภาษาจนสามารถอ่านออกมาเป็นจังหวะสำหรับนักแสดงได้ เช่น ในฉากโซโลที่มีโคลงหรือบทกวีสั้นๆ การวางเว้นวรรคและเลือกคำให้คงท่วงทำนองเดิมช่วยให้การแสดงมีพลังและฟังแล้วไม่สะดุด การทดลองอ่านออกเสียงบนเวทีจึงกลายเป็นหนึ่งในการทดสอบความสำเร็จที่นักวิจารณ์นิยมใช้ มุมสุดท้ายที่ฉันให้ความสำคัญคือความโปร่งใสของผู้ถอดคำประพันธ์ งานที่มาพร้อมบันทึกประกอบคำอธิบาย แหล่งที่มา และเหตุผลในการดัดแปลง จะถูกนับว่ามีความรับผิดชอบทางวิชาการมากกว่า นักวิจารณ์จะชื่นชมเมื่อเห็นว่าผู้ถอดคงรักษาน้ำเสียงของต้นฉบับไว้ได้ พร้อมกันนั้นก็ให้ความสำคัญกับการสื่อสารต่อผู้ชมยุคปัจจุบันอย่างไม่ทำให้เนื้อหาแห้งเหือด ผลสรุปจึงเป็นการชั่งน้ำหนักระหว่างความศรัทธาต้นฉบับ ความเป็นไปได้บนเวที และการสื่อสารที่กระชับกับคนดู ซึ่งเมื่อลงตัวจะทำให้การถอดคำประพันธ์มีคุณค่าและน่าจดจำ

ชื่อของ 'งานของสามัคคีเภทคําฉันท์' ทำให้ฉันอยากขุดลึกลงไปในโลกวรรณกรรมไทยทันที เพราะชื่อนี้มีบรรยากาศแบบบทกวีโบราณและงานเล่าเรื่องที่น่าจะมีเอกลักษณ์ชัดเจน แม้จะอยากเห็นผลงานถูกตีพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษอย่างเป็นทางการ แต่ความจริงที่ฉันรู้สึกได้คือยังไม่มีเวอร์ชันภาษาอังกฤษที่เป็นที่รู้จักวงกว้าง ฉันเคยเจอผลงานไทยคลาสสิกบางชิ้นได้รับการแปลและเผยแพร่ เช่น 'Phra Aphai Mani' ที่มีการแปลเป็นภาษาอื่นบ้าง ทำให้เข้าใจว่าเส้นทางการแปลสำหรับวรรณกรรมไทยบางประเภทมักขึ้นอยู่กับความสนใจของสำนักพิมพ์และนักแปลเป็นหลัก สำหรับ 'งานของสามัคคีเภทคําฉันท์' น่าจะยังอยู่ในสถานะที่ต้องรอผู้แปลหรือสถาบันวิชาการสนับสนุนการแปลให้เกิดขึ้นจริง ความคาดหวังแบบแฟนทำให้ฉันมองเห็นช่องทางที่น่าจะเป็นไปได้: งานบางชิ้นอาจมีการแปลแบบไม่เป็นทางการหรือแปลเป็นบทคัดย่อภาษาอังกฤษในงานวิจัย แต่สำหรับฉัน ความสุขที่สุดคือการจินตนาการว่าหากวันหนึ่งมีฉบับแปลเป็นอังกฤษออกมา ผลงานนี้จะเปิดมุมมองใหม่ให้คนต่างชาติได้รู้จักและชื่นชมภาษาไทยในเชิงวรรณศิลป์ได้มากขึ้น