ต้นฉบับ พิน็อคคิโอ เขียนโดยใครและมีฉบับภาษาไทยไหม

สมัยเด็กฉันเห็นหุ่นไม้พูดได้ในภาพยนตร์ก่อนจะได้อ่านต้นฉบับจริงจัง ทำให้อยากรู้ว่าต้นเรื่องมาจากไหนและใครเป็นคนเขียน ต้นฉบับของเรื่องที่เรารู้จักกันในชื่อภาษาอังกฤษว่า 'The Adventures of Pinocchio' เขียนโดย Carlo Collodi ซึ่งเป็นนามปากกาของ Carlo Lorenzini ต้นฉบับออกครั้งแรกเป็นตอน ๆ ในนิตยสารสำหรับเด็กชื่อ 'Giornale per i bambini' ระหว่างปี 1881 และถูกรวบรวมตีพิมพ์เป็นหนังสือในปี 1883 โดยใช้ชื่อเต็มในภาษาอิตาลีว่า 'Le avventure di Pinocchio' (บางฉบับลงชื่อตอนเสริมว่า 'Storia di un burattino') ฉันชอบความจริงที่เรื่องนี้ไม่ได้หวานเจี๊ยบอย่างฉบับดิสนีย์ทั้งหมด แต่มีความโหดในบางตอนซึ่งหลายฉบับแปลและดัดแปลงมักปรับโทนตามกลุ่มผู้อ่าน ฉบับแปลมีมากมายแทบจะทุกภาษาใหญ่ของโลก ตัวอย่างที่เห็นได้บ่อยคือฉบับภาษาอังกฤษที่ใช้ชื่อ 'The Adventures of Pinocchio' ฉบับฝรั่งเศสชื่อ 'Les aventures de Pinocchio' เยอรมันสวมชื่อเป็น 'Die Abenteuer des Pinocchio' และสเปนเป็น 'Las aventuras de Pinocho' นอกจากนี้ยังมีแปลเป็นจีนทั้งแบบตัวย่อ '匹诺曹' และตัวเต็ม '匹諾曹' ภาษาไทยเองก็มีหลายฉบับ ตั้งแต่ฉบับแปลสำหรับเด็กจนถึงฉบับแปลที่ใกล้เคียงต้นฉบับมากขึ้น ภาษาอื่น ๆ เช่น รัสเซียน โปรตุเกส อาหรับ ดัตช์ และสแกนดิเนเวียก็มีการแปลเช่นกัน เมื่ออ่านหลายฉบับ ความรู้สึกหนึ่งที่ฉันยืนยันได้คือการแปลไม่ได้เป็นแค่การเปลี่ยนคำ แต่เป็นการตีความที่ทำให้พินอคคิโอของแต่ละภาษามีน้ำเสียงและความหมายต่างกันไป ซึ่งทำให้การตามเก็บอ่านฉบับต่าง ๆ สนุกเหมือนการเดินทางไปหลายประเทศในเล่มเดียว

บอกตามตรง ฉันมักจะตื่นเต้นทุกครั้งเมื่อมีคนถามว่าพิน็อกคิโอมาจากไหน เพราะต้นฉบับที่แท้จริงมีรสชาติไม่เหมือนเวอร์ชันที่หลายคนคุ้นเคยเลย ต้นฉบับของเรื่องนี้เขียนโดยคาร์โล คอลโลดี (Carlo Collodi — ชื่อจริงคือ คาร์โล โลเรนซินี) งานของเขาออกเผยแพร่เป็นตอน ๆ ในหนังสือพิมพ์สำหรับเด็กของอิตาลี ก่อนจะรวมเล่มเป็นหนังสือชื่อ 'Le avventure di Pinocchio' ในปี 1883 นี่ไม่ใช่เพียงนิทานเด็กธรรมดา แต่เป็นงานที่สะท้อนค่านิยม สังคม และบทเรียนเชิงศีลธรรมของยุคนั้นอย่างตรงไปตรงมา การอ่านต้นฉบับทำให้ฉันเห็นอีกมุมของตัวหุ่นไม้—มันดิบและโหดกว่าที่ฉันเคยคิด ตัวละครอย่างสุนัขจิ้งจอกกับแมวที่หลอกล่อ หรือฉากที่พิน็อกคิโอตกอยู่ในอันตรายหลายครั้ง ล้วนถูกเขียนให้เป็นบททดสอบศีลธรรม บทเรียนของคอลโลดีไม่ได้แค่สอนให้เด็กเชื่อฟัง แต่ยังชี้ให้เห็นความโง่เขลา ความโลภ และผลของการตัดสินใจที่ผิด ตัวละคร Geppetto ก็มีความเป็นมนุษย์มากกว่าแค่พ่อที่ใจดี—เขาเป็นคนลำบาก ทำผิดพลาด และรักแบบไม่สมบูรณ์ เวลาเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟัง ฉันมักเปรียบเทียบต้นฉบับกับงานดัดแปลงต่าง ๆ ที่ทำให้เรื่องเบาลงหรือมีโทนหวานขึ้น นั่นทำให้เห็นว่างานของคอลโลดีเป็นรากที่แข็งแรงพอให้ศิลปินต่อยอดได้หลากหลาย แต่ถ้าอยากเข้าใจแก่นแท้จริง ๆ ให้ย้อนกลับไปอ่าน 'Le avventure di Pinocchio' — จะเห็นความตั้งใจของผู้เขียนที่ต้องการสื่อสารเรื่องการเติบโต ความรับผิดชอบ และการสะท้อนสังคมมากกว่าความน่ารักของหุ่นไม้เพียงอย่างเดียว นี่คือเหตุผลที่แหล่งกำเนิดของพิน็อกคิโอจึงสำคัญสำหรับคนที่รักเรื่องราวแบบมีชั้นเชิง และสำหรับฉันมันเป็นต้นฉบับที่ยังคงมีพลังในการกระตุ้นความคิดเสมอ

คำว่า 'ดอกไม้พิษ' มักจะทำให้ฉันต้องเล่าเรื่องยืดยาว เพราะมันไม่ใช่ชื่อตรงตัวชิ้นเดียวที่คนจะนึกถึงทันที—มีผลงานหลายชิ้นที่คนไทยมักเรียกหรือแปลความหมายเป็นคำคล้าย ๆ กัน ดังนั้นเมื่อมีคนถามว่า 'ต้นฉบับ ดอกไม้พิษ เขียนโดยใคร' ความจริงคือคำตอบขึ้นกับว่าหมายถึงงานชิ้นไหนโดยเฉพาะ ในฐานะคนชอบไล่ชื่อและเทียบเวอร์ชัน ผมมักยกตัวอย่างกรณีที่เป็นไปได้สามแบบเพื่อให้ภาพชัดเจน: หนึ่งคือมังงะ/อนิเมะชื่อ 'Flowers of Evil' (ญี่ปุ่น: '惡の華') เขียนโดย Shūzō Oshimi ซึ่งงานชิ้นนี้มีโทนมืดดราม่าและถูกพูดถึงบ่อยในวงมังงะสมัยใหม่ สองอาจเป็นงานวรรณกรรมหรือเรื่องสั้นจากฝั่งจีน/ญี่ปุ่นที่ใช้คำว่า '毒花' หรือคำแปลใกล้เคียงในชื่อ ซึ่งผู้แปลไทยอาจเลือกใช้คำว่า 'ดอกไม้พิษ' สามคือผลงานภาษาอังกฤษหรือไทยเดิมบางชิ้นที่ตั้งชื่อตรง ๆ ว่า 'Poison Flower' หรือ 'ดอกไม้พิษ' ซึ่งอาจมีหลายคนเขียนต่างกันไป ส่วนเรื่องว่ามีฉบับภาษาไทยหรือไม่ คำตอบจริง ๆ ขึ้นกับชิ้นงานที่อ้างถึง: ถ้าเป็นงานระดับสากลชื่อดัง มีโอกาสสูงที่มีลิขสิทธิ์ถูกซื้อไปแปลเป็นไทยหรือมีแปลไม่เป็นทางการในชุมชนแฟนแปล แต่ถ้าเป็นนิยายอิสระหรือเรื่องสั้นจากนิตยสารต่างประเทศบางครั้งอาจยังไม่มีฉบับแปล ทางที่สะดวกคือยืนยันด้วยชื่อผู้เขียนต้นฉบับหรือชื่อภาษาอังกฤษ/ภาษาต้นฉบับ แล้วเช็กในร้านหนังสือออนไลน์ของไทยหรือคลังสำนักพิมพ์ว่ามี ISBN/รายการพิมพ์ไทยหรือไม่ ท้ายที่สุด มุมมองคนอ่านอย่างฉันคือถ้าชอบหัวข้อหรือธีมที่ชื่อนี้บอกเป็นนัย—ความงามที่มีพิษ งานที่ดาร์กหรือจิตวิทยา—มักจะได้พบชิ้นงานดี ๆ หลายชิ้นให้คัดเลือก และการรู้ชื่อผู้สร้างต้นฉบับชัด ๆ จะช่วยให้ตามหาแปลไทยได้เร็วขึ้น ยินดีแบ่งชื่อเรื่องหรือภาพปกที่คนมักสับสนเพื่อช่วยจำกัดตัวเลือกให้แคบลง

พิน็อกคิโอฉบับภาษาไทยมีให้เลือกตั้งแต่หนังสือภาพสำหรับเด็กเล็กไปจนถึงฉบับแปลฉบับสมบูรณ์ที่อ่านได้ทุกวัย และฉันมักจะมองหาฉบับที่แปลดีและมีภาพประกอบสวย ๆ เพราะมันเติมชีวิตให้กับเรื่องราวเก่า ๆ ได้มาก เมื่อมองหาหนังสือจริง ๆ ฉันจะแนะนำให้ลองเริ่มจากร้านหนังสือใหญ่ที่มีสต็อกหลากหลาย เช่น ร้านหนังสือหลัก ๆ ในไทยที่มักมีทั้งฉบับสำหรับเด็กและฉบับรวมเรื่องคลาสสิก นอกจากนั้นแพลตฟอร์มออนไลน์อย่างร้านหนังสือบนเว็บ หรือมาร์เก็ตเพลซทั้งหลายก็สะดวก — บางครั้งจะมีรุ่นพิมพ์จากสำนักพิมพ์ท้องถิ่นที่ดัดแปลงให้อ่านง่ายหรือมีภาพวาดใหม่ ๆ ที่หาซื้อยากในร้านทั่วไป ถ้าต้องการประหยัดงบหรือหาเวอร์ชันเก่า ๆ ลองมองตามร้านหนังสือมือสอง หรือตลาดหนังสือมือสองและกลุ่มแลกเปลี่ยนในโซเชียลมีเดีย ฉันเองเคยได้ฉบับที่มีภาพประกอบคลาสสิกจากร้านมือสองในราคาถูกกว่าซื้อมือหนึ่งมาก และถ้าสะดวกกับดิจิทัล แพลตฟอร์มอ่าน e-book หรือหนังสือเสียงบางแห่งมักมีฉบับแปลให้เลือกเช่นกัน โดยเฉพาะฉบับที่ปรับสำหรับเด็กอาจมาพร้อมการอ่านออกเสียงหรือเพลงประกอบที่ทำให้เรื่องราวเข้าถึงง่ายกว่าเดิม สิ่งหนึ่งที่ฉันจะแนะนำคือสังเกตคำว่า 'แปลโดย' และดูว่าเป็นฉบับย่อหรือฉบับเต็ม เพราะฉบับสำหรับเด็กมักตัดตอนและเรียบเรียงใหม่ ในขณะที่ฉบับแปลแบบผู้ใหญ่จะเก็บโครงเรื่องและรายละเอียดดั้งเดิมมากกว่า การเลือกฉบับที่ตรงกับความต้องการจะทำให้การอ่านเรื่อง 'พิน็อกคิโอ' สนุกและได้มุมมองใหม่ ๆ จากภาษาไทยเอง

ฉากที่เห็นครั้งแรกในแอนิเมชั่นคลาสสิกยังคงหลอนใจฉันอยู่เสมอ เพราะมันทำให้ฉันเข้าใจทันทีว่าฉบับภาพยนตร์แตกต่างจากต้นฉบับมากแค่ไหน ในมุมมองแบบแฟนอนิเมชั่น ฉันมองว่า 'Pinocchio' ของดิสนีย์เลือกที่จะทำให้เรื่องเล่ามีความอบอุ่นและเป็นมิตรขึ้นอย่างชัดเจน ตัวละครได้รับการปรับโฉมให้เข้าถึงง่ายขึ้น—จิมินี คริ็กเก็ตกลายเป็นเสียงสะท้อนของความดีงามที่คอยให้คำปรึกษาอย่างอ่อนโยน เพลงและฉากสดใสช่วยส่งให้เรื่องกลายเป็นนิทานสำหรับครอบครัว ส่วนประเด็นที่โหดร้ายหรือการลงโทษรุนแรงจากต้นฉบับถูกละไว้หรือเบาลงมาก ฉากบางฉากที่ในต้นฉบับมีบาดแผลทางอารมณ์และความเป็นจริงของความยากจน ในเวอร์ชันนี้กลายเป็นบทเรียนเชิงศีลธรรมโดยเน้นการเป็นคนดีและรับผิดชอบต่อครอบครัวแทน แม้จะรู้สึกหายใจโล่งกับตอนจบที่อบอุ่น แต่ฉันก็ยังคิดถึงความซับซ้อนของต้นฉบับอยู่บ้าง เพราะการปรับให้เป็นมิตรอาจทำให้ความตั้งใจดั้งเดิมเรื่องบทลงโทษและการเติบโตผ่านความเจ็บปวดถูกลดทอนไป ทำให้การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้เป็นดาบสองคมระหว่างการเข้าถึงผู้ชมวงกว้างและการสูญเสียมิติที่ทำให้ตัวละครมีความดิบจริงในเชิงมนุษย์

พูดถึง 'Blue Dragon' ผมมักเริ่มจากต้นกำเนิดที่ชัดเจน: มันเริ่มเป็นเกมคอนโซลที่มีคนดังวงการเกมญี่ปุ่นเป็นหัวเรือหลัก โดยแนวคิดและการกำกับเชิงครีเอทีฟมาจาก Hironobu Sakaguchi ขณะที่งานออกแบบตัวละครมีฝีมือของ Akira Toriyama และดนตรีประกอบจาก Nobuo Uematsu การร่วมมือชุดนี้ทำให้แฟรนไชส์มีลักษณะเฉพาะตัวที่คนรักเกมญี่ปุ่นจดจำได้ทันที ต่อมาผลงานถูกต่อยอดเป็นอนิเมะและมังงะ รวมถึงมีนิยายหรือไลท์โนเวลในรูปแบบ tie-in ที่เขียนโดยนักเขียนหลายคนในญี่ปุ่น ไม่ได้มีเพียงนักเขียนคนเดียวจัดการเนื้อหา เพราะบ่อยครั้งสื่อข้ามสื่อจะมอบหน้าที่ให้ทีมเขียนแต่ละงานสร้างมุมมองใหม่ของโลกเดียวกัน ฉะนั้นเมื่อถามว่า 'นิยาย Blue Dragon แต่งโดยใครบ้าง' คำตอบคือ มันขึ้นกับเวอร์ชันที่คุณหมายถึง—ต้นกำเนิดคอนเซ็ปต์มาจาก Sakaguchi และงานเล่าเรื่องหลายเวอร์ชันมีผู้แต่งต่างกัน ส่วนเรื่องฉบับภาษาไทย ความจริงคือฉบับนิยายแปลไทยของซีรีส์หลักไม่ค่อยพบเห็นในตลาดทั่วไป แต่บางสื่อเสริม เช่น มังงะหรือหนังสือกิจกรรมกับอาร์ตบุ๊ก อาจมีบางฉบับที่ถูกแปลหรือทำเป็นฉบับไทยโดยสำนักพิมพ์ท้องถิ่นตั้งแต่ยุคที่แฟรนไชส์ดังขึ้นในบ้านเรา ดังนั้นถาคนิยายล้วน ๆ อาจหาได้ยาก แต่สื่อขยายอื่น ๆ บางชิ้นมีโอกาสเป็นฉบับแปลไทยได้มากกว่า

ชื่อ 'เอรagon' อาจจะคุ้นหูหลายคนในวงวรรณกรรมแฟนตาซีสากล—ผมชอบบอกให้คนใหม่ ๆ ฟังว่าเรื่องนี้เขียนโดย Christopher Paolini ซึ่งเป็นนักเขียนที่เริ่มเขียนนิยายแฟนตาซีตั้งแต่วัยรุ่นและมีเส้นทางที่น่าสนใจจากการจัดพิมพ์ด้วยตัวเองก่อนจะได้ตีพิมพ์อย่างเป็นทางการ ผมพบว่าความที่ผู้เขียนเป็นคนหนุ่มทำให้ภาษาในบางตอนมีพลังและความกระตือรือร้นแบบวัยรุ่น เรื่องราวใน 'Eragon' เป็นเล่มแรกของชุดที่เรียกว่า 'Inheritance Cycle' ดังนั้นการอ่านเล่มเดียวจะรู้สึกเหมือนเป็นการเปิดประตูสู่จักรวาลที่ยังมีเรื่องให้ติดตามอีกมาก ใครอยากเริ่มต้นกับแฟนตาซีที่มีมังกร การฝึกฝนเวทมนตร์ และเส้นทางการเติบโตของตัวละครหลัก เล่มนี้ตอบโจทย์ได้ดี พอได้อ่านแล้วผมก็อยากแนะนำให้ลองอ่านต่อเป็นชุด จะเห็นภาพรวมและการพัฒนาที่ชัดเจนขึ้น

เริ่มจากความแตกต่างเชิงโทนและรูปแบบเลย: 'Pinocchio' เวอร์ชันเกาหลีปรับจากนิทานแฟนตาซีเยาวชนให้กลายเป็นดราม่าสังคมที่เข้มข้นและมีความเป็นผู้ใหญ่สูงขึ้นมาก ในมุมมองของผม นี่ไม่ใช่แค่การย้ายฉากจากโลกของตุ๊กตาไม้สู่กรุงโซลสมัยใหม่ แต่เป็นการเปลี่ยนแกนเรื่องจากบทเรียนเชิงศีลธรรมแบบตรงไปตรงมา ไปสู่การตั้งคำถามเกี่ยวกับความจริง ความรับผิดชอบของสื่อ และบาดแผลครอบครัวที่ถล้ำลึกกว่าเดิม การเล่าเรื่องในต้นฉบับเน้นภาพลักษณ์เหนือจริง เช่น จมูกที่ยาวขึ้นเมื่อโกหก ตัวละครอย่างจิ้งจกและนางฟ้าเข้ามามีบทบาทชัดเจน เพื่อสอนบทเรียนว่าการประพฤติดีจะทำให้กลายเป็นคนจริง ในทางกลับกัน เวอร์ชันเกาหลีเลือกใช้สัญลักษณ์ที่เรียบง่ายกว่า—อาการสะอึกเมื่อโกหกหรือการถูกประทุษร้ายด้วยข่าวเท็จ—ซึ่งทำให้ความเป็นแฟนตาซีลดลง แต่ขยายแรงกระทบด้านสังคม ตัวละครหลักกลายเป็นคนที่ต้องเผชิญกับระบบสื่อและความอยุติธรรม มากกว่าจะเป็นเด็กซุกซนที่เรียนรู้บทเรียนผ่านการผจญภัยสนุก ๆ ผมรู้สึกว่าการเปลี่ยนนี้ทำให้เรื่องตอบโจทย์ผู้ใหญ่และผู้ชมที่อยากเห็นสังคมสะท้อนในงานบันเทิงมากขึ้น อีกจุดที่สะดุดตามากคือโครงสร้างตัวละครและจังหวะการพัฒนา นิทานใส่ความชัดเจนว่ารางวัลของความซื่อสัตย์คือการเปลี่ยนกลับเป็นมนุษย์จริง ส่วนเวอร์ชันเกาหลีใช้การเติบโตเชิงจริยธรรมเป็นแกนหลัก ความเป็นจริงของความสัมพันธ์ ความรัก และบาดแผลในครอบครัวถูกขยายเป็นพล็อตรองที่มีน้ำหนักเท่าพล็อตหลัก ซึ่งทำให้จบลงแบบที่ให้ความรู้สึกว่า ‘โตขึ้น’ ทางใจมากกว่าจะเปลี่ยนสถานะทางกายภาพ เห็นด้วยว่าการย้ายโฟกัสนี้ทำให้ประเด็นใหม่ ๆ ถูกหยิบมาพูดถึง เช่น จริยธรรมของสื่อและการไถ่ถอนส่วนตัว ซึ่งยังคงสะท้อนหัวใจของนิทานเดิมในแบบที่เป็นสังคมร่วมสมัย มากกว่าจะเป็นนิทานข้อคิดแบบตรงไปตรงมาแบบเมื่อก่อน

หนังสือ 'พิธา' บางครั้งชื่อนำไปสู่ความสับสนเพราะมีทั้งงานเขียนที่เป็นต้นฉบับภาษาไทยและบางเล่มที่อาจเป็นฉบับแปลจากต้นฉบับต่างประเทศได้เหมือนกัน แต่โดยทั่วไป ถ้าเล่มนั้นเป็นผลงานของคนในประเทศไทย ชื่อผู้แปลจะไม่มีเพราะเป็นงานต้นฉบับภาษาไทยตรง ๆ ผมมักดูที่หน้าคู่ลิขสิทธิ์ก่อนเป็นอันดับแรก — ถ้าหน้าดังกล่าวระบุชื่อผู้แปล นั่นคือคำตอบชัดเจน แต่ถ้าไม่มีชื่อผู้แปลและมีชื่อผู้เขียนเป็น 'พิธา' เอง แปลว่ามันคือผลงานภาษาไทยที่ไม่ต้องแปล สิ่งที่ผมให้ความสำคัญต่อมาคือคุณภาพงานพิมพ์กับการจัดหน้า: หนังสือแปลที่ดีมักมีการเรียบเรียงคำอธิบายเชิงอรรถหรือหมายเหตุจากผู้แปลเมื่อจำเป็น และมีการใช้คำภาษาไทยที่ลื่นไหล แทนที่จะยืมถ้อยคำตรงจากต้นฉบับจนอ่านแข็งกระด้าง ถ้าอยากได้ความรู้สึกหลังอ่าน ผมมองว่าหนังสือแปลคุณภาพจะยังคงน้ำเสียงของผู้เขียนต้นฉบับไว้ได้ ไม่ว่าจะเป็นมุมมองเชิงวิเคราะห์หรือสำนวนชวนคิด เช่นเดียวกับที่เคยรู้สึกกับบางเล่มแปลดี ๆ ที่เก็บจังหวะภาษาได้เหมือนต้นฉบับ นี่คือเหตุผลที่ผมมักเลือกซื้อจากสำนักพิมพ์ที่มีชื่อเสียงเรื่องการแปลหรือจากฉบับที่มีผู้แปลเป็นที่รู้จักในแวดวงนักอ่าน เพราะมันช่วยให้โอกาสได้งานแปลที่รักษาอรรถรสเดิมของเรื่องเอาไว้สูงขึ้น

ยอมรับเลยว่าตอนแรกเห็นชื่อ 'เพราะเรา(ยัง)คู่กัน' แล้วความอยากรู้พุ่งขึ้นทันที — มันเป็นชื่อน่ากอดมาก ๆ และพาให้ฉันตามอ่านต่อจนเกือบดึก ฉันบอกได้ตรง ๆ ว่าข้อมูลเกี่ยวกับผู้เขียนของเรื่องนี้ค่อนข้างกระจัดกระจายในชุมชนออนไลน์ หลายครั้งที่เรื่องแบบนี้ถูกเผยแพร่ในรูปแบบเว็บโนเวลหรือฟิคโดยผู้แต่งใช้นามปากกา ทำให้ชื่อจริงของผู้แต่งไม่เด่นชัดเหมือนงานที่ตีพิมพ์เป็นเล่มกับสำนักพิมพ์หลัก ๆ หากมองจากสไตล์การเล่าและโครงเรื่อง บางคนเดาว่าน่าจะเป็นนักเขียนรุ่นใหม่ที่ชอบผสมโทนอ่อนหวานกับความเรียล แต่ยังไม่มีข้อมูลยืนยันอย่างเป็นทางการ ส่วนเรื่องเวอร์ชันแปล ถ้าความหมายคือการแปลอย่างเป็นทางการโดยสำนักพิมพ์ต่างประเทศ ณ ตอนนี้ยังไม่พบหลักฐานว่ามีการแปลเชิงพาณิชย์ออกมา บ่อยครั้งที่แฟนคลับจะทำการแปลไม่เป็นทางการเพื่อแชร์ในฟอรัมหรือกลุ่มอ่าน แต่สิ่งพวกนั้นมักไม่ครบและคุณภาพขึ้นกับคนแปล ดังนั้นถาชอบจริง ๆ แนะนำให้ติดตามหน้าต้นทางหรือประกาศจากผู้แต่งอย่างเป็นทางการมากกว่า — รู้สึกเหมือนเจอขุมทรัพย์เล็ก ๆ ที่รอการค้นพบต่อไป