งานเทศกาลผีดิบ ไทย จัดที่ไหนและจัดเมื่อไร?

เรื่อง 'ผีดิบ' ในบริบทไทยไม่ได้มีรากมาจากแหล่งเดียวแบบที่หลายคนคิด แต่เป็นการผสมผสานของความเชื่อท้องถิ่นและอิทธิพลจากภายนอกจนกลายเป็นภาพที่เราเห็นในปัจจุบัน ฉันมักจะเล่าให้เพื่อนฟังว่าถ้ากลับไปดูตำนานพื้นบ้าน จะเจอแนวคิดเรื่องคนตายที่ไม่สงบซึ่งออกมาในรูปแบบต่าง ๆ เช่น 'ปอบ' ที่ชาวอีสานกลัว หรือแนวคิดเรื่อง 'เปรต' ในคติพุทธที่เป็นวิญญาณหิวโหย ทั้งสองสิ่งนี้สะท้อนความคิดว่าความตายที่ไม่สมบูรณ์อาจทำให้จิตวิญญาณกลับมาก่อกวนได้ ฝั่งชาวบ้านมีเรื่องเล่าพวกศพที่ไม่ได้รับพิธีกรรมถูกต้อง หรือผู้ตายจากการถูกทำร้ายซึ่งชาวบ้านเชื่อว่าสามารถคืนชีพในรูปแบบการทำร้ายคนเป็นได้ นี่คือจุดเริ่มต้นแบบดั้งเดิมของแนวคิดที่เราเรียกกันว่า 'ผีดิบ' พอเดินเข้าสู่ยุคสื่อสมัยใหม่ ภาพ 'ผีดิบ' ถูกเติมไอเดียจากหนังและซีรีส์ต่างประเทศเข้ามาอีกชั้นหนึ่ง ทำให้ภาพจำของคนทั่วไปเปลี่ยนเป็นซากศพเคลื่อนไหวหรือฝูงมนุษย์ที่ติดเชื้อซึ่งเห็นได้ชัดในงานอย่าง 'The Walking Dead' ฉันแอบชอบความที่เรื่องเล่าพื้นบ้านยังคงมีเอกลักษณ์ของตัวเอง ทั้งความกลัวเกี่ยวกับการละเมิดพิธีกรรม ความเชื่อเรื่องวิญญาณที่ต้องการการปลดปล่อย และการลงโทษทางวัตถุที่คนเป็นต้องเผชิญ ในบางหมู่บ้านยังมีเรื่องเล่าว่าถ้าศพไม่ได้รับพิธี คนในหมู่บ้านจะทำพิธีไล่วิญญาณหรือเก็บอัฐิอย่างเป็นระเบียบ เพื่อไม่ให้เกิดเหตุการณ์แบบที่เล่าไว้ในตำนาน สรุปคือ 'ผีดิบ' ในไทยเป็นผลลัพธ์ของทั้งความเชื่อพื้นเมืองทางอนิเมติสต์ คติพุทธ-ฮินดูที่พูดถึงเปรต และการยืมแนวคิดจากงานสื่อสมัยใหม่ ทำให้ภาพมันยืดหยุ่นและเปลี่ยนไปตามยุคสมัย ฉันชอบตรงที่ความกลัวดั้งเดิมยังคงแทรกซ่อนอยู่แม้รูปแบบจะเปลี่ยนไปตามแฟชั่นของหนังและเกมก็ตาม

ปีนี้เรื่องของ 'หมอลำซัมเมอร์' ยังไม่มีการประกาศสถานที่และวันที่แน่นอนจากผู้จัดที่ฉันติดตามอยู่ แต่โดยประสบการณ์ของฉันกับเทศกาลแนวนี้ มันมักจะถูกวางไว้ในช่วงต้นฤดูร้อนของไทย—ราวๆ มีนาคมถึงเมษายน—และมักจัดเป็นงานกลางแจ้งที่เน้นพื้นที่กว้างพอให้เวทีและที่นั่งผู้ชมแบบเปิดโล่ง ผมสังเกตว่าผู้จัดมักเลือกจังหวัดภาคอีสานหรือเมืองที่มีชุมชนคนฟังหมอลำเยอะ เช่น งานใหญ่หลายครั้งตั้งที่สนามกีฬาจังหวัดหรือสนามหน้าศาลากลาง เพื่อรองรับทั้งเวทีหลักและการแสดงข้างเคียง รวมถึงบูธอาหารและสินค้าแฟนคลับ ทำให้ถ้าอยากไปจริงๆ ควรเตรียมตัวเรื่องการเดินทางและที่พักล่วงหน้าในกรณีที่ประกาศออกมาแบบกระชั้นชิด ความตื่นเต้นส่วนตัวคือการได้เจอการประสานเสียงแคนกับจังหวะหมอลำกลางแจ้ง—ถ้าข่าวออกเมื่อไร ฉันวางแผนจะติดตามไลฟ์อัพเดตจากเพจของผู้จัดและซื้อบัตรตอนเปิดขายทันที เพราะงานแบบนี้มักเต็มไวและบรรยากาศเป็นอะไรที่หาได้ยากใจกลางเมือง

เล่าให้ฟังว่าฉันเคยไปงานตาโขนที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย แล้วภาพบรรยากาศมันติดตาจนยากจะลืม วันจัดงานจะไม่ตายตัวเหมือนวันหยุดสากล แต่โดยทั่วไปจะอยู่ในช่วงฤดูฝน ระหว่างเดือนมิถุนายนถึงกรกฎาคม ซึ่งเชื่อมโยงกับงานบุญท้องถิ่นอย่าง 'บุญหลวง' และพิธีถวายผ้าพระบฏ งานมักกินเวลาหลายวันและมีช่วงไฮไลต์เป็นวันขบวนแห่หน้ากากผีตาโขน รวมทั้งกิจกรรมทำบุญที่วัดหลักของอำเภอ ตอนที่ไปฉันชอบความผสมผสานระหว่างพิธีทางศาสนาและการละเล่นพื้นบ้าน—คนใส่หน้ากากสีสันจัดจ้าน วิ่งเล่นหัวเราะ และมีพิธีสงฆ์ที่จริงจังอยู่ด้วยกัน มันทั้งรื่นเริงและขลังในเวลาเดียวกัน นับเป็นประสบการณ์ที่ทั้งสนุกและให้ความหมาย ซึ่งถ้าอยากสัมผัสบรรยากาศแบบเต็ม ๆ ก็ควรไปเตรียมใจให้พร้อมจะได้สนุกและเคารพประเพณีไปพร้อมกัน

เคยมีความคิดอยากออกตามหาเรื่องเล่าที่ทำให้ตื่นเต้นจนหัวใจเต้นไม่เป็นจังหวะ บางทริปที่ชอบคือการเดินในซากเมืองเก่าในเวลากลางคืนแล้วปล่อยให้จินตนาการวิ่งไปไกล ครั้งหนึ่งฉันไปเดินชมโบราณสถานที่อยุธยา ตอนกลางวันมันสวยงามและเรียบสงบ แต่ตอนที่แสงเริ่มจาง ทุกซากปรักหักพังเหมือนบอกเล่าเรื่องราวของคนที่จากไป ทั้งเสียงลมและเงาต้นไม้ทำให้เรื่องเล่าท้องถิ่นที่ได้ยินมาสะท้อนขึ้นมา ฉันแนะนำให้ไปตอนเย็นแล้วต่อด้วยไกด์ท้องถิ่นที่เล่าเรื่องผีตายโหงหรือผีเร่ร่อนตามซากปรักหักพัง เพราะพวกนี้มักมีมุมมองที่ผสมทั้งประวัติศาสตร์กับความเชื่อ ทำให้ประสบการณ์ไม่ใช่แค่หวาดกลัว แต่ได้ความหมายด้วย ถ้าชอบบรรยากาศแบบสถาปัตยกรรมที่เล่าเรื่องราว แวะไปที่ปราสาทหินโบราณเช่นปราสาทหินพนมรุ้งในบุรีรัมย์ จะได้เห็นพื้นที่ที่คนท้องถิ่นยังเล่าถึงวิญญาณในช่วงพลบค่ำ ต่างจากวัดหรือสุสาน ตรงที่ความเก่าของหินและทิวทัศน์เปิดกว้างช่วยกระตุ้นจินตนาการได้ดีมาก ทริคของฉันคือพกไฟฉายดีๆ และตั้งใจฟังคนแก่เล่าขาน — บ่อยครั้งคำพูดธรรมดากลับเป็นเรื่องเล่าที่น่ากลัวที่สุด

บอกเลยว่าคาดหวังเต็มที่กับงาน 'เนตรนารี' นี้ — อย่างแรกต้องบอกว่าตอนนี้ยังไม่มีประกาศสถานที่และวันเวลาที่เป็นทางการจากผู้จัดออกมาแบบชัวร์ ๆ แต่จากแนวทางของงาน doujin ทั่วไปที่ฉันตามอยู่ จะมีรูปแบบและความถี่เป็นแบบหนึ่งที่พอคาดเดาได้ โดยปกติแล้วงาน doujin เล็กถึงกลางมักจะถูกจัดในฮอลล์ของศูนย์ประชุมหรือห้องอเนกประสงค์ขนาดกลางในเมืองใหญ่ เพราะสะดวกทั้งคนจัดและคนมาเดิน บ่อยครั้งจะเลือกวันเสาร์-อาทิตย์เพื่อคนทำงานและนักเรียนสามารถมาได้ง่าย สรุปคือคาดหวังได้ว่าสถานที่จะอยู่ในเมืองหลักและการประกาศมักจะตามมาหลังจากผู้จัดเคลียร์เรื่องโลจิสติกส์ แต่ยังไม่มีตัวเลขวันเวลาที่คอนเฟิร์มในตอนนี้ ความตื่นเต้นของฉันคือถ้าอยากวางแผนล่วงหน้า ให้เตรียมชุดบูธหรือไอเดียงานไว้ก่อน เพราะประกาศมักมาเร็วเมื่อถึงเวลา แล้วพอมีรายละเอียดจริง ๆ จะรู้สึกว่าทุกอย่างลงตัว — ทั้งคนขาย คนซื้อ และกิจกรรมพิเศษต่าง ๆ ที่มักมีในงานแบบนี้

ชื่อเสียงของผีดิบในวัฒนธรรมไทยมีรากเหง้าลึกกว่าที่คนทั่วไปคิดกันมาก เราเห็นภาพผีที่ไม่ตายแต่ยังวนเวียนอยู่ใกล้คนในหลักคำสอนพุทธที่รับมาจากอินเดีย ซึ่งคำว่า 'เปรต' เป็นตัวอย่างชัดเจนของความเชื่อนี้ เปรตถูกอธิบายว่าเป็นวิญญาณที่ได้รับผลกรรมจนกลายเป็นภูมิหนึ่งในจักรวาลตามคติพุทธ-ฮินดู เสียงเล่าลือและภาพจำของเปรตจึงกลายเป็นต้นแบบของวิญญาณที่อดอยากหรือทรมาน แม้ไม่ตรงกับแนวคิดซอมบี้ของตะวันตก แต่แนวคิดเรื่องศพหรือวิญญาณที่ยังคงมีความอยากและกลับมารบกวนคนเป็นก็มีความคล้ายคลึงเชิงแนวคิด เราเคยอ่านตำนานท้องถิ่นและธรรมเนียมศพเก่า ๆ พบว่าข้อห้ามและพิธีกรรมในการทำศพในหลายท้องถิ่นมุ่งป้องกันการกลับมาเป็นวิญญาณผูกพัน นี่คือส่วนหนึ่งที่ทำให้ความคิดเรื่องผีดิบในไทยมีรากเป็นทั้งศาสนาและความเชื่อพื้นบ้าน พิธีไล่วิญญาณ การทำบุญ 100 วัน หรือการเผาศพแบบพิถีพิถันเป็นวิธีจัดการกับความกลัวนี้ สรุปแบบไม่เป็นทางการก็คือว่าแนวคิดผีดิบในสังคมไทยเกิดจากการผสมผสาน: คติพุทธ-อินเดียที่ให้แนวคิดเรื่องภูมิวิญญาณร่วมกับความเชื่ออนิมิสต์ท้องถิ่นที่กลัววิญญาณที่ยังผูกพันกับโลก ผลลัพธ์คือภาพผีดิบที่มีลักษณะเฉพาะของสังคมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไม่เหมือนกับซอมบี้ในหนังตะวันตกแต่ก็มีสาเหตุและหน้าที่ทางวัฒนธรรมของมันเอง

มีหนึ่งเรื่องที่ทำให้ผมยิ้มแบบชอบใจตอนดูครั้งแรก — 'Bangkok Zombie' คือของที่ต้องมีในลิสต์สำหรับใครที่ชอบความสยองผสมประชดประชันแบบแสบๆ คันๆ พล็อตไม่ได้หวือหวาแต่กลับได้ใจตรงบรรยากาศเมืองหลวงที่เต็มไปด้วยความเละเทะและการเอาตัวรอดแบบบ้านๆ งานเอฟเฟกต์เน้น Practical หลายฉากมีความกรุบกริบแบบอินดี้ซึ่งทำให้เลือดสาดมีเสน่ห์กว่าการซีจีเรียบๆ การตัดสลับโทนตลกกับโหดทำให้จังหวะหนังไม่ทื่อ ถ้าชอบฉากที่ตัวละครต้องประจัญหน้ากับฝูงผีดิบในพื้นที่จำกัด สัมผัสความอึดอัดแล้วระเบิดออกมาคอยจับจังหวะหัวใจนักดูได้ดี อีกเรื่องที่ผมมองว่าควรดูคือ 'Pee Mak' — ถึงแม้จะไม่ใช่หนังผีดิบตามตัวอักษร แต่การเล่าเรื่องที่ผสมผีกับองค์ประกอบของศพที่ยังอยู่ระหว่างชีวิตกับความตาย สร้างมุมมองใหม่ให้กับความน่ากลัว หนังเลือกใช้อารมณ์ขันมาดึงคนดูเข้ามาแล้วป้ายความสยองไว้ที่ท้ายๆ อย่างแยบยล ถ้าต้องการประสบการณ์ที่ไม่เพียงแต่ทำให้ตกใจ แต่ยังอยากหัวเราะและรู้สึกเศร้า หนังแบบนี้เติมเต็มความหลากหลายให้คอสยองได้ดี สรุปคือ ผมชอบแชร์ว่าถ้าต้องการความสยองแบบเลือดสาดกับบรรยากาศเมือง 'Bangkok Zombie' ให้ความพอใจแบบดิบๆ แต่ถาอยากได้การเล่นกับแนวผีที่ครอบครัวและอารมณ์หน่วงๆ 'Pee Mak' จะตอบโจทย์ ลองเลือกตามอารมณ์ตอนนั้น — จะดูเพื่อช็อค ตลก หรือคิดตามก็ได้ทั้งนั้น

แว่วว่าแฟนมีตของจางฮั่นยังไม่ถูกยืนยันอย่างเป็นทางการสำหรับช่วงนี้ แต่ในฐานะแฟนที่ติดตามมาหลายปี ฉันจะเล่าให้ฟังถึงแนวทางและสิ่งที่มักเกิดขึ้นเมื่อมีการประกาศงานแฟนมีตของเขา เพื่อให้ภาพชัดขึ้นว่าถ้าอยากไปร่วมจะน่าจะเป็นที่ไหนและเมื่อไรโดยคร่าวๆ โดยทั่วไป จางฮั่นมักเลือกจัดแฟนมีตในเมืองใหญ่ที่มีฐานแฟนคลับหนาแน่น อย่างเช่น ปักกิ่งและเซี่ยงไฮ้เป็นจุดที่เห็นบ่อยที่สุด ส่วนเมืองอื่นๆ ในจีนแผ่นดินใหญ่เช่น กว่างโจวหรือเซินเจิ้นก็เป็นอีกตัวเลือกที่สมเหตุสมผล ในบางครั้งงานที่มีขนาดใหญ่ขึ้นอาจไปลงที่อารีน่าหรือฮอลล์ระดับกลาง-ใหญ่ ขณะที่งานที่เป็นรูปแบบใกล้ชิดมากกว่าจะใช้โรงละครหรือฮอลล์เล็กๆ ที่ให้บรรยากาศอบอุ่นมากกว่า สำหรับแฟนมีตต่างประเทศ แนวโน้มที่ผ่านมาแสดงให้เห็นว่าถ้าเขามีตารางทัวร์ จะเลือกเมืองในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กับไต้หวันก่อน รวมทั้งบางครั้งมีการจัดขึ้นในกรุงเทพฯ หรือไทเปถ้าการตอบรับดีพอ ช่วงเวลาที่มักเห็นการประกาศแฟนมีตของจางฮั่นมักเป็นช่วงฤดูใบไม้ผลิถึงฤดูใบไม้ร่วง โดยเฉพาะช่วงที่ไม่มีไล่เรียงกับละครหรือโปรโมชันหนักๆ ของเขาเอง เพราะต้องเผื่อเวลาในตารางงานและการซ้อม เวลาจัดงานจริงมักอยู่ในวันเสาร์หรืออาทิตย์เย็นเพื่อให้แฟนๆ มาได้สะดวก ถ้ามีทัวร์ต่างประเทศก็อาจกระจายเป็นช่วงๆ ตามภูมิภาค แต่อย่างไรก็ตามรายละเอียดสุดท้าย—สถานที่จัด วันเวลา และรูปแบบงาน—ขึ้นอยู่กับการประกาศอย่างเป็นทางการจากสังกัดหรือทีมจัดงาน ดังนั้นการรอฟังประกาศจากช่องทางหลักจะช่วยให้ได้ข้อมูลที่แน่นอนและการจองบัตรทันเวลา ความรู้สึกส่วนตัวคือการได้ไปดูจางฮั่นแบบใกล้ๆ ในแฟนมีตครั้งหนึ่งทำให้เห็นมุมอ่อนโยนและเป็นกันเองของเขาที่ต่างจากการเห็นในจอมาก แฟนมีตไม่เพียงเป็นเวทีโปรโมท แต่เป็นพื้นที่ที่ความทรงจำระหว่างศิลปินกับแฟนถูกสร้างขึ้นจริงๆ ถ้าว่างและมีโอกาสก็อยากเห็นเขาจัดงานที่เข้าถึงแฟนไทยอีกสักครั้ง เพราะบรรยากาศและพลังของแฟนๆ แต่ละประเทศมีความพิเศษที่ไม่เหมือนกันเลย

ยืนยันได้เลยว่าฉันเคยไปงานเทศกาลสยองที่สวนสนุกผีในจังหวัดนี้มาแล้วและมันจัดเป็นประจำทุกปีในช่วงปลายตุลาคมจนถึงต้นพฤศจิกายน บรรยากาศจะเปลี่ยนสวนสนุกธรรมดาให้กลายเป็นโลกมืดที่เต็มไปด้วยนักแสดงแต่งชุดจัดเต็ม มีบ้านผีสไตล์ต่างๆ ให้เดิน มีโชว์กลางแจ้งและการแสดงแบบอินเตอร์แอคทีฟ โดยปีหนึ่งที่ฉันไปมีธีมหลักได้แรงบันดาลใจจากบรรยากาศโรงเรียนใน 'Another' ทำให้การจัดแสงและเสียงมีความตึงเครียดแบบหนังสยองชั้นดี การจัดการค่อนข้างมืออาชีพ มีรอบครอบครัวในช่วงเช้าสำหรับเด็กเล็ก และรอบผู้ใหญ่ที่เข้มข้นขึ้นตอนค่ำ ตั๋วมักจะขายแบบรอบและมีแพ็กเกจพิเศษสำหรับการเข้าบ้านผีหลายหลัง ถ้าชอบบรรยากาศสยองแบบมีเรื่องเล่า งานนี้ตอบโจทย์มาก และในปีต่อๆ มาก็มีกิจกรรมขยับขยาย เช่น นิทรรศการสร้างฉาก หนังสั้นสั้นๆ และมุมถ่ายรูปที่ออกแบบให้เหมือนฉากจากนิยายสยอง ทำให้รู้สึกว่าทุกครั้งที่มาเป็นประสบการณ์ใหม่ที่ตื่นเต้นและน่าจดจำ

คอนเสิร์ตเดี่ยวครั้งแรกของไคจัดขึ้นในเดือนมีนาคมปี 2019 ที่กรุงโซล โดยสถานที่จัดคือ 'Blue Square' (Samsung Card Hall) ซึ่งเป็นเวทีที่ค่อนข้างคอมแพ็กต์แต่เหมาะกับโชว์เต้นแน่นๆ แบบที่ไคถนัดมาก ผมยังจำช่วงเวลาที่เห็นเซ็ตลิสต์ครั้งแรกได้ — เพลงจากอัลบั้มโซโล่ 'KAI' ถูกเรียงแบบให้โชว์ทั้งด้านภาพลักษณ์และการเต้นอย่างชัดเจน การออกแบบเวทีเน้นไฟสปอตไลต์และพื้นที่กลางเวทีแบบเปิด ทำให้การแสดงเต้นโซโล่เด่นขึ้นมาก เสียงตอบรับจากแฟนในฮอลล์ค่อนข้างร้อนแรงจนรู้สึกได้ว่ามันเป็นก้าวสำคัญของเขาในฐานะศิลปินเดี่ยว การจัดงานที่ 'Blue Square' ก็ให้ความรู้สึกอินทิมกว่าโดมใหญ่ เราได้เห็นมุมที่เป็นนักเต้นตัวจริงของไค เหมือนดูโชว์เต้นแบบส่วนตัวที่มีพลังและเทคนิคเต็มเปี่ยม ท้ายสุดแล้วคืนนั้นกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่ชัดเจนสำหรับภาพลักษณ์โซโล่ของเขา ซึ่งยังคงสะท้อนในงานต่อๆ มาและในเพลงโปรโมตของเขาเอง