ต้น หญ้า การ์ตูน มีต้นกำเนิดจากนักเขียนคนใด?

ชื่อ 'นาจา' ทำให้ผมคิดถึงภาพงูเทพในวรรณคดีเก่าๆ ทันที การเชื่อมโยงนี้ไม่ได้มาเพียงเพราะรูปร่างภายนอก แต่เป็นเพราะบทบาทของนาคในหลายวัฒนธรรมที่เป็นทั้งผู้คุ้มครองและตัวแทนของความเปลี่ยนแปลง ในบริบทเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คำว่า 'นาจา' อาจถ่ายทอดความหมายจากคำว่า 'นาค' หรือ 'Nāga' ซึ่งอยู่ในวรรณกรรมมหากาพย์อย่าง 'Ramakien' ที่มีภาพนาคเป็นสัญลักษณ์ของพลังเหนือธรรมชาติและการฟื้นฟู ผมมองว่าเมื่อนักวาดการ์ตูนหยิบเอาองค์ประกอบเหล่านี้มาแปลงเป็นตัวละครร่วมสมัย พวกเขามักเพิ่มชั้นความหมายใหม่ เช่น ธีมการกบฏกับชะตากรรม หรือความขัดแย้งภายในตัวเอง อีกมุมหนึ่ง ชื่อนี้ยังสอดคล้องกับสกุลงูจริงอย่าง Naja ที่นักออกแบบนำมาเป็นแรงจูงใจเชิงภาพ ทำให้ตัวละครในงานการ์ตูนได้รับทั้งความน่ากลัวและความงามไปพร้อมกัน ผลลัพธ์ที่ได้คือการผสมผสานตำนานพื้นบ้านกับสัญลักษณ์วิทยาศาสตร์ที่ทำให้ 'นาจา' ดูร่วมสมัยและมีมิติ ซึ่งเป็นเหตุผลที่หลายเวอร์ชันสามารถโดดเด่นได้ในโลกแฟนตาซี

การ์ตูน 'ดอกชบา' นี้เป็นผลงานของ 'ยาสุฮikoฮิโรe' ผู้สร้างชื่อเสียงจากเรื่อง 'Tokyo Mew Mew' ที่โด่งดังไปทั่วโลก ยาสุฮikoฮิโรeเริ่มต้นเส้นทางในวงการมังงะด้วยสไตล์การวาดที่ละเอียดอ่อนและเน้นความน่ารักของตัวละครหญิง ซึ่งเห็นได้ชัดใน 'ดอกชบา' ที่ผสมผสานความโรแมนติกเข้ากับความลึกลับได้อย่างลงตัว งานของเธอมักสะท้อนมุมมองเกี่ยวกับพลังของผู้หญิงและมิตรภาพผ่านเรื่องราวเหนือธรรมชาติ สิ่งที่ทำให้ 'ดอกชบา' แตกต่างคือการวางพล็อตเรื่องที่ค่อยๆ คลี่คลายความสัมพันธ์ระหว่างตัวเอกกับดอกชบาลึกลับ กลายเป็นหนึ่งในมังงะแนว shojo ที่คนจดจำแม้เวลาจะผ่านไปนาน

เราเห็นชื่อ 'ผักบุ้ง' ปรากฏบนโซเชียลมีเดียและในวงการหนังสือเด็กบ่อยครั้ง จึงอยากอธิบายแบบตรงไปตรงมาว่าไม่มีคำตอบเดียวที่แน่นอนถ้าผู้ถามไม่ได้ระบุเวอร์ชันหรือแหล่งที่มาชัดเจน เพราะชื่อเรื่องแบบนี้มักถูกใช้โดยคนทำงานสร้างสรรค์หลายกลุ่ม ทั้งนักเขียน-นักวาดอิสระที่ลงบนแพลตฟอร์มออนไลน์ และสำนักพิมพ์ที่ออกหนังสือเด็กในรูปเล่ม ซึ่งแต่ละเวอร์ชันก็จะมีเครดิตของผู้แต่งและผู้วาดไม่เหมือนกัน ในประสบการณ์ส่วนตัว ผมมักเจอสามกรณีหลัก: (1) การ์ตูนสั้นหรือสติกเกอร์ที่คนวาดคนเดียวและใส่ชื่อเรื่องว่า 'ผักบุ้ง' โดยไม่มีการแยกบทบาทเขียน/วาดให้ชัดเจน, (2) หนังสือเด็กที่เป็นผลงานร่วมระหว่างผู้แต่งซึ่งเขียนเนื้อหาและนักวาดที่รับผิดชอบภาพประกอบ, และ (3) แฟนคอมมิกหรือฟิกชั่นที่เอาชื่อตัวละครหรือคำว่า 'ผักบุ้ง' มาใช้เป็นชื่อเรื่องโดยไม่ได้เป็นงานต้นฉบับเชิงพาณิชย์ การจะบอกว่าใครเป็นผู้วาดต้นฉบับและใครเป็นผู้แต่งจึงขึ้นกับว่าต้องการอ้างถึงเวอร์ชันไหน เพื่อให้ได้คำตอบที่ชัดเจนในกรณีที่คุณพบผลงานเฉพาะ ให้มองหาข้อความเครดิตบนหน้าปกหรือใต้ภาพประกอบในโพสต์ ถ้าเป็นหนังสือพิมพ์หรือสิ่งพิมพ์จะมีข้อมูลผู้แต่ง ผู้วาด และลิขสิทธิ์ระบุอยู่ ในขณะที่งานออนไลน์มักมีชื่อบัญชีผู้สร้างหรือสัญลักษณ์ลายน้ำ หากมองในเชิงเปรียบเทียบ จะเห็นรูปแบบต่างกัน เช่นกรณี 'One-Punch Man' ที่ผลงานเริ่มจากคนแต่งคนเดียวแล้วมีนักวาดมาร่วมขยายผลงานให้ดังขึ้น — นั่นแสดงให้เห็นว่าชื่อเรื่องเดียวกันอาจมีผู้มีส่วนร่วมหลายคน ข้อสังเกตเล็กๆ ที่ผมมักใช้คือการดูเครดิตแรกสุดที่เผยแพร่และตรวจดูว่ามีการระบุบทบาทชัดหรือไม่ แต่นั่นก็ไม่ได้ลดความสนุกของการตามหาที่มาแต่อย่างใด — บางครั้งการอ่านแต่ละเวอร์ชันก็ให้มุมมองใหม่ๆ และทำให้ชื่อเรียบง่ายอย่าง 'ผักบุ้ง' มีอารมณ์หลากหลายได้มากกว่าที่คิด

ตำนานเรื่องนี้ถ่ายทอดมาจากนิทานคลาสสิกของยุโรปที่คนทั่วโลกคุ้นเคยกันดี ฉันมักเล่าให้เพื่อนฟังแบบง่าย ๆ ว่า ต้นตํานานของ 'ต้นตํานานอาภรณ์จักรพรรดิ' มาจากนิยายที่เขียนโดย Hans Christian Andersen ชื่อ 'The Emperor's New Clothes' ตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 1837 เรื่องสั้นนี้ว่าด้วยจักรพรรดิที่หลงใหลในเครื่องแต่งกายและพ่อค้าสองคนที่หลอกขายผ้าล่องหนให้กับเขา จนท้ายที่สุดเด็กคนหนึ่งพูดความจริงกลางแถวว่าจักรพรรดิเปลือยเปล่า ในมุมมองของคนชอบเล่าเรื่อง ฉันชอบวิธีที่ Andersen วางปมเป็นเรื่องตลกร้าย — มันไม่ใช่แค่เรื่องฮา แต่เป็นบทเรียนเรื่องความสุจริตและอคติของสังคม ฉากที่เด็กพูดความจริงตอนขบวนพาเหรดเป็นฉากที่ติดตาฉันเสมอ เพราะมันแสดงให้เห็นว่าคนธรรมดาหนึ่งคนสามารถทำลายภาพลวงได้ง่าย ๆ นี่แหละที่ทำให้เรื่องนี้ยังถูกหยิบมาดัดแปลงและอ้างอิงในงานศิลป์การเมืองจนถึงปัจจุบัน

นั่งมองภาพวาดเก่าๆ ในหนังสือที่สะสมอยู่แล้วรู้สึกว่าประวัติการ์ตูนไทยไม่เคยเริ่มจากคนคนเดียว แต่เป็นการสืบทอดจากงานเล่าเรื่องและจิตรกรรมพื้นบ้านที่ถูกย่อส่วนลงสู่หน้ากระดาษและหน้าจอ ผมมองต้นกำเนิดว่าเกิดจากสองเส้นทางหลักร่วมกัน คือศิลปะการเล่าเรื่องดั้งเดิมของไทย—เช่น ลายรดน้ำ จิตรกรรมฝาผนัง และละครพื้นบ้าน—ที่ให้คอนเทนต์และธีม กับงานล้อการเมืองและการ์ตูนหน้าเคียงในหนังสือพิมพ์ที่ทำหน้าที่ขัดเกลาเทคนิคการวาดและการเล่าแทบจะทันที เมื่อเทคโนโลยีการพิมพ์และการจัดจำหน่ายพัฒนาขึ้น การ์ตูนแบบซีรีส์ในนิตยสารเด็กและหนังสือการ์ตูนก็เริ่มมีพื้นที่มากขึ้น ทำให้เกิดกลุ่มศิลปินหน้าใหม่ที่เรารู้จักกันต่อมา ถ้าจะยกตัวอย่างผลงานที่เป็นจุดเปลี่ยนของวงการสมัยใหม่ ผมมักนึกถึงแอนิเมชันเชิงพาณิชย์ที่สร้างกระแสความภูมิใจในชาติอย่าง 'ก้านกล้วย' เพราะมันเป็นหนึ่งในงานที่ยืนยันว่าผลงานไทยสามารถไปไกลกว่าตลาดในประเทศ ทั้งในแง่การผลิตและการเล่าเรื่อง นั่นเป็นภาพสะท้อนชัดว่าเส้นทางของการ์ตูนไทยคือการผสมผสานระหว่างรากเก่าและความพยายามทางเทคนิคร่วมสมัย ซึ่งยังคงพัฒนาไม่หยุดนิ่งและยังมีเรื่องเล่าที่รอการค้นพบอีกมาก

เสียงเล่าจากรุ่นเก่าๆ เกี่ยวกับ 'เพ็ญพักตร์' ทำให้ฉันคิดว่ารากของเรื่องนี้แนบแน่นกับนิทานพื้นบ้านมากกว่าจะมาจากผู้แต่งคนเดียว ฉันเห็นองค์ประกอบที่คุ้นเคยของนิทานปากต่อปาก—ตัวเอกที่มีชะตาพลิกผัน สัญลักษณ์ของพระจันทร์และความงาม การทดสอบคุณธรรม รวมถึงฉากที่เล่าแล้วเปลี่ยนแปลงไปตามผู้เล่า ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของเรื่องเล่าพื้นถิ่นหลายเรื่อง เช่น 'สังข์ทอง' ที่ถูกนำไปปรับแต่งหลายแบบตามชุมชน เรื่องแบบนี้มักไม่มีต้นฉบับเดียว แต่มีแก่นเดียวกันที่ไหลเวียนในชุมชน เมื่อมองในมุมประวัติศาสตร์วรรณกรรม จะเห็นว่าผลงานหลายชิ้นถูกเก็บรวบรวม เปิดพิมพ์ และแต่งเติมโดยนักประพันธ์หรือผู้รวบรวมต่อมา ดังนั้นสำนวนหรือเวอร์ชันที่เราอ่านในหนังสืออาจมาจากการเรียบเรียงของคนหนึ่งคน แต่แก่นดั้งเดิมของ 'เพ็ญพักตร์' มีแนวโน้มมาจากการเล่าปากต่อปากมากกว่า

คำว่าตัวเขียวสำหรับคอเกมอย่างผมมักจะพาไปหายักษ์เขียวน่ารักจากโลกมาริโอ นั่นก็คือ 'Yoshi' — ตัวเขียวที่เกาะอกมาริโอมาตั้งแต่ยุค 16 บิตและกลายเป็นสัญลักษณ์ของ Nintendo ไปเลย เรื่องราวต้นกำเนิดของ 'Yoshi' มาจากประเทศญี่ปุ่น โดยฝีมือคิดขึ้นของทีมงาน Nintendo ภายใต้การนำของชิเงรุ มิยามาโต๊ะ (Shigeru Miyamoto) ซึ่งตั้งใจให้เป็นเพื่อนร่วมทางที่ช่วยเพิ่มมิติการเล่นในเกม 'Super Mario World' (1990) บนเครื่อง Super Famicom/SNES การออกแบบตัวจริงๆ ของ Yoshi มีส่วนร่วมจากดีไซเนอร์อีกหลายคน เช่น ชิเกฟุมิ ฮิโนะ (Shigefumi Hino) ที่รับผิดชอบดีเทลของรูปลักษณ์ แต่ต้นคิดและคอนเซ็ปต์หลักมาจากทีมออกแบบของ Nintendo ประเทศญี่ปุ่นนี่เอง ผมชอบความเป็นมิติเจ้าตัวนี้เพราะมันไม่ได้ถูกสร้างเพื่อความเท่หรือความดุดัน แต่มันเกิดจากความตั้งใจจะเพิ่มชีวิตชีวาให้กับเกมเพลย์ — การสามารถขี่, กินศัตรู, และใช้ภาษาอารมณ์อย่างการเด้งตัว ทำให้ Yoshi กลายเป็นตัวละครที่เด็กๆ จับต้องและจดจำได้ง่ายตลอดหลายทศวรรษ นอกจากนี้ Yoshi ยังถูกขยายโลกไปในสื่ออื่นๆ ทั้งเกมสปินออฟอย่าง 'Yoshi's Island' และสินค้า ตลอดจนการปรากฏตัวในเกมซีรีส์อื่นของ Nintendo ทำให้ภาพลักษณ์ตัวเขียวนี้แน่นแฟ้นกับวัฒนธรรมป็อปของญี่ปุ่นสุดๆ ถามว่าจำเป็นต้องเป็นญี่ปุ่นไหมสำหรับการ์ตูนหรือคาแร็กเตอร์ตัวเขียว คำตอบคือใช่ในกรณีของ 'Yoshi' เพราะต้นกำเนิด ทีมสร้าง และปรัชญาการออกแบบล้วนมาแบบญี่ปุ่น แต่ก็สนุกตรงที่ตัวละครสีเขียวมีหลากหลายแนวจากหลายประเทศ—แต่ถ้าพูดถึงเจ้ายักษ์เขียวในโลกมาริโอ คนที่ต้องยกเครดิตให้คือทีม Nintendo จากญี่ปุ่น และการที่มันอยู่กับเราได้ยาวนานขนาดนี้ก็บอกอะไรได้เยอะเกี่ยวกับพลังของการออกแบบตัวละครที่เข้าถึงง่ายและเล่นสนุก พอจะหยิบเครื่องมาเล่นตอนนี้ก็ยังยิ้มได้ทุกครั้ง

หน้าปกเก่าๆ ของหนังสือการ์ตูนยังคงติดตาเสมอเมื่อพูดถึงต้นกำเนิดของเวโรนิก้า นิสัยชอบจับผิดรายละเอียดเล็กๆ ของฉันทำให้สนใจว่าเธอมาจากไหนจริงๆ แล้ว เวโรนิก้าในบริบทที่คนส่วนใหญ่รู้จักคือ 'Veronica Lodge' ตัวละครสาวผู้มั่งคั่งและเจ้าอารมณ์จากจักรวาลของ 'Archie' แต่ต้นกำเนิดของเธออยู่ในการปรากฏตัวครั้งแรกบนหน้ากระดาษของสำนักพิมพ์ที่ต่อมาเป็นที่รู้จักในชื่อ 'Pep Comics' ซึ่งเป็นจุดเริ่มของเรื่องราวทั้งหมดในปี 1940 กว่าๆ นักเขียนและนักวาดอย่าง Bob Montana กับทีมงานได้ปั้นภาพเมืองเล็กๆ ชื่อ Riverdale และให้ตัวละครหลักอย่าง Archie, Betty, Jughead และ Veronica เกิดขึ้นพร้อมกัน สิ่งที่ทำให้ฉันหลงใหลคือการที่เวโรนิก้าไม่ได้เป็นเพียงสาวสวยที่เข้ามาแย่งความรัก แต่ถูกวางบทให้เป็นภาพสะท้อนของความต่างทางชนชั้นและค่านิยมทางสังคมในยุคนั้น ทั้งการปะทะกับ Betty และการมีบทบาทเป็นลูกสาวของคนรวยในเมือง เป็นไดนามิกที่ดึงดูดใจคนอ่านมาหลายเจเนอเรชัน และยังถูกเอาไปดัดแปลงในแนวต่างๆ ตั้งแต่คอเมดี้ไปจนถึงเรื่องมืดๆ ในฉบับรีบูต การรู้ว่าต้นกำเนิดของเธอคือ 'Pep Comics' ทำให้การอ่านฉบับเก่าๆ มีมิติมากขึ้น และยังเห็นพัฒนาการของตัวละครที่ถูกตีความซ้ำแล้วซ้ำเล่าตามยุคสมัย

โตมากับการ์ตูนเรื่องนี้ ทำให้รู้สึกผูกพันกับต้นกำเนิดของมันอย่างลึกซึ้งและชัดเจน: ชินจังมาจากประเทศญี่ปุ่นอย่างแน่นอน. เรื่องราวเริ่มต้นจากฝีมือของยอชิโตะ อุสุอิ (Yoshito Usui) ที่สร้างมังงะชื่อ 'Crayon Shin-chan' ลงในนิตยสาร มังงะในญี่ปุ่น แล้วต่อยอดเป็นอนิเมะที่ผู้ชมหลายรุ่นรู้จักกันทั่วโลก ความเป็นญี่ปุ่นสะท้อนผ่านรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ในเรื่อง ไม่ว่าจะเป็นฉากชีวิตประจำวันที่เกิดขึ้นในเมืองเล็ก ๆ ระบบโรงเรียน ประเพณีท้องถิ่น หรือมุขตลกที่อิงกับวัฒนธรรมญี่ปุ่น พอได้ดูแล้วจะจับได้ทันทีว่าบริบททางสังคม ภาษาพลิกคำ และการตั้งชื่อสถานที่ล้วนมีรากจากญี่ปุ่น นอกจากนั้นการที่ซีรีส์นี้มีการผลิตอย่างต่อเนื่อง ทั้งมังงะ อนิเมะ และภาพยนตร์ที่ออกฉายในญี่ปุ่นบ่อยครั้ง ก็เป็นหลักฐานชัดเจนว่าต้นทางอยู่ที่นั่น ในฐานะคนที่โตมากับเสียงหัวเราะจากตอนต่าง ๆ ของชินจัง ผมชอบสังเกตความเปลี่ยนแปลงของสังคมญี่ปุ่นผ่านมุมมองตัวละครตัวเล็ก ๆ นี้ มันเหมือนการ์ตูนที่บันทึกมุมนึงของชีวิตญี่ปุ่นไว้ ไม่ใช่แค่ความตลกเท่านั้น แต่ยังเป็นเอกลักษณ์เชิงวัฒนธรรมที่ยืนยันได้ว่าประเทศต้นกำเนิดคือญี่ปุ่น

กลิ่นข้าวในภาพเล่าเรื่องของ 'ต้นข้าว' ถูกปั้นให้เป็นพื้นที่ความทรงจำที่มีทั้งอบอุ่นและแหลมคม. ผู้สร้างเล่าไว้ว่าแรงบันดาลใจมาจากชีวิตชนบทที่ได้เห็นวงจรการปลูกข้าวตั้งแต่หว่านเมล็ดจนถึงการเก็บเกี่ยว ฉากเล็ก ๆ อย่างการเดินผ่านทุ่งตีนเปียกหรือเสียงนกยามเช้า ถูกยกขึ้นมาเป็นสัญลักษณ์ของเวลาและการสืบต่อ ผมชอบที่พวกเขาไม่หยุดอยู่แค่ความสวยงาม แต่ยังใส่มิติทางสังคม เช่น ความเปลี่ยนแปลงจากเครื่องจักรหรือคนหนุ่มสาวที่ย้ายเข้ามาเมืองใหญ่ องค์ประกอบภาพและดนตรีได้รับอิทธิพลจากภาพยนตร์ชนบทและนิทานพื้นบ้าน สร้างบรรยากาศคล้าย ๆ กับที่เห็นใน 'My Neighbor Totoro' แต่ 'ต้นข้าว' เลือกถ่ายทอดความเป็นจริงที่ขรุขระมากขึ้น ผมรู้สึกว่าการเลือกสี โทนแสง และการใส่รายละเอียดของเครื่องมือช่างในบ้านแต่ละหลังทำให้เรื่องราวมีแรงกระแทกทางอารมณ์ นี่คือการ์ตูนที่ใช้สิ่งใกล้ตัวมาเล่าเรื่องใหญ่ และนั่นเองคือสิ่งที่ทำให้ผมติดตามไปจนจบ