ปลาหมึกการ์ตูน ใครเป็นผู้วาดคาแรกเตอร์ต้นฉบับ?

การจะบอกว่าใครเป็นผู้วาดต้นฉบับของ 'โบ' ต้องเริ่มจากการมองหลักฐานในเล่มมากกว่าจะเดาจากความรู้สึกอย่างเดียว เวลาที่ผมพลิกดูหนังสือการ์ตูนเก่า ๆ สิ่งแรกที่สังเกตคือหน้าคำขอบคุณ หน้าปกหลัง และหน้าเครดิต เพราะโดยปกติผู้วาดต้นฉบับจะถูกกล่าวถึงตรงนั้น ชื่อของผู้วาดอาจปรากฏเป็นลายเซ็นเล็ก ๆ บนกรอบภาพ หรือถูกพิมพ์ไว้ชัดเจนใต้ชื่อเรื่องพร้อมข้อมูลสำนักพิมพ์และปีพิมพ์ ซึ่งช่วยยืนยันได้ว่าใครเป็นผู้สร้างสรรค์งานต้นฉบับจริง ๆ มุมมองของคนที่สะสมฉบับแรก ๆ เหมือนกับผมคือการเปรียบเทียบระหว่างฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกกับฉบับพิมพ์ซ้ำ บางครั้งตัวอักษรชื่อผู้วาดอาจถูกตัดหรือเปลี่ยนไปในฉบับรีพริ้นท์ ดังนั้นการหา copy แรกสุดหรือสำเนาที่มีหน้าเครดิตครบถ้วนจึงเป็นกุญแจสำคัญ ถ้ามีโอกาสเห็นภาพต้นฉบับ (original art) หรือใบอนุญาตประกอบการ์ตูน ก็ยิ่งชัดเจนขึ้นอีก นอกจากนี้ยังคุยกับคนในวงการเก่า ๆ หรือชุมชนแฟนคลับก็ช่วยยืนยันชื่อผู้วาดได้ดีเหมือนกัน

ฉันมักจะประทับใจกับวิธีที่นักออกแบบการ์ตูนขยับรูปร่างปลาหมึกให้ดูมีชีวิตชีวาและน่าเกรงขามในเวลาเดียวกัน ความจริงแล้วแรงบันดาลใจส่วนใหญ่มาจากลักษณะทางชีวภาพของสัตว์จริง เช่นการเปลี่ยนสีด้วยโครมาโตโฟร์ การยืดหดหนวดเพื่อจับสิ่งของ และการพ่นหมึกเพื่อหนีศัตรู ผมชอบสังเกตเวลาตัวละครการ์ตูนเปลี่ยนสีหน้าอย่างรวดเร็ว เพราะมันสะท้อนพฤติกรรมของปลาหมึกและปลาหมึกสายหมึกที่ใช้สีเพื่อสื่อสารหรือพรางตัว นอกจากนี้การเคลื่อนไหวแบบกระตุกๆ ของหนวดกับร่างกายที่ยืดหยุ่นได้ก็ช่วยให้ตัวละครดูแปลกตาและยืดหยุ่นทางการเล่าเรื่อง ถ้ามองตัวอย่างในวงการเกมอย่าง 'Splatoon' จะเห็นได้ชัดว่านักพัฒนายืมไอเดียการเปลี่ยนรูปร่างและการใช้หมึกมาเป็นกลไกการเล่น แต่นักออกแบบก็ใส่ความเป็นมนุษย์เข้าไป เช่นการยืนสองขาและแสดงสีหน้า เพื่อให้ผู้เล่นเชื่อมโยงอารมณ์ได้ง่ายขึ้น ฉันคิดว่าการผสมระหว่างลักษณะทางวิทย์และการปรุงแต่งเชิงศิลป์นี่แหละคือสาเหตุที่ปลาหมึกการ์ตูนมักโดดเด่นและตราตรึงใจคนดู

เราเห็นชื่อ 'ผักบุ้ง' ปรากฏบนโซเชียลมีเดียและในวงการหนังสือเด็กบ่อยครั้ง จึงอยากอธิบายแบบตรงไปตรงมาว่าไม่มีคำตอบเดียวที่แน่นอนถ้าผู้ถามไม่ได้ระบุเวอร์ชันหรือแหล่งที่มาชัดเจน เพราะชื่อเรื่องแบบนี้มักถูกใช้โดยคนทำงานสร้างสรรค์หลายกลุ่ม ทั้งนักเขียน-นักวาดอิสระที่ลงบนแพลตฟอร์มออนไลน์ และสำนักพิมพ์ที่ออกหนังสือเด็กในรูปเล่ม ซึ่งแต่ละเวอร์ชันก็จะมีเครดิตของผู้แต่งและผู้วาดไม่เหมือนกัน ในประสบการณ์ส่วนตัว ผมมักเจอสามกรณีหลัก: (1) การ์ตูนสั้นหรือสติกเกอร์ที่คนวาดคนเดียวและใส่ชื่อเรื่องว่า 'ผักบุ้ง' โดยไม่มีการแยกบทบาทเขียน/วาดให้ชัดเจน, (2) หนังสือเด็กที่เป็นผลงานร่วมระหว่างผู้แต่งซึ่งเขียนเนื้อหาและนักวาดที่รับผิดชอบภาพประกอบ, และ (3) แฟนคอมมิกหรือฟิกชั่นที่เอาชื่อตัวละครหรือคำว่า 'ผักบุ้ง' มาใช้เป็นชื่อเรื่องโดยไม่ได้เป็นงานต้นฉบับเชิงพาณิชย์ การจะบอกว่าใครเป็นผู้วาดต้นฉบับและใครเป็นผู้แต่งจึงขึ้นกับว่าต้องการอ้างถึงเวอร์ชันไหน เพื่อให้ได้คำตอบที่ชัดเจนในกรณีที่คุณพบผลงานเฉพาะ ให้มองหาข้อความเครดิตบนหน้าปกหรือใต้ภาพประกอบในโพสต์ ถ้าเป็นหนังสือพิมพ์หรือสิ่งพิมพ์จะมีข้อมูลผู้แต่ง ผู้วาด และลิขสิทธิ์ระบุอยู่ ในขณะที่งานออนไลน์มักมีชื่อบัญชีผู้สร้างหรือสัญลักษณ์ลายน้ำ หากมองในเชิงเปรียบเทียบ จะเห็นรูปแบบต่างกัน เช่นกรณี 'One-Punch Man' ที่ผลงานเริ่มจากคนแต่งคนเดียวแล้วมีนักวาดมาร่วมขยายผลงานให้ดังขึ้น — นั่นแสดงให้เห็นว่าชื่อเรื่องเดียวกันอาจมีผู้มีส่วนร่วมหลายคน ข้อสังเกตเล็กๆ ที่ผมมักใช้คือการดูเครดิตแรกสุดที่เผยแพร่และตรวจดูว่ามีการระบุบทบาทชัดหรือไม่ แต่นั่นก็ไม่ได้ลดความสนุกของการตามหาที่มาแต่อย่างใด — บางครั้งการอ่านแต่ละเวอร์ชันก็ให้มุมมองใหม่ๆ และทำให้ชื่อเรียบง่ายอย่าง 'ผักบุ้ง' มีอารมณ์หลากหลายได้มากกว่าที่คิด

การเติบโตของ 'Squidward Tentacles' เป็นเรื่องที่ฉันติดตามมานาน เพราะเขาไม่ใช่แค่ตัวตลกขี้บ่น แต่เป็นกระจกสะท้อนความขมปนขมขื่นของชีวิตผู้ใหญ่คนหนึ่ง ฉันมองเห็นพัฒนาการของเขาจากตอนตลกธรรมดา ๆ ที่เน้นมุกอย่างเร็ว ไปสู่ช่วงที่เปิดเผยความใฝ่ฝันด้านศิลปะ ความเหงา และความไม่มั่นคงในตัวเอง โดยเฉพาะฉากที่เขาพยายามเล่นดนตรีหรือพยายามโชว์ตัวตนให้คนอื่นรับรู้—ฉากเหล่านั้นทำให้เขาดูน่าเห็นใจ ไม่ใช่แค่คนขี้บ่นอีกต่อไป ในมุมของฉัน การแสดงความเปราะบางของเขาเป็นสิ่งที่ทำให้ตัวละครมีมิติขึ้นและทำให้คนดูที่เคยหัวเราะเยาะกลับเริ่มเห็นความเศร้าข้างใน แม้บางตอนจะลากเส้นเป็นคอมเมดี้เต็มรูปแบบ แต่เมื่อบทเขาโดนปฏิเสธ หรือถูกลดทอนความฝัน ความแค้นขำ ๆ กลับกลายเป็นบทเรียนว่าการยอมรับตัวเองไม่ใช่เรื่องง่าย และฉันชอบที่ซีรีส์ไม่พยายามเปลี่ยนเขาให้เป็นคนสำเร็จแบบกระชาก ๆ แต่แสดงพัฒนาการเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่เข้าถึงได้ ง่ายต่อการเอาใจร่วม และยังคงมีมุกให้ขำในจังหวะที่เหมาะสม — นี่แหละคือเสน่ห์ของเขาที่ยังคงทำให้ฉันติดตามอยู่เรื่อย ๆ

เคยสงสัยไหมว่า 'ปลาหมึกการ์ตูน' จะถูกยกขึ้นสู่เวทีใหญ่อย่างนิยายหรือซีรีส์? สภาพความจริงที่ฉันตามมานานคือยังไม่เห็นการดัดแปลงเชิงทางการเป็นนิยายหรือซีรีส์ที่ได้รับการโปรโมตอย่างกว้างขวาง แต่มีงานแฟนเมดและสปินออฟเล็ก ๆ กระจายอยู่ในชุมชนแฟนคลับ ซึ่งมักมาในรูปแบบนิยายออนไลน์หรือการ์ตูนสั้น ๆ ที่แฟน ๆ เขียนเอง คนรอบตัวและฉันมักจะคุยกันว่าเหตุผลที่ไม่มีเวอร์ชันทางการอาจเป็นเพราะฐานแฟนยังไม่ใหญ่พอหรือรูปแบบเรื่องไม่เอื้อต่อซีรีส์ยาว ในทางกลับกันผลงานที่เคยเป็นแค่การ์ตูนเล็ก ๆ กลับถูกยกขึ้นเป็นนิยายหรือซีรีส์เมื่อมีคนสนใจเพิ่มขึ้น เช่นกรณีของ 'Shinryaku! Ika Musume' ที่เริ่มจากมังงะแล้วขยายสื่อได้มากขึ้น ดังนั้นจึงไม่ควรปิดประตู; ถ้าแฟนคลับทำงานร่วมกันหนัก ๆ งานดัดแปลงก็มีโอกาสเกิดได้

มีข้อสับสนอยู่เสมอเรื่อง 'ก้อนเมฆ' ว่าใครคือต้นฉบับ เพราะคำว่า 'ก้อนเมฆ' ถูกใช้เป็นชื่อตัวละครและคอนเซ็ปต์น่ารัก ๆ ในงานศิลป์หลายชิ้นที่หมุนเวียนกันในโซเชียลมีเดีย ฉันมักเห็นเวอร์ชันที่เป็นสติกเกอร์ใน LINE กับเวอร์ชันเป็นการ์ตูนสั้นในเฟซบุ๊ก ซึ่งแต่ละเวอร์ชันก็มีสไตล์การวาดที่ชัดเจนและมีคนชอบต่างกันไป ช่วงแรกที่เจอภาพของ 'ก้อนเมฆ' บ่อย ๆ มักไม่มีเครดิตชัดเจน ทำให้แฟน ๆ หลายคนเข้าใจผิดว่าเป็นผลงานชิ้นเดียวกัน แต่ถาลงลึกจริง ๆ จะพบว่ามีทั้งครีเอเตอร์อิสระที่วาดเป็นซีรีส์มินิคอมิกส์, นักวาดสติกเกอร์ที่ออกชุดขาย และบางครั้งเป็นแฟนอาร์ตของตัวละครจากสื่ออื่น ดังนั้นคำตอบแบบตรง ๆ ว่าใครเป็นผู้วาดต้นฉบับเดียวจึงไม่ได้มีน้ำหนักมากพอ เพราะขึ้นกับว่าคนหมายถึงเวอร์ชันไหน ในฐานะแฟนที่ติดตามงานอิลลัสเตรเตอร์เล็ก ๆ หลายคน ฉันชอบสังเกตรายละเอียดเล็ก ๆ อย่างลายเส้น โทนสี และลายเซ็น เพราะสิ่งเหล่านี้มักชี้ชัดได้ว่าผลงานมาจากใคร แต่ถ้าไม่มีข้อมูลประกอบจริง การยอมรับว่าไม่มีต้นฉบับเดียวที่เป็นที่ยอมรับก็น่าจะตรงกับความจริงมากกว่า

แฟนการ์ตูนญี่ปุ่นหลายคนน่าจะคุ้นเคยกับผลงานของ Huke ศิลปินผู้สร้างสรรค์ปลาวาฬสีน้ำเงินใน 'Steins;Gate' ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว แนวสไตล์ของเขาโดดเด่นด้วยลายเส้นคมกริบและการใช้สีโทนเย็นที่ช่วยขับบรรยากาศลึกลับ นอกจากงานอนิเมะแล้ว Huke ยังมีผลงานโดดเด่นในวงการเกม visual novel อีกหลายเรื่อง ลายเส้นอันเป็นเอกลักษณ์ของเขาได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในコミュニティ otaku ทำให้ปลาวาฬในผลงานของเขาเป็นที่จดจำได้ทันที

เรื่องราวการตีความตัวละคร 'ทศกัณฐ์' ในเวอร์ชันแอนิเมะมักสะท้อนทั้งภูมิหลังทางวัฒนธรรมและสไตล์ของทีมงานที่ทำหน้าที่ออกแบบ ผมมักจะนึกถึงฉบับที่เป็นความร่วมมือข้ามชาติซึ่งได้รับการพูดถึงบ่อยๆ ว่าเป็นหนึ่งในแอนิเมชันสำคัญของเรื่องรามายณะ — ในงานนั้นการออกแบบคาแรกเตอร์ไม่ได้เกิดจากคนคนเดียว แต่เป็นผลงานผสมระหว่างนักออกแบบอินเดียกับทีมอนิเมเตอร์จากญี่ปุ่น ผลลัพธ์ที่ออกมาจึงมีทั้งกลิ่นอายดั้งเดิมของศิลปะอินเดียผสมเข้ากับไดนามิกของการ์ตูนญี่ปุ่น ทำให้รูปลักษณ์ของ 'ทศกัณฐ์' แตกต่างจากภาพวาดไทยแบบดั้งเดิมอย่างชัดเจน มุมมองของผมคือการจะบอกชื่อคนเดียวที่วาดคาแรกเตอร์ทศกัณฐ์ในแอนิเมะ ต้องระบุให้ชัดว่าหมายถึงฉบับไหน เพราะมีหลายฉบับที่นำเรื่องรามายณะไปทำเป็นภาพเคลื่อนไหว หากพูดถึงฉบับที่คนไทยและต่างชาติเห็นกันบ่อยๆ จะเห็นเครดิตเป็นทีมออกแบบมากกว่าชื่อเดี่ยวๆ นั่นทำให้ผลงานออกมาเป็นการผสมผสานของสไตล์และเทคนิคต่างๆ ซึ่งสำหรับคนดูอย่างผมแล้วมันเป็นส่วนที่น่าตื่นเต้น เพราะได้เห็นการตีความตัวละครเดียวกันในมุมมองหลายแบบที่ยังคงความยิ่งใหญ่ของตัวละครไว้ได้อย่างน่าสนใจ

แสงไฟบนหน้าจอของอนิเมะเรื่องนั้นทำให้ทุกอย่างชัดเจนขึ้นทันที — ตัวปลาหมึกการ์ตูนที่หลายคนจดจำปรากฏตัวในทีวีผ่าน '侵略!イカ娘' หรือที่บางคนเรียกสั้นๆ ว่า 'Ika Musume' การ์ตูนเรื่องนี้เปิดตัวเป็นอนิเมะช่วงปี 2010 และถือเป็นจุดเริ่มต้นที่ชัดเจนสำหรับการนำปลาหมึกมาเป็นตัวละครหลักที่มีบุคลิกโดดเด่น ฉันรู้สึกทึ่งกับวิธีที่งานนี้เล่นกับความเป็นปลาทะเลและความตลกขบขันแบบมังงะ — นางเอกเป็นปลาหมึกที่พูดจาตรงไปตรงมา แต่กลับมีมุมมนุษยสัมพันธ์ที่น่ารัก ทำให้ภาพลักษณ์ 'ปลาหมึกการ์ตูน' ถูกจดจำและแพร่หลายในวงกว้าง นอกจากจะสร้างมุขตลกแล้ว ยังมีฉากทะเล ชายหาด และการปะทะกับวัฒนธรรมมนุษย์ที่ทำให้ตัวละครโดดเด่นกว่าการเป็นเพียงสัตว์ทะเลธรรมดา มองในแง่ของแฟนการ์ตูน ฉันชอบที่เรื่องนี้ไม่พยายามจริงจังเกินไป แต่นำเสนอความคิดสร้างสรรค์ในการออกแบบตัวละคร ทำให้ปลาหมึกกลายเป็นสัญลักษณ์ของความน่ารักและความบ้าบอแบบญี่ปุ่น ซึ่งถ้าใครสนใจต้นกำเนิดสไตล์นี้ การดู '侵略!イカ娘' จะตอบคำถามได้ชัดเจน

เราเห็นความแตกต่างระหว่างต้นฉบับกับฉบับการ์ตูนเสมอเมื่อพูดถึง 'มหาชนกชาดก' — ต้นเรื่องดั้งเดิมมาจากคัมภีร์ชาดกในพระไตรปิฎก ดังนั้นจึงไม่มี 'ผู้แต่ง' คนเดียวในความหมายสมัยใหม่ การบรรยายนี้ถูกส่งต่อเป็นบทเล่าโบราณในภาษาบาลีและสันสกฤต แล้วถูกแปลและเรียบเรียงซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยคณะสงฆ์ นักปราชญ์และนักแปลตลอดหลายศตวรรษ ส่วนงานภาพหรือฉบับการ์ตูนที่เราเห็นในร้านหนังสือและนิตยสารนั้นมีผู้วาดหลายคน ความจริงก็คือชื่อผู้วาดจะเป็นเครดิตของฉบับนั้น ๆ — บางเล่มระบุชัดเจนว่าเป็นการดัดแปลงโดยใครและวาดภาพโดยใคร ในความรู้สึกของคนที่ชอบศึกษา ฉบับการ์ตูนจึงเป็นการร่วมงานระหว่างงานวรรณกรรมโบราณที่ไม่มีผู้แต่งเฉพาะ และนักเขียน/นักวาดร่วมสมัยที่นำเรื่องมาเล่าใหม่ให้เข้าถึงคนรุ่นนี้ได้มากขึ้น