ต้นฉบับ Pinocchio เขียนโดยใครและมีฉบับแปลภาษาอะไรบ้าง?

ชื่อผู้เขียนต้นฉบับคือ Carlo Collodi ซึ่งเป็นนามปากกาของ Carlo Lorenzini และงานชิ้นนี้ตีพิมพ์ครั้งแรกเป็นตอน ๆ ในนิตยสารเด็กในอิตาลี ก่อนจะรวมเล่มเป็นหนังสือชื่อ 'Le avventure di Pinocchio' ในปี 1883 ผมชอบคิดว่าต้นฉบับของ Collodi หยาบกว่าฉบับที่เราเห็นในรูปแบบการ์ตูนหรือภาพยนตร์ — มันเต็มไปด้วยบทเรียนแบบเข้มข้นและการลงโทษที่จริงจังสำหรับความดื้อรั้นและความไร้ความรับผิดชอบ ซึ่งหลายคนมองว่าเป็นนิทานสำหรับผู้ใหญ่แฝงมาในคราบนิทานเด็ก ในประเทศไทยมีฉบับแปลไทยแน่นอน ทั้งฉบับปรับภาษาให้ง่ายสำหรับเด็กเล็กและฉบับแปลเต็มสำหรับผู้อ่านที่อยากสัมผัสโทนดั้งเดิม ของไทยมักมีทั้งฉบับภาพประกอบสวย ๆ และฉบับรวมเรื่องเล่าแบบคลาสสิก ถ้าอยากอ่านเวอร์ชันที่ใกล้เคียงต้นฉบับ ควรหาเล่มที่ระบุว่าเป็นฉบับแปลเต็มหรือมีคำอธิบายประกอบสภาพแวดล้อมเชิงประวัติศาสตร์บ้าง เล่มพวกนี้มักให้มุมมองของ Collodi ชัดเจนกว่าเวอร์ชันย่อ ๆ

บอกตามตรง เรื่องราวของ 'นิทานเวตาล' มีเสน่ห์แบบโบราณที่จับใจคนได้ไม่ยาก เพราะมันไม่ได้เป็นแค่ชุดนิทานธรรมดา แต่เป็นกรอบเล่าเรื่องที่สะท้อนการคิดเชิงวาทศิลป์และปัญญา ผมขอสรุปแบบตรงไปตรงมาว่า ต้นฉบับที่คนทั่วไปพูดถึงมักเรียกกันในภาษาสันสกฤตว่า 'Vetala Pañcaviṃśati' (หรือที่คนไทยคุ้นในชื่อ 'นิทานเวตาล') ซึ่งเป็นคอลเลกชันนิทานที่ฝังอยู่ในวัฒนธรรมอินเดียโบราณ ต้นฉบับนั้นเขียนเป็นภาษาสันสกฤต ส่วนผู้แต่งดั้งเดิมมักไม่ระบุชื่อแน่ชัด — หลายฉบับเป็นผลงานรวมของเรื่องเล่าพื้นบ้านที่ผ่านการดัดแปลงจากยุคสู่ยุค ทำให้ไม่มีชื่อผู้แต่งเดียวที่ยืนยันได้ ฉบับแปลที่คนพูดถึงกันมากในวงสากลคือฉบับภาษาอังกฤษชื่อ 'Vikram and the Vampire' ซึ่งแปลและรวบรวมโดย Sir Richard F. Burton ร่วมกับ F. F. Arbuthnot ในศตวรรษที่ 19 นี่เป็นหนึ่งในหลายฉบับแปลที่ทำให้เรื่องนี้กระจายออกไปในโลกตะวันตก แต่ต้องบอกว่าไม่ได้เป็นการแปลครั้งเดียวจบ — มีการดัดแปลงและแปลซ้ำในหลายภาษา ทั้งฮินดี อูรดู เปอร์เซีย และภาษาท้องถิ่นต่าง ๆ ซึ่งบางเวอร์ชันอาจเปลี่ยนเนื้อหาให้เข้ากับรสนิยมของผู้ฟังหรือยุคสมัยด้วย การอ่านฉบับแปลที่ต่างกันจึงเป็นความสนุกอย่างหนึ่ง เพราะแต่ละฉบับจะโชว์มุมมองของคนแปลและบริบททางวัฒนธรรมต่างกันไป

แนะนำแบบตรงไปตรงมาว่า ให้เริ่มจากฉบับภาพประกอบที่สวยงามถ้าต้องการให้เด็กหรือผู้อ่านทั่วไปหลงรักเรื่องนี้ทันที ฉันเองเห็นว่าความมหัศจรรย์ของ 'Pinocchio' มาจากการเดินทางของตัวละครและภาพประกอบช่วยขยายอารมณ์ได้ดีมาก ฉบับภาพประกอบที่มีลายเส้นอบอุ่น สีสันชัดเจน และขนาดตัวอักษรเหมาะกับการอ่านร่วมกัน จะทำให้บทสนทนาและจังหวะคำพูดของกริฟฟินหรือจิ๋วเหมือนมีชีวิตขึ้นมา เลือกฉบับที่มีคำแปลเป็นภาษาไทยที่ลื่นไหล ไม่ดัดคำจนเสียความหมายดั้งเดิม แล้วมองหาผลงานภาพประกอบที่แสดงฟีลอิตาเลียนเก่าๆ หรือโทนอารมณ์เหงา-น่ารักของเด็กไม้คนหนึ่ง ถ้าชอบอ่านเชิงลึกขึ้นอีกหน่อย เลือกฉบับที่พ่วงบทนำหรือข้อเขียนประกอบเพื่อเข้าใจบริบทต้นฉบับ การเปรียบเทียบกับงานอื่น ๆ อย่างเช่นภาพยนตร์ 'Pinocchio' ของดิสนีย์จะช่วยให้เห็นว่าบางฉบับเน้นจริยธรรม บางฉบับเน้นสัญลักษณ์ทางสังคม ฉะนั้นฉบับที่มีบรรณาธิการหรือข้อเขียนเสริมจะคุ้มค่าสำหรับวัยรุ่นถึงผู้ใหญ่ ส่วนผู้ที่อยากสะสม ให้มองหาปกแข็งและปกภาพประกอบพิเศษ รู้สึกว่ามันเป็นของเก็บที่เปิดอ่านได้หลายครั้งและยังให้ความอบอุ่นในชั้นหนังสือได้ยาวนาน

แวบแรกที่เห็นชื่อ 'วันที่ รอ คอย' บนชั้นหนังสือไทยก็รู้เลยว่างานชิ้นนี้ถูกจับไปแปลหลายเวอร์ชันแล้ว แต่ละฉบับมีโทนและคนแปลต่างกันมากจนบางครั้งอ่านแล้วเหมือนเป็นผลงานคนละชิ้น ฉันจำรายละเอียดของฉบับแปลหลัก ๆ ได้ดังนี้: ฉบับภาษาอังกฤษได้รับการแปลโดยทีมแปลของสำนักพิมพ์สากล ซึ่งมักจะระบุชื่อบรรณาธิการแปลไว้ในคำนำ (ฉบับนี้เน้นความลื่นไหลและคำศัพท์ที่คุ้นเคยกับผู้อ่านตะวันตก) ส่วนฉบับภาษาจีนแยกเป็นสองสายใหญ่ — ฉบับจีนดั้งเดิม (ไต้หวัน/ฮ่องกง) แปลโดยทีมสำนักพิมพ์ในไต้หวันที่ให้ความสำคัญกับถ้อยคำที่คงอารมณ์เดิมไว้ ส่วนฉบับจีนแผ่นดินใหญ่มักแปลโดยกลุ่มนักแปลอิสระที่ปรับสำนวนให้ร่วมสมัยกว่า ฉันมักเปรียบเทียบการแปลของ 'วันที่ รอ คอย' กับงานแปลชิ้นอื่น เช่น 'Before the Coffee Gets Cold' ที่เคยอ่านมาก่อน — ซึ่งจะเห็นความต่างของแนวทางแปลชัดเจน ระหว่างเวอร์ชันที่คงโทนดั้งเดิมกับเวอร์ชันที่ปรับให้เข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น การรู้ว่าใครแปลและแปลเป็นภาษาอะไรช่วยให้เลือกเวอร์ชันที่ตรงกับความชอบของเราได้ง่ายขึ้น และสำหรับคนที่ชอบอ่านรสเดิม ๆ ฉบับจีนดั้งเดิมหรือฉบับแปลตรงจากทีมต้นฉบับมักให้ความพึงพอใจสูงสุด

มีเรื่องน่าสนใจคือ เวอร์ชันของนิทาน 'กระต่ายกับเต่า' ที่มาจากชุดนิทานอีสปหรือที่เรียกกันว่า Aesop's Fables มีการแปลและตีพิมพ์ในภาษาหลักของโลกเกือบครบถ้วน เราเห็นฉบับแปลอย่างเป็นทางการในภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน และสเปนเป็นหลัก เพราะนักแปลและนักสะสมได้รวบรวมเรื่องนี้อยู่ในคอลเลกชันใหญ่ๆ หลายฉบับ นอกจากนี้ยังมีฉบับแปลเป็นภาษารัสเซีย อิตาลี โปรตุเกส และภาษาสแกนดิเนเวียบางฉบับด้วย ในเชิงประวัติศาสตร์ นิทานชุดนี้ถูกดัดแปลงไปตามยุคสมัยและวัฒนธรรมของแต่ละพื้นที่ ดังนั้นคุณอาจเจอความแตกต่างเล็กน้อยทั้งในภาษาสำนวน ภาพประกอบ และโทนการเล่า เมื่อเราอ่านฉบับแปลของประเทศต่างๆ จะเห็นมุมมองที่เปลี่ยนไป เช่นฉบับภาษาฝรั่งเศสอาจให้ความรู้สึกเรียบหรู ขณะที่ฉบับภาษาญี่ปุ่นอาจเน้นความเรียบง่ายและภาพประกอบละเอียด ความหลากหลายแบบนี้เป็นเหตุผลที่ทำให้เรื่องเล่าโบราณยังสดใหม่อยู่เสมอ

แนะนำให้เริ่มจากเวอร์ชันคลาสสิกของดิสนีย์ 'Pinocchio' หากกำลังมองหาทางเข้าอบอุ่นที่เข้าใจง่ายและทำให้ครอบครัวยิ้มได้ ฉันมองว่าเวอร์ชันนี้เป็นบันไดขั้นแรกที่ดีที่สุดสำหรับผู้ชมไทยหลายคน เพราะมันจับใจด้วยเพลงที่ติดหู การเล่าเรื่องชัดเจน และตัวละครอย่างจิมินี่ คริกเก็ตที่ทำหน้าที่เหมือนเข็มทิศทางศีลธรรมให้เด็กๆ จนผู้ใหญ่บางคนยังชอบย้อนกลับมาดูอีก ในฐานะคนที่โตมากับแอนิเมชันเก่าๆ ของโทรทัศน์ การดู 'Pinocchio' แบบดั้งเดิมให้ความรู้สึกคุ้นเคยและปลอดภัย ฉากที่น่าจดจำอย่างการเดินทางไปยัง Pleasure Island หรือบทเรียนเรื่องความสุจริตชวนให้หัวเราะและน้ำตาซึมในเวลาเดียวกัน ถึงจะมีจังหวะช้าบ้างตามสไตล์หนังยุคก่อน แต่ภาพและเพลงอย่าง 'When You Wish Upon a Star' ทำให้ทุกอย่างยังคงมีเสน่ห์ สรุปแบบเป็นกันเองคือ ถ้าอยากให้น้องหรือคนที่ยังไม่เคยเจอเรื่องนี้ได้สัมผัสแก่นของนิทานอย่างอ่อนโยนและเข้าใจง่าย ให้เริ่มที่เวอร์ชันดิสนีย์ก่อน แล้วค่อยไต่ขึ้นไปหาเวอร์ชันที่เข้มข้นขึ้นเมื่ออารมณ์พร้อม ความรู้สึกอบอุ่นจากเวอร์ชันนี้จะเป็นพื้นฐานที่ดีสำหรับการสำรวจเรื่องราวที่ลึกขึ้นในภายหลัง

บอกตามตรง ฉันมักจะตื่นเต้นทุกครั้งเมื่อมีคนถามว่าพิน็อกคิโอมาจากไหน เพราะต้นฉบับที่แท้จริงมีรสชาติไม่เหมือนเวอร์ชันที่หลายคนคุ้นเคยเลย ต้นฉบับของเรื่องนี้เขียนโดยคาร์โล คอลโลดี (Carlo Collodi — ชื่อจริงคือ คาร์โล โลเรนซินี) งานของเขาออกเผยแพร่เป็นตอน ๆ ในหนังสือพิมพ์สำหรับเด็กของอิตาลี ก่อนจะรวมเล่มเป็นหนังสือชื่อ 'Le avventure di Pinocchio' ในปี 1883 นี่ไม่ใช่เพียงนิทานเด็กธรรมดา แต่เป็นงานที่สะท้อนค่านิยม สังคม และบทเรียนเชิงศีลธรรมของยุคนั้นอย่างตรงไปตรงมา การอ่านต้นฉบับทำให้ฉันเห็นอีกมุมของตัวหุ่นไม้—มันดิบและโหดกว่าที่ฉันเคยคิด ตัวละครอย่างสุนัขจิ้งจอกกับแมวที่หลอกล่อ หรือฉากที่พิน็อกคิโอตกอยู่ในอันตรายหลายครั้ง ล้วนถูกเขียนให้เป็นบททดสอบศีลธรรม บทเรียนของคอลโลดีไม่ได้แค่สอนให้เด็กเชื่อฟัง แต่ยังชี้ให้เห็นความโง่เขลา ความโลภ และผลของการตัดสินใจที่ผิด ตัวละคร Geppetto ก็มีความเป็นมนุษย์มากกว่าแค่พ่อที่ใจดี—เขาเป็นคนลำบาก ทำผิดพลาด และรักแบบไม่สมบูรณ์ เวลาเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟัง ฉันมักเปรียบเทียบต้นฉบับกับงานดัดแปลงต่าง ๆ ที่ทำให้เรื่องเบาลงหรือมีโทนหวานขึ้น นั่นทำให้เห็นว่างานของคอลโลดีเป็นรากที่แข็งแรงพอให้ศิลปินต่อยอดได้หลากหลาย แต่ถ้าอยากเข้าใจแก่นแท้จริง ๆ ให้ย้อนกลับไปอ่าน 'Le avventure di Pinocchio' — จะเห็นความตั้งใจของผู้เขียนที่ต้องการสื่อสารเรื่องการเติบโต ความรับผิดชอบ และการสะท้อนสังคมมากกว่าความน่ารักของหุ่นไม้เพียงอย่างเดียว นี่คือเหตุผลที่แหล่งกำเนิดของพิน็อกคิโอจึงสำคัญสำหรับคนที่รักเรื่องราวแบบมีชั้นเชิง และสำหรับฉันมันเป็นต้นฉบับที่ยังคงมีพลังในการกระตุ้นความคิดเสมอ

คำว่า 'ดอกไม้พิษ' มักจะทำให้ฉันต้องเล่าเรื่องยืดยาว เพราะมันไม่ใช่ชื่อตรงตัวชิ้นเดียวที่คนจะนึกถึงทันที—มีผลงานหลายชิ้นที่คนไทยมักเรียกหรือแปลความหมายเป็นคำคล้าย ๆ กัน ดังนั้นเมื่อมีคนถามว่า 'ต้นฉบับ ดอกไม้พิษ เขียนโดยใคร' ความจริงคือคำตอบขึ้นกับว่าหมายถึงงานชิ้นไหนโดยเฉพาะ ในฐานะคนชอบไล่ชื่อและเทียบเวอร์ชัน ผมมักยกตัวอย่างกรณีที่เป็นไปได้สามแบบเพื่อให้ภาพชัดเจน: หนึ่งคือมังงะ/อนิเมะชื่อ 'Flowers of Evil' (ญี่ปุ่น: '惡の華') เขียนโดย Shūzō Oshimi ซึ่งงานชิ้นนี้มีโทนมืดดราม่าและถูกพูดถึงบ่อยในวงมังงะสมัยใหม่ สองอาจเป็นงานวรรณกรรมหรือเรื่องสั้นจากฝั่งจีน/ญี่ปุ่นที่ใช้คำว่า '毒花' หรือคำแปลใกล้เคียงในชื่อ ซึ่งผู้แปลไทยอาจเลือกใช้คำว่า 'ดอกไม้พิษ' สามคือผลงานภาษาอังกฤษหรือไทยเดิมบางชิ้นที่ตั้งชื่อตรง ๆ ว่า 'Poison Flower' หรือ 'ดอกไม้พิษ' ซึ่งอาจมีหลายคนเขียนต่างกันไป ส่วนเรื่องว่ามีฉบับภาษาไทยหรือไม่ คำตอบจริง ๆ ขึ้นกับชิ้นงานที่อ้างถึง: ถ้าเป็นงานระดับสากลชื่อดัง มีโอกาสสูงที่มีลิขสิทธิ์ถูกซื้อไปแปลเป็นไทยหรือมีแปลไม่เป็นทางการในชุมชนแฟนแปล แต่ถ้าเป็นนิยายอิสระหรือเรื่องสั้นจากนิตยสารต่างประเทศบางครั้งอาจยังไม่มีฉบับแปล ทางที่สะดวกคือยืนยันด้วยชื่อผู้เขียนต้นฉบับหรือชื่อภาษาอังกฤษ/ภาษาต้นฉบับ แล้วเช็กในร้านหนังสือออนไลน์ของไทยหรือคลังสำนักพิมพ์ว่ามี ISBN/รายการพิมพ์ไทยหรือไม่ ท้ายที่สุด มุมมองคนอ่านอย่างฉันคือถ้าชอบหัวข้อหรือธีมที่ชื่อนี้บอกเป็นนัย—ความงามที่มีพิษ งานที่ดาร์กหรือจิตวิทยา—มักจะได้พบชิ้นงานดี ๆ หลายชิ้นให้คัดเลือก และการรู้ชื่อผู้สร้างต้นฉบับชัด ๆ จะช่วยให้ตามหาแปลไทยได้เร็วขึ้น ยินดีแบ่งชื่อเรื่องหรือภาพปกที่คนมักสับสนเพื่อช่วยจำกัดตัวเลือกให้แคบลง

ต้นตอของนิทาน 'หนูน้อยหมวกแดง' มีความซับซ้อนและยาวนานกว่าที่คนส่วนใหญ่คิดไว้ และถ้าจะบอกว่ามีต้นฉบับเดียวคงไม่ถูกทั้งหมด ผมมักเล่าให้เพื่อน ๆ ฟังว่าเวอร์ชันที่กลายเป็นมาตรฐานในการอธิบายต้นกำเนิดคือผลงานเขียนฝีมือชาร์ลส์ แปรโรวต์ในศตวรรษที่ 17—นิทานชื่อ 'Le Petit Chaperon Rouge' ที่ตีพิมพ์ในปีค.ศ.1697 เวอร์ชันนี้มีโทนมืดกว่าเล็กน้อย และจบแบบเตือนใจให้เด็กระวังคนแปลกหน้า โดยไม่มีฉากฮีโร่มาช่วยชีวิต เหตุนี้เองที่ทำให้ภาพลักษณ์ของเรื่องเป็นนิทานสอนบทเรียนสำหรับเด็ก การอ่านเวอร์ชันต้นฉบับแบบแปรโรวต์ทำให้ผมเห็นความตั้งใจของผู้แต่งที่อยากให้เรื่องเป็นคำเตือนทางสังคม มากกว่าจะเป็นนิทานผจญภัยชวนตื่นเต้น นั่นทำให้ผมชอบเปรียบเทียบเวอร์ชันดั้งเดิมกับงานดัดแปลงยุคหลัง ๆ เพราะแต่ละยุคก็เลือกตัดต่อและเติมความหมายต่างกันไปตามค่านิยมของสังคมเวลานั้น

พอได้ยินชื่อ 'Kashi no Ki Mokku' ครั้งแรก ผมนึกถึงความเหงาและบทเรียนที่ไม่หวานจนเกินไปที่อยู่ในเวอร์ชันนี้ ความแตกต่างของเวอร์ชันนี้คือมันไม่พยายามทำให้พินอคคิโอกลายเป็นนิทานสำหรับเด็กอย่างเดียว แต่กลับเน้นความเปราะบางและผลของการตัดสินใจของตัวละครเล็ก ๆ ในโลกที่โหดร้ายมากขึ้น ตอนหนึ่งที่ผมยังเก็บไว้คือฉากที่ตัวละครต้องเผชิญกับความโลภของผู้ใหญ่—ฉากนั้นให้ความรู้สึกหนักแน่นกว่าเวอร์ชันดิสนีย์หลายเท่า ดนตรีและงานภาพมักออกแนวเก่ามีเสน่ห์ ชวนให้หวนคิดถึงอนิเมะยุค 70–80 ถ้าอยากดูอะไรที่เป็นทั้งนิทานคลาสสิกและดีกรีดราม่า 'Kashi no Ki Mokku' เหมาะกับคนที่อยากเห็นมุมมองดิบ ๆ ของเรื่องพินอคคิโอ มากกว่าจะเป็นแค่บทเรียนสอนใจ มันให้ความรู้สึกเหมือนดูนิทานเล่มหนึ่งที่มีหน้าสีเข้ม ๆ แทรกด้วยบทร้องที่ติดหู — จบแล้วยังค้างอยู่ในหัวนานพอสมควร