ม้าก้านกล้วย ผู้สร้างหรือผู้เขียนต้นฉบับคือใคร?

กลิ่นทุ่งข้าวกับแสงสีจากปลายท้องฟ้าพาให้ผมย้อนไปหาเรื่องเล่าที่คุ้นเคยของ 'ม้าก้านกล้วย' โลกในงานเขียนของเขาดูเหมือนจะเกิดจากการจดจำรายละเอียดเล็กๆ ของชนบท: ฝุ่นบนทางเข้าบ้าน ระฆังวัดในยามเช้า และการพูดคุยที่ดูธรรมดาแต่ซ่อนน้ำหนักไว้มาก ผมมักคิดว่าแรงบันดาลใจหลักมาจากการใกล้ชิดกับผู้คนจริงๆ มากกว่าจะเป็นภาพยนตร์หรือวรรณกรรมไกลตัว เหตุการณ์ประจำวันถูกขยายเป็นเชิงสัญลักษณ์ จึงมีทั้งความอบอุ่นและความขมเฝื่อนในเวลาเดียวกัน การใช้ภาษาที่เรียบง่ายแต่แฝงด้วยความเห็นอกเห็นใจทำให้ภาพชีวิตชาวบ้านกลายเป็นบทกวีแบบพาไป เห็นได้ชัดว่าผู้เขียนยึดโยงกับเรื่องเล่าพื้นบ้านและการเล่าแบบปากต่อปาก ซึ่งเติมเต็มด้วยความตั้งใจจะสะท้อนสังคมมากกว่าตัดสินใจใดๆ เรื่องราวแบบนี้เลยคงเสน่ห์ที่จับต้องได้และทำให้ผมรู้สึกเชื่อมโยงกับคนธรรมดาเสมอ

เวลาพูดถึง 'มัธยมซอมบี้' ฉันนึกถึงทีมคนทำงานที่ชัดเจนและดูมีเคมีระหว่างคนเขียนกับคนวาดมากที่สุดเรื่องหนึ่งในวงการมังงะซอมบี้ญี่ปุ่น ผู้เขียนบทต้นฉบับของเรื่องนี้คือ ไดสุเกะ ซาโต้ (Daisuke Satō) ซึ่งรับผิดชอบด้านเนื้อหาและการวางโครงเรื่อง ส่วนภาพและการออกแบบตัวละครเป็นฝีมือของ โชจิ ซาโต้ (Shōji Satō) ทั้งสองร่วมกันสร้างมังงะชื่อจริงว่า '学園黙示録 HIGHSCHOOL OF THE DEAD' ที่คนไทยคุ้นกันในชื่อ 'มัธยมซอมบี้' การ์ตูนเวอร์ชันมังงะเริ่มตีพิมพ์ในนิตยสารและได้รับความนิยมจนมีอนิเมะตามมา ในฐานะแฟนการ์ตูนที่ชอบงานที่ผสมความระทึกกับฉากโรงเรียน เรื่องนี้โดดเด่นเพราะเนื้อเรื่องมืดเข้มแบบผู้ใหญ่ผสมกับงานภาพที่เด่นชัดของโชจิ ทำให้บทของไดสุเกะมีพลังมาก แม้ตอนหลังผลงานจะหยุดลงและไม่จบสมบูรณ์ แต่ชิ้นงานที่มีอยู่ก็ยังคงเป็นผลงานที่ฉันมักหยิบมาคิดถึงบ่อยๆ

เสียงผู้เฒ่าในหมู่บ้านเล่าเรื่อง 'ม้าก้านกล้วย' ให้ฉันฟังตั้งแต่ยังเล็ก ทำให้ภาพก้านกล้วยกลายเป็นม้าสีวิเศษติดตาตรึงใจ ฉันมองว่าเรื่องนี้มีรากมาจากนิทานพื้นบ้านแบบปากต่อปากของคนไทยภาคกลางและภาคตะวันตก ร่องรอยของมันพบได้ในเรื่องเล่าเกี่ยวกับต้นกล้วยซึ่งคนไทยเชื่อมโยงกับสิ่งลี้ลับและจิตวิญญาณท้องถิ่น การเอาก้านกล้วยมาแปรสภาพเป็นม้าเป็นสัญลักษณ์ของความคิดสร้างสรรค์จากสิ่งใกล้ตัวและการใช้ทรัพยากรในชุมชน ซึ่งเป็นธีมธรรมดาในนิทานบ้านเราทั่วไป เมื่อตั้งใจเทียบกับตำนานอื่น ๆ อย่าง 'สังข์ทอง' จะเห็นว่าทั้งสองเรื่องสะท้อนค่านิยมของสังคมและการเดินทางจากชนบทสู่โลกกว้าง แต่อารมณ์ของ 'ม้าก้านกล้วย' มักจะเรียบง่ายกว่า เหมาะกับการสอนเด็กเรื่องความขยัน ใคร่ครวญ และการช่วยเหลือกัน เรื่องนี้จึงยังคงถูกเล่าในงานวัดและวงครอบครัว แม้ในยุคดิจิทัลก็ยังมีเสน่ห์แบบบ้านๆ ที่ฉันยังอยากให้หลานๆ ได้ลองฟังสักครั้ง

ชื่อ 'เมเจอร์ไดอาน่า' มักทำให้คนงงเพราะคำว่าเมเจอร์ (ยศ) ถูกต่อเติมกับชื่อ Diana ในงานหลายชิ้นจนแทบจะแยกไม่ออกว่าต้นฉบับมาจากที่ไหนจริง ๆ ฉันเป็นคนชอบสังเกตรายละเอียดชื่อของตัวละคร เลยเจอกรณีแบบนี้บ่อย: บางครั้งตัวละครชื่อ Diana ปรากฏในงานหลักที่มีผู้สร้างชัดเจน เช่นตัวละคร Diana Cavendish ในอนิเมะ 'Little Witch Academia' ซึ่งเป็นผลงานของ Studio Trigger และทีมงานผู้สร้างที่กำกับโดยโย ชินินาริ ตัว Diana ในกรณีนี้มีเครดิตชัดเจนว่าเป็นผลงานของทีมผู้สร้างอนิเมะต้นฉบับ แต่ถ้าคำว่าเมเจอร์ถูกต่อเติมเข้ามา มักเป็นเพราะฉากในฉบับแปลหรือแฟนฟิค/ฟิคชั่นที่ให้ยศทหารกับตัวละครดังกล่าว อีกมุมคือชื่อ Diana ที่โด่งดังอยู่คู่กับตัวละครซูเปอร์ฮีโร่ เช่น 'Wonder Woman' (Diana Prince) ซึ่งผู้สร้างดั้งเดิมคือ William Moulton Marston คู่กับนักวาด H. G. Peter แต่ลักษณะการใช้งานคำว่าเมเจอร์จะหาไม่ค่อยเจอในฉบับดั้งเดิมของคอมิกส์ — ถ้าเจอคำว่า 'Major Diana' อาจเป็นฉบับดัดแปลง ภาพยนตร์ หรือจักรวาลขนานที่ให้ยศทหารกับตัวละครเพื่อเนื้อเรื่องใหม่ สรุปในเชิงปฏิบัติ ฉันมองว่าถ้าต้องการระบุผู้สร้างของ 'เมเจอร์ไดอาน่า' ให้เริ่มจากการระบุงานที่ตัวละครนั้นปรากฏเป็นต้นฉบับก่อน เพราะชื่อ Diana ถูกใช้ในหลายจักรวาลและผู้สร้างแตกต่างกันไป หากเป็นตัวละครจากอนิเมะก็ไปดูเครดิตผู้สร้าง/นักออกแบบตัวละคร หากเป็นคอมิกส์ให้ดูผู้แต่งต้นฉบับ ส่วนคำว่าเมเจอร์มักเป็นการเพิ่มเติมจากฉบับย่อยหรือการแปลมากกว่าจะเป็นชื่อดั้งเดิมของผู้สร้างคนแรก แนวทางนี้ช่วยให้ไม่ส่งคำตอบผิดพลาดและเข้าใจที่มาของชื่อได้ชัดกว่าเดิม

พูดถึง 'ปลาบู่ทอง' แล้วผมมักนึกถึงรากของเรื่องที่เป็นนิทานพื้นบ้านมากกว่าจะเป็นผลงานของคนคนเดียวเลยทีเดียว ในมุมของคนที่ติดตามนิทานพื้นถิ่นและการดัดแปลงต่าง ๆ ฉันเห็นว่า 'ปลาบู่ทอง' เป็นเรื่องที่ถูกเล่าต่อกันมานานในหลายท้องถิ่น มีเวอร์ชันเปลี่ยนรายละเอียดไปตามผู้เล่าและยุคสมัย ดังนั้นถามว่าใครเป็นผู้เขียนดั้งเดิม คำตอบเชิงตรงคือไม่มีผู้เขียนคนเดียวที่เป็นต้นกำเนิดอย่างชัดเจน เหมือนกับนิทานพื้นบ้านเรื่องอื่น ๆ ที่เกิดจากความทรงจำรวมของชุมชน มากกว่าผลงานที่มาจากนักเขียนเฉพาะคนเดียว เมื่อเรื่องราวถูกนำมาทำเป็นการ์ตูนหรือหนังสือภาพ ผู้สร้างแต่ละฉบับจะมีเครดิตของตัวเอง — บางฉบับเป็นผลงานของนักเขียนเด็ก บางฉบับเป็นการดัดแปลงโดยนักวาดการ์ตูนอิสระ หรือแม้กระทั่งสำนักพิมพ์ที่จ้างทีมงานมาเรียบเรียงใหม่ ความต่างนี้ทำให้มีหลายเวอร์ชันที่ใช้ชื่อตัวเดียวกัน แต่มีสไตล์และน้ำเสียงไม่เหมือนกัน ถ้าใครอยากรู้ชื่อผู้สร้างของฉบับใดฉบับหนึ่ง ให้มองหาชื่อผู้เขียน/ผู้วาดที่มักปรากฏบนปกหรือหน้าปกหลัง เพราะนั่นแหละคือคนที่สร้างเวอร์ชันการ์ตูนฉบับนั้นขึ้นมา โดยสรุปแล้ว ฉันมองเรื่องนี้เหมือนงานวัฒนธรรมที่มีต้นกำเนิดจากปากต่อปาก มากกว่าจะเป็นผลงานที่ผูกติดกับชื่อคนคนเดียว การ์ตูนที่ใช้ชื่อ 'ปลาบู่ทอง' ก็มักเป็นการตีความใหม่ ซึ่งผู้สร้างแตกต่างกันไปตามฉบับ ทำให้แต่ละเล่มมีรสมือและมุมมองของคนทำที่เฉพาะตัว เป็นเสน่ห์ที่ทำให้เรื่องเล่าพื้นบ้านยังคงมีชีวิตอยู่ในรูปแบบสมัยใหม่

ม้าก้านกล้วยเป็นนิทานพื้นบ้านที่ถูกเล่าขานในหลายรูปแบบมาช้านาน และมักโผล่ในงานศิลปะพื้นบ้านที่ต่างกันไปตามภูมิภาค ในความทรงจำแบบผู้ใหญ่ที่ชอบตามงานวรรณกรรมพื้นบ้าน ผมเห็นเรื่องนี้ปรากฏในรูปแบบการแสดงพื้นบ้านก่อนเป็นหนังสือ เช่น หุ่นละครและหนังตะลุงซึ่งมีการนำเอาพล็อตและตัวละครมาปรับเล่าเป็นฉากสั้นๆ ให้คนฟังเข้าใจง่าย นอกจากนี้ยังมีการดัดแปลงเป็นบทละครเวทีชุมชนในงานวัดหรือโรงเรียน ซึ่งส่วนใหญ่เกิดขึ้นตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 20 เป็นต้นไป เมื่อสื่อสิ่งพิมพ์ขยายตัว เรื่องราวของม้าก้านกล้วยก็ถูกพิมพ์เป็นหนังสือสำหรับเด็กและรวมเล่มนิทานพื้นบ้านหลายครั้ง ทำให้เวอร์ชันที่เคยเป็นปากต่อปากมีรูปแบบคงที่มากขึ้น การนำมาใช้ในหลักสูตรหรือหนังสือเรียนก็เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว ทำให้เด็กยุคใหม่ยังได้พบกับเรื่องนี้ แม้ว่าจะมีการปรับแต่งเนื้อหาให้เหมาะกับคนอ่านสมัยใหม่ แต่แก่นเรื่องพื้นบ้านและคุณค่าทางวัฒนธรรมยังคงอยู่ และนั่นทำให้ผมยังสนุกเวลาเห็นเวอร์ชันต่างๆ ของนิทานเรื่องนี้ในงานท้องถิ่น

ชื่อ 'บ่าซ่า' เองมักจะถูกใช้เป็นชื่อตัวละครหรือมาสคอตในงานคอนเทนต์หลากหลายรูปแบบ ทั้งสติกเกอร์ไลน์ มังงะออนไลน์ เว็บคอมมิกส์ และคลิปวิดีโอสั้นบนโซเชียลมีเดีย ทำให้คำถามว่าใครเป็นผู้สร้างหรือผู้เขียนตัวละครนี้ต้องเริ่มจากการระบุบริบทก่อน เพราะชื่อเดียวกันอาจหมายถึงผลงานคนละชิ้นได้เลย ถ้าพูดถึงสติกเกอร์หรือมาสคอตที่เป็นที่รู้จักในวงเล็ก ๆ มักเป็นผลงานของศิลปินอิสระหรือทีมเล็ก ๆ ที่ตั้งชื่อนิสัยตัวละครให้โดดเด่น ส่วนถ้าเป็นตัวละครจากนิยายหรือซีรีส์จะมีเครดิตผู้แต่งชัดเจนในหน้าปกหรือคำโปรยของผลงาน ในเรื่องของผู้สร้างที่เด่นชัด หากเจอชื่อตัวละคร 'บ่าซ่า' ในหน้าเพจหรือสโตร์ใด ๆ ให้ดูแท็กผู้สร้าง ชื่อผู้วาด หรือข้อมูลเผยแพร่ที่มักจะระบุอยู่ใต้รายละเอียดของสินค้า เช่น ในหน้าขายสติกเกอร์จะเขียนชื่อผู้จัดทำไว้ ส่วนเว็บคอมมิกส์มักมีข้อมูลคนวาด คนเขียนตอนแรก และลิงก์ไปยังโซเชียลมีเดียของผู้สร้าง ถ้าเจอในยูทูบหรือเฟซบุ๊ก ผู้ทำมักจะใส่เครดิตในคำอธิบายวิดีโอหรือป้ายเครดิตตอนท้ายคลิป ซึ่งวิธีนี้ช่วยแยกได้ว่าตัวละครที่เห็นมาจากผลงานใดและใครเป็นคนสร้างจริง ๆ ในมุมของการตีความและการนำไปใช้ ชื่อเดียวกันอาจเกิดขึ้นจากการเล่นคำหรือสำเนียงท้องถิ่น ทำให้หลายคนหยิบคำว่า 'บ่าซ่า' ไปใช้โดยไม่เกี่ยวข้องกันเลย ฉะนั้นเจอชื่อตัวละครแล้วอยากรู้ต้นกำเนิดจริง ๆ ให้สังเกตสไตล์ภาพ ลายเส้น โทนการเล่าเรื่อง และช่องทางเผยแพร่ เพราะสิ่งเหล่านี้มักสะท้อนตัวตนผู้สร้าง ตัวอย่างเช่น สติกเกอร์ที่เน้นมุกบ้าน ๆ อีสานอาจมาจากศิลปินท้องถิ่น ขณะที่คอมมิกส์ที่มีเนื้อเรื่องต่อเนื่องมักเป็นผลงานของนักเขียนหรือทีมงานที่ลงคอนเทนต์เป็นซีรีส์ โดยส่วนตัวแล้วฉันชอบติดตามที่มาของตัวละครเล็ก ๆ แบบนี้เพราะมักได้เจอศิลปินเจ๋ง ๆ ที่ยังไม่เป็นที่รู้จักกว้าง การสืบหาเครดิตผู้สร้างทำให้เข้าใจแรงบันดาลใจและบริบทของผลงานได้ชัดขึ้น และบางครั้งก็เจอผลงานอื่น ๆ ของเขาที่น่าสนใจไม่แพ้กัน สุดท้ายถ้าคุณมีตัวอย่างภาพหรือที่มาของ 'บ่าซ่า' ที่เจอในช่องทางไหน ชื่อผู้สร้างมักอยู่ใกล้กับผลงานนั้น ๆ เสมอ ซึ่งเป็นเรื่องที่ทำให้การตามหาเบื้องหลังสนุกและคุ้มค่าต่อการติดตามความคิดสร้างสรรค์ของคนทำงานในวงการนี้

ชื่อเรื่องนี้ได้รับการเล่าและถ่ายทอดมาในหลายรูปแบบจนกลายเป็นนิทานพื้นบ้านที่สามารถเจอเวอร์ชันภาษาอังกฤษได้บ้างในแวดวงนิทานระหว่างประเทศ ผมชอบสะสมเวอร์ชันต่าง ๆ ของเรื่อง 'ม้าก้านกล้วย' และบอกเลยว่าชื่อภาษาอังกฤษที่พบบ่อยคือ 'The Banana-Stem Horse' หรือบางครั้งจะเห็นเป็น 'The Horse of the Banana Stem' ส่วนการเขียนโรมันไลซ์ก็แตกต่างไปตามคนแปล เช่น 'Ma Kang Kluai' หรือ 'Ma Kan Kluai' ซึ่งทำให้บางครั้งค้นหาเจอยากหน่อย เวอร์ชันภาษาอังกฤษมักอยู่ในคอลเลกชันนิทานพื้นบ้านเอเชียหรือหนังสือภาพสำหรับเด็กที่รวบรวมเรื่องเล่าไทย ได้น้ำเสียงคนแปลต่างกันไป บางฉบับเน้นถ่ายทอดความตลก บางเล่มเน้นบทเรียนเชิงศีลธรรม สรุปคือมีการแปล แต่รูปแบบและชื่อเรื่องอาจไม่คงที่นัก — นี่เป็นเสน่ห์ของนิทานพื้นบ้านที่ยืดหยุ่นได้ตามคนเล่า

เรื่อง 'ม้าก้านกล้วย' เป็นนิทานพื้นบ้านที่อ่านแล้วรู้สึกถึงความอบอุ่นแบบไทย ๆ และความมหัศจรรย์ที่เกิดขึ้นจากสิ่งเล็ก ๆ รอบตัว เนื้อเรื่องคร่าว ๆ พูดถึงเด็กชายคนหนึ่งที่ได้ม้าพิเศษซ่อนอยู่ในก้านกล้วย ม้าตัวนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่เป็นผลจากความเมตตาและโชคชะตา ม้าจะช่วยเจ้าของทำสิ่งที่ยาก เช่น ช่วยชนะการทดสอบ ฝ่าฟันอุปสรรค และช่วยให้เจ้าของได้สมหวังบางอย่างที่สำคัญ บางเวอร์ชันมีการเพิ่มรสชาติของความลึกลับ เช่น ปริศนาหรือเงื่อนไขที่ต้องทำก่อนม้าจะช่วยจริงจัง จุดเด่นของเรื่องอยู่ที่ภาพพจน์ที่จับใจและคติที่สอนแบบไม่ตะโกน ฉากม้าที่โผล่จากก้านกล้วยเป็นภาพที่เด็กดูแล้วจดจำได้ง่าย ขณะเดียวกันการสอดแทรกนิสัยดี ๆ อย่างความกตัญญูและความซื่อสัตย์ทำให้เรื่องยังคงถูกเล่าให้คนรุ่นต่อ ๆ ไป ฉันมักนึกถึงเวอร์ชันภาพวาดสีสดที่ทำให้ความเรียบง่ายของนิทานกลายเป็นภาพที่มีชีวิตอยู่เสมอ

หัวข้อนี้ทำให้ฉันนึกถึงความยุ่งเหยิงของชื่อผลงานที่ถูกนำไปใช้ซ้ำในหลายรูปแบบมากกว่าจะเป็นผลงานเดียวชิ้นเดียว เมื่อเจอชื่อตรง ๆ ว่า 'กาลครั้งหนึ่งกับคดีปริศนา' สิ่งที่ฉันมักเจอคือมันไม่ใช่ชื่อเฉพาะเจาะจงของนักเขียนหรือผู้สร้างคนเดียว แต่เป็นชื่อที่ถูกหยิบไปใช้ทั้งในนิยายสั้น งานแปล พอดแคสต์เล่าเรื่องสืบสวน และมินิซีรีส์บนแพลตฟอร์มวิดีโอ ซึ่งแต่ละเวอร์ชันมีทีมสร้างหรือผู้เขียนต่างกัน เหตุผลหนึ่งคือชื่อภาษาไทยแบบนี้ฟังดึงดูดและสื่อถึงแนวสืบสวนผสมแฟนตาซีได้ดี จึงมีคนหลายกลุ่มเลือกใช้โดยไม่เกี่ยวข้องกันโดยตรง ในมุมมองของคนที่ติดตามงานเล่าเรื่อง ผมชอบสังเกตเครดิตหน้าแรกของงานพิมพ์หรือรายละเอียดตอนแนะนำของพอดแคสต์มากกว่า เพราะมันจะบอกชัดว่าใครเป็นผู้แต่ง ใครเป็นผู้ผลิต หรือเป็นโปรเจ็กต์ร่วมของกลุ่มครีเอเตอร์ อย่างไรก็ตามในหลายกรณีที่ชื่อแบบนี้ปรากฏ ผู้แต่งอาจใช้นามปากกา หรือผลงานอาจเป็นการดัดแปลงจากเรื่องสั้นโฟลเดอร์สาธารณะที่ไม่มีการระบุเจ้าของชัดเจน ทำให้การตอบว่า "ใครเป็นผู้เขียนหรือผู้สร้าง" ต้องชี้เฉพาะเวอร์ชันนั้น ๆ ก่อน โดยสรุปฉันมองว่าถ้าต้องระบุชื่อผู้สร้างอย่างชัดเจน ต้องบอกว่าเวอร์ชันไหนที่คุณหมายถึง เพราะมีทั้งนิยายเดี่ยวๆ ที่มีนักเขียนคนหนึ่งเป็นผู้แต่ง และมีโปรดักชันพอดแคสต์หรือวิดีโอที่เกิดจากทีมงานหลายคน ถ้าคุณกำลังคิดถึงเวอร์ชันที่เพิ่งเห็นล่าสุด ลองดูเครดิตของเวอร์ชันนั้น ๆ แล้วชื่อผู้แต่งหรือโปรดิวเซอร์จะปรากฏอย่างชัดเจน — ส่วนตัวฉันยังคงหลงใหลในไอเดียของเรื่องชื่อแบบนี้เพราะมันให้บรรยากาศลึกลับที่ชวนติดตาม