วงเครื่องสายปี่ชวามีบทเพลงแนะนำสำหรับผู้เริ่มต้นอะไร

เสียงแรกที่กระแทกใจคือเสียงสายที่ลากยาวแล้วซึมเข้ามาเป็นเมโลดี้หลักในวงเครื่องสายปี่ชวา เสียงนี้มักมาจากเครื่องสายชนิดลาก เช่น rebab ซึ่งเป็นไวโอลินรูปแบบอินโดนีเซียที่ใช้คันชัก เล่นด้วยเทคนิคการลากสายที่ทำให้เกิดการเลื่อนโน้ตและการประดับแบบคร่ำครวญ เสียงของเครื่องนี้มีความอบอุ่นปนแหบเล็กน้อย เมโลดี้จะไม่เฉียบคมแบบไวโอลินตะวันตก แต่จะนุ่ม ลื่น และมีการขยับตัวโน้ตเป็นสำคัญ ทำหน้าที่เป็นตัวชี้การเคลื่อนเรื่องราวดนตรีในการแสดงเงา 'wayang kulit' หรือในงานพิธีแบบราชสำนัก ชิ้นถัดมาที่ได้ยินชัดเจนคือเครื่องสายที่ถูกใช้แบบดีด เช่น siter และ celempung ซึ่งเป็นซิทาร์/ซิเตอร์ระบบพื้นบ้านของชวา เสียงจากการดีดจะเป็นประกาย ผิวเสียงค่อนข้างแห้งและมีความใสในช่วงสูง ทำหน้าที่คลอจังหวะและสร้างแพ็ตเทิร์นสั้น ๆ ซ้อนไปมาซึ่งทำให้พื้นเสียงกระชับขึ้น ระหว่างชิ้นลากกับชิ้นดีดนั้นเกิดความตัดกันของเท็กซ์เจอร์อย่างน่าสนใจ เพราะเมื่อมีการลากสายยาว ๆ เข้ามา เสียงดีดจะเป็นเหมือนแสงสะท้อนที่ทำให้เมโลดี้ชัดขึ้น ขณะเดียวกันก็เติมจังหวะและเนื้อสัมผัสให้กับชิ้นดนตรี นอกจากสองประเภทหลักนี้ วงอาจมีเครื่องสายอื่น ๆ ที่ให้ความถี่ต่ำหรือสูงต่างกัน เช่นซิเตอร์ขนาดใหญ่ที่ให้เสียงทุ้มกว่า หรือสายเล็กที่ทำหน้าที่เป็นเมโลดี้รอง การจัดวางเสียงในวงถูกออกแบบมาให้เกิดความสมดุลของความยาวโน้ตและการขึงจังหวะ เมื่อนำไปผสมกับเครื่องลมและเครื่องตีที่มักอยู่ร่วมกัน ผลลัพธ์คือซาวด์สเปกตรัมที่อบอุ่น ละมุนและมีเสน่ห์แบบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในมุมมองส่วนตัว ผมชอบความสามารถของวงเครื่องสายปี่ชวาที่ทำให้ท่วงทำนองเล็ก ๆ ดูมีน้ำหนักและบอกเล่าเรื่องราวได้โดยไม่ต้องใช้คำพูด มันเป็นเสียงที่ค่อย ๆ ทำให้คนฟังคล้อยตามไปกับความเปลี่ยนแปลงของจังหวะและท่วงทำนอง

เราเติบโตมากับการได้ยินเสียงกลุ่มดนตรีจากชวาอยู่รอบตัว บรรยากาศของวงนั้นต่างจากวงเครื่องสายตะวันตกโดยสิ้นเชิง เพราะที่คนทั่วไปมักเรียกว่า 'วงเครื่องสายปี่ชวา' แท้จริงแล้วเป็นระบบเครื่องดนตรีแบบชวาที่มีองค์ประกอบหลากหลาย ทั้งเครื่องตีโลหะ ไม้ตี ขิมเครื่องสายประเภทซิเตอร์ และเครื่องสายพิณโค้งที่เรียกว่า 'rebab' ซึ่งเป็นสัญลักษณ์เสียงที่ให้เมโลดี้พุ่งชัด มันเป็นวงรวมเสียงที่ให้ทั้งจังหวะและเนื้อเสียงแบบพิเศษ ไม่ได้เน้นเพียงเครื่องสายอย่างเดียวเหมือนวงออร์เคสตราตะวันตก ฉันมักคิดว่าสิ่งที่ทำให้วงนี้น่าหลงใหลคือการผสมผสานระหว่างจังหวะต่อเนื่องของกลองกับโทนเสียงเหล็กและซอที่ร้องนำ ทำให้เกิดความรู้สึกเป็นชุมชนในแต่ละท่วงทำนอง ประวัติศาสตร์ของวงดนตรีชวาเดินทางยาวนาน ตั้งแต่สมัยอาณาจักรโบราณบนเกาะชวาที่มีการหล่อโลหะและพัฒนาการทำเครื่องดนตรีขึ้นเป็นหลักฐาน พบร่องรอยการใช้เครื่องทองเหลืองและการเล่นร่วมกันในพิธีกรรมศาสนา รวมถึงการแสดงหน้ากาละแมร์ของศาลา พระราชวังสมัยโชโคราตะและโยกยาการ์ตาก็เป็นศูนย์กลางการพัฒนาแบบแผนการเล่นดนตรีของชวา ภายหลังดนตรีชวายังได้เปลี่ยนบทบาทจากพิธีกรรมมาสู่งานบันเทิง การประกอบละครหุ่นเงา 'wayang kulit' และการเต้นรำแบบราชสำนัก รูปแบบเสียงมีสเกลสำคัญสองแบบคือ 'slendro' กับ 'pelog' ซึ่งแต่ละวงจะปรับจูนเป็นของตัวเอง ทำให้แม้ชื่อทำนองจะเหมือนกัน แต่เสียงที่ได้แตกต่างกันอย่างเห็นได้ชัด การแลกเปลี่ยนกับโลกภายนอกเริ่มเด่นขึ้นเมื่อชาวตะวันตกมาสัมผัสดนตรีชวาในงานนิทรรศการสากล ทำให้แนวคิดและโครงสร้างของเสียงดนตรีนี้ไปมีอิทธิพลต่อคีตกวีโลกหลายคน ปัจจุบันวงชวาไม่ได้เป็นเพียงมรดกของราชสำนักอีกต่อไป แต่กลายเป็นเครื่องมือของชุมชน การศึกษา และการทดลองดนตรีร่วมสมัย ทั้งการฟิวชั่นกับแจ๊ส ป็อป และดนตรีอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งยังคงส่งต่อความรู้สึกแบบโบราณไว้ในรูปแบบใหม่ ๆ เสมอ เมื่อลองฟังวงที่ยังรักษาวิธีเล่นแบบดั้งเดิมและวงที่นำไปทดลองร่วมสมัยแล้ว จะเห็นได้ชัดว่าดนตรีนี้มีพลังในการเชื่อมคนและเรื่องราว ไม่ว่าจะเป็นเสียงซอเดี่ยวที่ค่อย ๆ พาเราเข้าสู่อารมณ์ หรือกลองที่ชวนให้ลุกขึ้นเคลื่อนไหว ทั้งหมดทำให้หัวใจยังเต้นตามจังหวะแบบชวาได้ไม่ยากเลย

เสียงหวานและเศร้าของ 'rebab' ในวงกัมลันชวาช่วยเปิดประเด็นให้คิดถึงความต่างเชิงโครงสร้างกับวงเครื่องสายไทยได้ชัดเจนมากกว่าที่ผมเคยคาดไว้ ในมุมมองของคนที่คุ้นกับวงกัมลันแบบดั้งเดิม ผมมองว่าหลัก ๆ แล้วความต่างสำคัญอยู่ที่ระบบสเกลและการจัดวางบทบาทของเครื่องดนตรีก่อนเป็นอันดับแรก — ชวามีระบบสเกลที่โดดเด่นอย่าง 'slendro' และ 'pelog' ซึ่งเป็นสเกลที่แบ่งเสียงไม่เท่ากับสเกลตะวันตก ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างโน้ตมีความเฉพาะตัว เครื่องสายที่เล่นในวงกัมลัน เช่น 'rebab' มักทำหน้าที่เป็นเครื่องประดับเมโลดิกที่เดินประสานกับโครงสร้างคาโลโทมิกของวง (กลองและฆ้องเป็นตัวเว้นช่องวรรคและกำหนดวงจร) เสียงของเครื่องสายจึงมักจะสอดคล้องกับการเว้นวรรคของกลองและการตีฆ้อง ทำให้เกิดความรู้สึกเป็นวงที่รวมกันอย่างแน่นแฟ้นและมีจังหวะวงจรซ้ำ ๆ เป็นกรอบให้ทั้งวง ถ้าหยิบวงเครื่องสายไทยมาพิจารณา จะเห็นว่าระบบการจัดวางและเทคนิคการประสานเสียงต่างออกไปลิบลับ — วงเครื่องสายไทย (เช่น วงเครื่องสายในการฟ้อนหรือบรรเลงพื้นบ้านและในงานพิธี) มักมีเสรีภาพในการเล่นเมโลดิกในเชิงสากลกว่า โครงสร้างเพลงไทยมักเน้นไปที่เส้นเมโลดีหลักที่มีการประดับประดาเป็นรายบุคคล เครื่องสายไทยมีการใช้เสียงเสียดแปรและการกล่อมเสียง (portamento) มากกว่า ซึ่งทำให้เกิดการขยับโน้ตเล็ก ๆ ที่ฟังเป็นเอกลักษณ์ พื้นที่สำหรับการอิมโพรไวส์ในวงไทยจะเน้นการตกแต่งเมโลดิกตามรสนิยมของนักดนตรีเป็นรายชิ้น มากกว่าจะยึดติดกับวงจรคาโลโทมิกเหมือนชวา นอกจากนั้นยังมีความต่างเรื่องโทนเสียงและการสร้างเครื่องดนตรี — องค์ประกอบของลำตัว รูปทรงและวัสดุ การขึงสายและวิธีการใช้คันชัก ส่งผลให้เสียงของเครื่องสายชวามีความบางและโปร่งในเชิงเมโลดิก ขณะที่เครื่องสายไทยมักให้เสียงค่อนข้างเต็มกว่าในช่วงกลางปลาย ทำให้บทบาทในการบรรเลงและความรู้สึกโดยรวมของวงต่างกันอย่างชัดเจน สุดท้ายแล้ว การฟังทั้งสองแบบพร้อมกันจะทำให้เข้าใจดีขึ้นว่าทั้งสองวัฒนธรรมใช้เครื่องสายเพื่อเล่าเรื่องและเสริมพิธีกรรมในแบบของตัวเอง — และนั่นแหละคือสิ่งที่ทำให้ผมยังกลับไปฟังทั้งสองอย่างซ้ำแล้วซ้ำเล่า

เสียงฆ้อง เสียงระนาด และการประสานกันของชุดเครื่องดนตรีทำให้โลกของ 'กะเมลัน' มีเสน่ห์ที่ต่างจากดนตรีอื่นอย่างชัดเจน เมื่ออยากลองเล่นวงเครื่องสายปี่ชวาในประเทศไทย เส้นทางแรกที่ผมมักแนะนำคือมองหามหาวิทยาลัยหรือคณะดนตรีที่มีโปรแกรมดนตรีพื้นบ้านและดนตรีโลก หลายสถาบันในกรุงเทพฯ มีวงทดลองหรือกิจกรรมแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมที่ชวนศิลปินจากอินโดนีเซียมาสอนเป็นช่วง ๆ การได้เข้าไปดูการซ้อมจริงและค่อย ๆ เรียนเบื้องต้นจากการตีจังหวะกับเพื่อนร่วมวง คือการเริ่มต้นที่เร็วและได้ผลที่สุด ประสบการณ์ส่วนตัวที่ได้มักต่อจากการเข้าร่วมเวิร์กช็อปตามเทศกาลวัฒนธรรมหรือการจัดแสดงของชุมชนชาวอินโดนีเซียในไทย การเรียนแบบกลุ่มช่วยให้เข้าใจโครงสร้างคอลอโทมิก (colotomic) ของเพลงปี่ชวา คือการฟังแล้วซ้อมแบบเรียงตามชั้นของเครื่องดนตรี เช่น เริ่มจากการฟังและเล่นส่วนพื้น (saron/slenthem) ก่อน แล้วค่อยขึ้นไปเล่นชิ้นที่มีหน้าที่ประดับเสียงอย่าง 'bonang' และ 'rebab' หากไม่สะดวกเข้าชั้นเรียนแบบเป็นทางการ การหาครูสอนส่วนตัวหรือเข้าชมรมดนตรีในชุมชนศิลปะต่าง ๆ ก็เป็นทางเลือกที่ดี เดินเข้าไปทักทายวงซ้อม สังเกตมารยาทการยืน นั่ง การวางไม้ตี และการประสานคำสั่งระหว่างนักดนตรี จะช่วยให้จับจังหวะและบทเพลงได้ไวขึ้น คำแนะนำสุดท้ายคืออย่ารีบร้อนกับทฤษฎีมากเกินไป เริ่มจากการฟังซ้ำ เล่นตามแบบง่าย ๆ แล้วค่อยเติมรายละเอียดทางทำนองและจังหวะ ผมมักบอกเพื่อนใหม่ว่า การได้ร่วมเล่นกับวงจริงนานกว่าการอ่านตำราเพียงอย่างเดียวเสมอ ถ้าอยากได้คำแนะนำการเริ่มต้นแบบเป็นขั้นเป็นตอน ลองมองหากิจกรรมสาธารณะที่จัดโดยกลุ่มวัฒนธรรมหรือชมรมดนตรีในจังหวัดต่าง ๆ นี่เป็นวิธีที่สนุกและเป็นมิตรที่สุดในการเข้าสู่วงการ

นี่เป็นรายการเริ่มต้นที่ฉันอยากแนะนำเมื่อมีคนถามหามังงะผู้ใหญ่แบบเข้มข้นแต่ไม่ชวนงงเกินไป ฉันมักเริ่มด้วย 'Monster' ของ โอซามุ อุราซาวะ เพราะมันคือบทเรียนการเล่าเรื่องสำหรับผู้ใหญ่ที่สุดเท่าที่ผมเคยอ่าน: ตัวละครที่ซับซ้อน การตั้งคำถามเชิงศีลธรรม และจังหวะที่ค่อยๆ เก็บรายละเอียดจนจุดพลิกผันทำงานได้อย่างทรงพลัง ฉากที่เป็นสืบสวนเชิงจิตวิทยาทำให้ผมติดตามหน้าต่อหน้าโดยไม่รู้ตัว จังหวะช้าๆ แต่หนักแน่นเหมาะสำหรับคนที่ชอบความตึงเครียดแบบค่อยเป็นค่อยไป อีกเรื่องที่ผมมองว่าเข้าถึงง่ายคือ 'Pluto' ซึ่งเป็นการตีความใหม่จากงานของอุราเซาวะอีกเช่นกัน แต่รูปแบบภาพและการใช้พื้นที่หน้ากระดาษทำให้มันอ่านสบายตาและเข้าใจธีมผู้ใหญ่มากขึ้น คนที่อยากลองมังงะที่มีทั้งแอ็กชันและปรัชญาชั่วดีจะชอบ ส่วนคนที่มองหางานศิลป์อลังการกับการต่อสู้ที่มีความหมาย ผมแนะนำ 'Vagabond' ของ ทาเคฮิโกะ อิโนอุเอะ เพราะงานภาพของเขาทำให้เรื่องร้องไห้และเงียบในเวลาเดียวกัน—มันสอนเรื่องความหมายของการเป็นนักรบและความเปราะบางของผู้ใหญ่ ถ้าต้องเลือกข้อสรุปแบบสั้นๆ ให้เริ่มจากเรื่องเล่าและตัวละครที่จับต้องได้ก่อน แล้วค่อยไปหางานที่ทดลองรูปแบบแปลกๆ ต่อ ผมมักแนะนำเพื่อนให้เริ่มจากหนึ่งในสามนี้ก่อน แล้วค่อยขยับไปยังงานที่หนักหรือเฉพาะทางขึ้นตามความพร้อมของผู้อ่าน

มีหนังสือเรื่องสั้นที่เหมาะกับนักเขียนมือใหม่มากมาย แต่เล่มแรกที่อยากแนะนำคือ 'ตำนานแห่งนาร์เนีย' ของ C.S. Lewis ไม่ใช่แค่เพราะความคลาสสิก แต่เพราะวิธีเล่าเรื่องที่เรียบง่ายแต่ทรงพลัง ช่วยให้เห็นว่าการสร้างโลกสมมติไม่จำเป็นต้องซับซ้อนเสมอไป อีกเล่มที่ชอบคือ 'เรื่องสั้นจากโลกใบเล็ก' ของประภัสสร เสวิกุล ซึ่งแสดงให้เห็นว่าการเล่าเรื่องจากชีวิตประจำวันก็สร้างอารมณ์ร่วมได้อย่างลึกซึ้ง การใช้ภาษาที่เป็นธรรมชาติและใกล้ตัวในเล่มนี้เหมาะมากสำหรับผู้เริ่มต้นที่ยังหาสไตล์ตัวเองไม่เจอ

เริ่มจากการเลือกเพลงที่จังหวะไม่ซับซ้อนและมีโครงสร้างชัดเจนก่อนเลย—สิ่งนี้ช่วยให้การฝึกมีเป้าหมายมากขึ้นและไม่รู้สึกสับสนตอนเริ่มตีกลอง ฉันมักจะแนะนำให้เริ่มกับเพลงที่เดินจังหวะ 4/4 ตรง ๆ เช่น 'แสงสุดท้าย' เพราะท่อนเวิร์สและคอรัสมีบีตคงที่ ทำให้ฝึกการวางฮิตและควบคุมไทม์ได้ดี อีกเพลงที่ชอบใช้คือ 'แพ้ใจ' ซึ่งท่อนสเตเดียมแบบร็อกช้า ๆ จะช่วยให้ฝึกการเล่นสแนร์บนจังหวะสองและสี่อย่างมั่นใจโดยไม่ต้องเร่งความเร็วเกินไป เมื่อฝึกกับเพลงจริง ให้แบ่งเป็นช่วงสั้น ๆ—อินโทร เวิร์ส คอรัส แล้วซ้อมวนแต่ละส่วนทีละ 30–60 วินาที โดยตั้งเมโทรนอมต่ำกว่าความเร็วจริงสัก 10–20% ก่อน แล้วค่อยเพิ่มเร็วขึ้นเมื่อเล่นได้สะดวก เทคนิคที่ฉันใช้คือโฟกัสที่การคุมไทม์ด้วยเท้า (ฮิฮัทหรือไฮแฮท) ให้คงจังหวะตลอดเพลง แล้วค่อยเพิ่มฟิลล์สั้น ๆ เมื่อมั่นใจมากขึ้น เพลงอย่าง 'ก่อนฤดูฝน' เหมาะสำหรับฝึกการเปลี่ยนไดนามิกระหว่างท่อนนุ่มกับท่อนหนัก เพราะโครงสร้างเพลงชัดและมีพื้นที่ให้เล่นฟีลแบบเรียบง่ายมากขึ้น ท้ายสุดอย่าลืมบันทึกตัวเองบ้าง—การฟังย้อนหลังจะเห็นจุดที่กดสแนร์ช้าหรือเร็วเกินไป แล้วค่อยแก้ทีละจุด การซ้อมต่อเนื่องแบบมีแผนจะทำให้การตีกลองจากระดับเริ่มต้นพัฒนาได้เร็วและไม่ท้อเลย

เกมที่อยากแนะนำสุดๆ เลยคือ 'Love Spell: Written in the Stars' เป็นเกมแนว visual novel ที่เนื้อหาไม่ซับซ้อนเกินไป ตัวละครน่ารักและมีพัฒนาการความสัมพันธ์ที่ค่อยเป็นค่อยไป ดีไซน์เกมเหมาะกับมือถือมาก แถมยังมีระบบเลือกบทพูดที่ทำให้เราได้ตัดสินใจเล็กๆ น้อยๆ ซึ่งช่วยให้รู้สึกว่ามีส่วนร่วมกับเรื่องราว จุดเด่นอีกอย่างคือเกมนี้ไม่เน้นดราม่าหนักๆ แต่จะโฟกัสที่ความสัมพันธ์อบอุ่นระหว่างตัวละคร เหมาะสำหรับคนที่อยากเริ่มต้นด้วยบรรยากาศสบายๆ ไม่เครียด แถมยังมี mini game เล็กๆ น้อยๆ แทรกมาให้เล่นระหว่างทางด้วย ซึ่งช่วยเพิ่มความสนุกได้อีกレベル

เวลาได้ดูหนังที่ถ่ายทอดงานพิธีหรือการเต้นรำแบบชวา ผมจะคอยฟังเสียงเครื่องสายปี่ชวาเป็นสัญลักษณ์ที่บอกเลยว่านี่ไม่ใช่แค่ฉากสวยงามธรรมดา แต่คือการพาเราเข้าไปสัมผัสจังหวะชีวิตและความเชื่อของผู้คนในฉากนั้น ผมมักนึกถึง 'Opera Jawa' ก่อนเสมอ — หนังศิลปะที่ยกเอาโครงเรื่องโบราณแบบเวย์แรงออกมาเล่าใหม่พร้อมกับดนตรีชวาที่เป็นแกนกลาง งานของผู้กำกับทำให้เครื่องสายปี่ชวามีบทบาททั้งในด้านจังหวะและสีสันอารมณ์ ส่วน 'Sang Penari' (หรือที่รู้จักในชื่อภาษาอังกฤษว่า 'The Dancer') ก็เป็นตัวอย่างอีกเรื่องที่ใช้วงเครื่องสายในฉากเต้นรำและพิธีกรรมอย่างเข้มข้น เสียงซอหรือเรบับในหนังพวกนี้ไม่ได้มาเป็นแค่พื้นหลัง แต่เป็นตัวบอกชะตากรรมของตัวละคร นอกจากหนังอินโดนีเซียล้วน ๆ แล้ว ผมยังเคยเห็นวงเครื่องสายปี่ชวาปรากฏในสารคดีและภาพยนตร์แนวท่องเที่ยวที่ต้องการเหตุการณ์พิธีกรรมพื้นบ้าน เช่น ในหนังสารคดีที่พาไปชมงานเทศกาลหรือพิธีทางศาสนา เสียงกลองและเครื่องสายชวาจะถูกถ่ายออกมาเต็ม ๆ เพื่อให้ภาพมีน้ำหนักทางวัฒนธรรม และบางครั้งหนังฮอลลีวูดหรือภาพยนตร์ต่างชาติที่มีฉากในบาหลีหรือชวาก็มักจะยืมซาวด์นี้มาเพิ่มบรรยากาศ (แม้ว่าจะเป็นดนตรีบาหลีที่แนวเสียงแตกต่างกันบ้าง) การดูเครดิตเพลงประกอบจะช่วยยืนยันว่ามีการใช้วงเครื่องสายจริงหรือเป็นซินธ์เลียนแบบ แต่ที่แน่ ๆ คือเมื่อเสียงเครื่องสายปี่ชวามา ฉากนั้นมักจะมีความหมายทางพิธีกรรมหรือความทรงจำ สุดท้ายแล้ว ถ้าคุณอยากเห็นตัวอย่างชัด ๆ ให้มองหาหนังอินโดนีเซียเชิงศิลปะและสารคดีวัฒนธรรม ซึ่งจะยกวงดนตรีพื้นบ้านมาเป็นส่วนหนึ่งของการเล่าเรื่อง — นั่นแหละคือเสน่ห์ของการได้เห็นเครื่องสายปี่ชวาปรากฏในจอ มันทั้งงดงามและมีความลึกซึ้งแบบที่เสียงอย่างอื่นเลียนแบบได้ยาก

ลองเริ่มจากเรื่องเบาสบายที่หัวใจอุ่นก่อนก็ได้ โดยส่วนตัวแล้วฉันมองว่า 'Love Stage!!' เป็นประตูที่ดีสำหรับคนเพิ่งจะเข้าวงการมังงะวาย เพราะมันไม่พะรุงพะรังทางอารมณ์และมีจังหวะตลกผสมโรแมนซ์อย่างลงตัว ฉากที่ทำให้ยิ้มกับฉากที่กระชากใจสลับกันได้ดี ตัวละครมีความชัดเจนทั้งในด้านบุคลิกและแรงจูงใจ ทำให้ตามความสัมพันธ์ได้ไม่ยาก อีกอย่างที่ชอบคือส่วนของคอมเมดี้กับความเป็นโลกบันเทิงซึ่งลดความตึงเครียดได้มาก พล็อตหลักไม่ต้องผ่านการทรมานจิตใจหนัก ๆ คนที่อยากเริ่มจากความหวานปนกวนใจ จึงอ่านแล้วรู้สึกสบายและอยากติดตามต่อ ส่วนตัวฉันคิดว่าถ้าใครอยากได้มังงะที่เปิดประตูให้เข้าใจโครงสร้างความสัมพันธ์ BL อย่างง่าย ๆ เรื่องนี้ให้เบสิกที่ดีและยังมีช่วงพัฒนาความสัมพันธ์ที่อบอุ่น เหมาะจะเป็นจุดเริ่มต้นก่อนค่อยไต่ไปหาแนวเข้มข้นกว่า