ผู้แต่ง มัทนะพาธา คือใครและมีประวัติอย่างไร

ชื่อ 'มัทนะพาธา' ยังคงเป็นชื่อที่เรียกความอยากรู้ในใจฉันเสมอ โลกของเรื่องนี้ไม่ได้ผูกกับนักเขียนคนเดียวอย่างชัดเจน แต่ถูกจัดวางในแง่ของงานพื้นบ้านและวรรณกรรมเก่าของไทยที่ผ่านการเล่าต่อกันมาอย่างยืดยาว เมื่อมองจากมุมของคนที่เติบโตมากับเรื่องเล่าพื้นบ้าน ฉันคิดว่า 'มัทนะพาธา' น่าจะเป็นผลงานที่มีรากมาจากปากต่อปากและการแต่งเติมเมื่อเวลาผ่านไป มากกว่าจะเป็นงานประพันธ์จากนักเขียนชื่อดังคนหนึ่งเดียว เรื่องราวมักสะท้อนค่านิยม ความรัก ความยุติธรรม และการเดินทางของตัวละคร ซึ่งเป็นลักษณะร่วมของนิทานและนิยายพื้นเมืองในภูมิภาค ความน่าสนใจอีกอย่างคือ เวอร์ชันของ 'มัทนะพาธา' มีหลายรูปแบบ ทั้งฉบับที่เล่าเป็นกาพย์ กลอน หรือละครเวทีในชุมชน แต่ละเวอร์ชันมักมีการเติมรายละเอียดต่างกันไปตามยุคสมัยและพื้นที่ นั่นทำให้ยากจะระบุผู้แต่งเพียงคนเดียวได้อย่างแน่นอน ท้ายที่สุดแล้ว ฉันชอบคิดว่าเรื่องนี้เป็นมรดกร่วมที่ใครหลายคนมีส่วนสร้างขึ้น และมรดกนั้นยังคงมีชีวิตทุกครั้งที่คนหยิบมาบอกต่อกัน

ชื่อ 'มัทนะพาธา' มักจะทำให้คนสงสัยเรื่องต้นกำเนิดและความเป็นเจ้าของผลงานมากกว่าที่คิดไว้ ในประสบการณ์ของผม งานชิ้นนี้ไม่ได้มีผู้แต่งที่ยืนยันชัดเจนเหมือนนวนิยายสมัยใหม่ แต่มักถูกมองว่าเป็นงานที่เกิดจากการรวมตัวของเรื่องเล่า ปรับปรุง และการขยายความในรั้ววังกับชุมชนท้องถิ่น หลักฐานหนังสือเก่าและคัมภีร์ที่เหลือมักเป็นสำเนาที่คนหลังแก้ไขเพิ่มเติม ทำให้ยากจะบอกได้ว่าใครเป็นคนวางโครงเรื่องดั้งเดิม เมื่อลองเปรียบเทียบกับงานวรรณกรรมไทยงานอื่นๆ อย่าง 'พระอภัยมณี' ที่มีผู้แต่งชัดเจนขึ้น การรับรู้ต่อ 'มัทนะพาธา' จึงต่างออกไป เพราะมันมีร่องรอยของการเล่าแบบปากต่อปาก ผสมกับชั้นเชิงภาษาพาali-สันสกฤตที่บ่งบอกถึงอิทธิพลจากวรรณกรรมทางศาสนาและการละครในราชสำนัก การศึกษาทางประวัติศาสตร์วรรณคดีมักกล่าวว่าเรื่องราวประเภทนี้ถูกประมวลและบันทึกในยุคหลัง เช่น สมัยอยุธยา-ต้นรัตนโกสินทร์ แต่รายละเอียดผู้แต่งดั้งเดิมยังคงเป็นข้อถกเถียง สรุปแล้วมุมมองของผมคือ 'มัทนะพาธา' ควรถูกอ่านทั้งในฐานะงานวรรณกรรมที่มีรากฐานจากชุมชนและงานที่ได้รับการปรับแต่งโดยสำนักวัง การให้ความสำคัญกับตัวบทรุ่นต่างๆ มากกว่าการตามหาแค่ชื่อผู้แต่งเพียงอย่างเดียว มักจะทำให้เราเข้าใจความมีชีวิตของงานชิ้นนี้ได้ดีกว่า

ชอบความลึกลับแบบที่วรรณคดีโบราณมอบให้เสมอ และ 'มัทนะพาธา' นั่นแหละที่ทำให้ฉันย้อนคิดถึงโลกเก่าที่ซ่อนเรื่องราวมากกว่าที่ตาเห็น ฉันมองว่าเจ้าของผลงานจริง ๆ เป็นบุคคลที่อยู่ใกล้ชิดกับแวดวงวรรณกรรมในราชสำนักหรือชุมชนนักอ่านของสมัยก่อน แทบไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าใครแต่งขึ้น แต่สำนวนและโครงเรื่องมักชี้ไปทางงานเล่าเรื่องที่ผสมทั้งรากของนิทานพื้นบ้านและการแต่งเติมโดยผู้มีการศึกษา ผู้ร้อยเรียงน่าจะคุ้นเคยกับภาษาบาลี-สันสกฤตในระดับหนึ่ง เพราะมีการยืมคำและสำนวนที่ดูเป็นงานวรรณกรรมคลาสสิก ซึ่งต่างจากนิทานริมถนนทั่วไป บ่อยครั้งเมื่อนึกถึงการอนุรักษ์งานชิ้นนี้ ฉันเปรียบกับงานอย่าง 'พระอภัยมณี' ที่ถูกปรับและเล่าต่อกันหลายรุ่น เพียงแต่ 'มัทนะพาธา' มีโฉมหน้าของความเป็นนิทานพื้นบ้านเชื่อมกับรสวรรณกรรมมากกว่า ในแง่ประวัติศาสตร์ งานชิ้นนี้จึงกลายเป็นกระจกสะท้อนทั้งค่านิยม วรรณศิลป์ และการส่งต่อเรื่องเล่าในสังคมไทยโบราณ ซึ่งทำให้ฉันรู้สึกว่าการอ่านมันเหมือนได้เจอร่องรอยคนเขียนที่ไม่เคยปรากฏตัวแต่ทิ้งลายมือไว้ให้ตามหา

ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้อ่าน 'มัทนะพาธา' รู้สึกถึงน้ำเสียงของผู้แต่งที่ผสมระหว่างเรื่องเล่าพื้นบ้านกับความละเอียดอ่อนทางอารมณ์ สมัยนั้นฉันเป็นคนชอบฟังคนเฒ่าคนแก่เล่าตำนานประจำท้องถิ่นแล้วความทรงจำเหล่านั้นกลับมาต่อยอดในนิยายชิ้นนี้ได้อย่างกลมกล่อม ผู้แต่งไม่ได้มองเรื่องราวเป็นแค่พล็อต แต่ใช้ฉากและภาษาท้องถิ่นเป็นเครื่องมือในการสร้างบรรยากาศ เห็นได้จากมุมมองตัวละครที่เต็มไปด้วยความอบอุ่นและความขัดแย้งในเวลาเดียวกัน สไตล์การเขียนของผู้แต่งอาจไม่หวือหวา แต่มีรายละเอียดเล็กๆ ที่ฉันทึ่งเสมอ เช่น การสอดแทรกคำพูดพื้นบ้านเพื่อขับเคลื่อนอารมณ์และการใช้ภาพเปรียบเทียบจากธรรมชาติ งานชิ้นนี้จึงช่วยยืนยันว่าเขาเป็นคนที่ใส่ใจรากเหง้าทางวัฒนธรรมมากกว่าการตามกระแส และนั่นทำให้ผลงานยังคงอยู่ในความทรงจำของผู้อ่านยาวนาน

ชื่อ 'มัทนะพาธา' เป็นชื่อของงานวรรณกรรมพื้นบ้านที่ถูกเล่าต่อกันมาหลายชั่วคน มากกว่าการมีผู้แต่งคนเดียวแบบนิยายสมัยใหม่ ความเป็นมาที่ฉันชอบพูดถึงคือมันถูกสืบทอดจากปากต่อปากและดัดแปลงเป็นละครเวทีหรือนาฏกรรมพื้นบ้านในหลากหลายภูมิภาค ดังนั้นจะบอกว่ามี 'ผู้แต่ง' คนใดคนหนึ่งชัดเจนจึงไม่ถูกต้องนัก ฉันมักจะนึกถึงงานชิ้นนี้ในเชิงโครงเรื่องและธีม เพราะสิ่งที่เด่นที่สุดคือการผสมผสานระหว่างความรัก โศกนาฏกรรม และข้อคิดเชิงศีลธรรม งานหลายฉบับที่ตีพิมพ์เป็นฉบับรวบรวมโดยหน่วยงานทางวัฒนธรรมหรือสำนักพิมพ์ท้องถิ่น เช่น ฉบับที่กรมศิลปากรเคยบันทึกไว้ ทำให้รูปแบบของเรื่องมีหลากหลายและมีการแก้ไขเนื้อหาไปตามยุคสมัย ฉันจึงมองว่าความสำคัญของ 'มัทนะพาธา' อยู่ที่การเป็นสมบัติทางวัฒนธรรมมากกว่าการยึดติดว่าใครเป็นผู้แต่ง เมื่อพูดถึงผลงานชื่อดังของผู้แต่งที่แท้จริง ไม่น่าจะมีรายการใด ๆ ตรงตามนิยามนั้น เพราะต้นฉบับไม่ได้มาจากมือของนักประพันธ์คนเดียว ผลงานที่ถือว่ายิ่งใหญ่ในบริบทนี้จึงเป็นตัวงาน 'มัทนะพาธา' เองและการดัดแปลงต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น เช่น บทละครพื้นบ้าน ฉบับบันทึก และการแสดงร่วมสมัย ซึ่งล้วนแต่ทำให้เรื่องราวยังดำรงอยู่จนถึงปัจจุบัน นี่แหละคือเหตุผลที่ฉันรู้สึกว่าการศึกษางานแบบนี้ต้องมองทั้งประวัติศาสตร์วัฒนธรรมและชุมชนผู้เล่าไปพร้อมกัน

ในฐานะแฟนนิยายโบราณที่ชอบขุดเรื่องเก่า ๆ มาเล่าให้เพื่อนฟัง ผมมองว่า 'มัทนะพาธา' เป็นชิ้นงานที่ยากจะจับยี่ห้อผู้แต่งชัดเจนเหมือนงานวรรณกรรมสมัยใหม่ หลักฐานส่วนใหญ่ชี้ไปทางงานที่เติบโตจากวรรณกรรมพื้นบ้านและการเล่าปากต่อปาก แล้วถูกเก็บเข้าระบบโดยกวีหรือนักประพันธ์ในสมัยศิลปวัฒนธรรมไทยแบบดั้งเดิม ทำให้ชื่อผู้แต่งเดี่ยว ๆ จึงมักไม่เป็นที่รู้จักแน่นอน สไตล์การเขียนของงานนี้สำหรับผมคือการผสมผสานระหว่างถ้อยคำโบราณแบบราชาศัพท์ ผสานกับจังหวะการบรรยายที่ชวนให้คนฟังติดตาม เห็นภาพชัดเหมือนละครเวที มีการใช้คำทับศัพท์จากบาลี-สันสกฤตอยู่บ้างเพื่อเพิ่มความสง่า แต่ก็ไม่ทิ้งสำเนียงพื้นบ้านที่ทำให้ตัวละครดูใกล้ชิด ฉากหนึ่งที่ผมมักนึกถึงคือฉากโต้ตอบที่มีทั้งคำกลอนสั้น ๆ และบทพูดยาว ๆ ซึ่งทำหน้าที่ทั้งขยับเนื้อเรื่องและบอกคติสอนใจในแบบเดียวกับที่เห็นใน 'พระอภัยมณี' นั่นแหละ ท้ายที่สุดผมคิดว่าการพยายามระบุชื่อผู้แต่งเจาะจงอาจพลาดประเด็นสำคัญคือผลงานนี้เป็นผลจากวัฒนธรรมการเล่าเรื่องร่วมกัน สำนึกแบบกลุ่มและภูมิปัญญาชาวบ้าน ดังนั้นการอ่าน 'มัทนะพาธา' ให้สนุกจึงต้องยอมรับทั้งความโบราณและความเป็นชุมชนในถ้อยคำของมัน — อ่านแล้วมักรู้สึกได้ถึงเสียงคนเล่าที่ทอดยาวผ่านกาลเวลา

ต้นฉบับของ 'มัทนะพาธา' มักถูกมองว่าเป็นวรรณกรรมที่มีรากฐานจากเรื่องเล่าพื้นบ้านและวรรณกรรมบรรพบุรุษ มากกว่าจะเป็นผลงานของผู้แต่งเพียงคนเดียวที่มีชื่อชัดเจน เรื่องนี้สะท้อนร่องรอยของภาษาและแนวคิดจากบาลี-สันสกฤต รวมถึงการผสมผสานของคติและคำนิยมท้องถิ่นที่วนเวียนอยู่ในสังคมไทยมาตั้งแต่โบราณ ดังนั้นเมื่อต้องตอบว่าผู้แต่งคือใคร คำตอบที่ตรงที่สุดมักจะบอกว่าไม่มีชื่อผู้แต่งที่ยืนยันได้ แต่มีความเป็นไปได้สูงว่าเนื้อหาได้ถูกแต่งขึ้นและปรับเปลี่ยนโดยกลุ่มคนเล่าเรื่อง ทั้งนักบวช ครูสอนหนังสือ และชุมชนผู้เล่าขานจนกลายเป็นฉบับที่เรารู้จักกันในปัจจุบัน ในมุมชีวประวัติของผู้ที่เกี่ยวข้องกับงานชิ้นนี้ เราอธิบายได้ว่าแทนที่จะเป็นประวัติของบุคคลเดียว ควรพิจารณาที่มาทางวรรณกรรมแทน พื้นที่ของการเล่าและการบันทึกมักเป็นวัด โรงเรียนชั้นสูง และคัมภีร์ที่เก็บรักษาโดยครอบครัวที่สืบทอดงานเขียนโบราณ เหตุการณ์สำคัญคือการที่เรื่องเล่าพื้นบ้านถูกแปลงเป็นร้อยกรองหรือกลอนโดยนักปราชญ์ยุคต่าง ๆ จากนั้นจึงถูกพิมพ์เผยแพร่ในสมัยที่การพิมพ์และการอ่านแพร่หลายขึ้น ทำให้ผลงานได้รับการรักษาไว้ แต่ก็ถูกแก้ไขดัดแปลงเรื่อยมา การติดตามสายตาของเรื่องจากต้นฉบับถึงฉบับพิมพ์จึงเป็นการตามรอยวัฒนธรรมและความเปลี่ยนแปลงทางสังคมมากกว่าจะตามรอยชีวประวัติของผู้แต่งเพียงคนเดียว เมื่อมองเชิงวรรณศิลป์ 'มัทนะพาธา' มีลักษณะร่วมกับงานประเภทนิทานศีลธรรม เรื่องราวมักผสมผสานสอนใจ ความรัก ความทรมาน และการต่อสู้ทางศีลธรรม ซึ่งสอดคล้องกับคติสอนใจในสังคมไทยโบราณ เราเห็นภาพของตัวละครที่เป็นสัญลักษณ์และเหตุการณ์ที่สะท้อนค่านิยมของสังคมในยุคที่เรื่องถูกเล่าขาน เช่น ความสำคัญของความกตัญญู ความนอบน้อมต่อผู้อาวุโส หรือการยอมเสียสละเพื่อส่วนรวม เหล่านี้ทำให้เรื่องยังคงมีคุณค่าแม้ว่าต้นฉบับจะไม่ชัดเจน อีกส่วนที่น่าสนใจคือการที่นักปราชญ์สมัยใหม่มักกลับมาเรียบเรียงหรือแปลความหมายใหม่ ทำให้ผลงานยังมีลมหายใจและเข้าถึงผู้อ่านรุ่นต่าง ๆ ได้อย่างต่อเนื่อง โดยสรุปแล้ว การถามว่าใครเป็นผู้แต่ง 'มัทนะพาธา' อาจไม่เจอตัวบุคคลเดียวที่ยึดถือได้ เพราะผลงานชิ้นนี้เป็นผลของการสืบทอดวัฒนธรรมและการปรับแต่งผ่านกาลเวลา มากกว่าจะเป็นชีวประวัติของนักเขียนคนใดคนหนึ่ง การมองเรื่องผ่านเลนส์ของแหล่งกำเนิดทางวรรณกรรมและการเปลี่ยนแปลงทางสังคมจะให้ภาพที่ชัดเจนกว่า และสำหรับเรา เรื่องแบบนี้ทำให้รู้สึกอบอุ่น—เพราะมันเหมือนการรับมรดกทางเรื่องเล่า ที่เติบโตและแปรเปลี่ยนไปพร้อมกับคนเล่าในแต่ละยุคสมัย

ตลอดเวลาที่อ่านนิยายจีนโบราณ ผมมักจะนึกถึงชื่อผู้ที่ถูกยกย่องว่าเป็นต้นกำเนิดของบทบันทึกตำนานสงครามยุคสามก๊ก นามว่า ลกขิ่นกวงจง (Luo Guanzhong) หรือที่ไทยรู้จักกันว่า 'ลั่วกวนจง' ผู้ที่ได้รวบรวม ตัดต่อ และขยายเรื่องราวจากบันทึกประวัติศาสตร์และนิทานปากต่อปากจนกลายเป็นวรรณกรรมที่เราคุ้นเคยในชื่อ 'สามก๊ก' ข้อมูลเกี่ยวกับชีวิตส่วนตัวของลั่วกวนจงไม่แน่นอนนัก แต่โดยสรุปเขาเป็นนักประพันธ์ในช่วงปลายราชวงศ์หยวนถึงต้นราชวงศ์หมิง ช่วงนั้นมีวรรณกรรมพื้นบ้านและบันทึกประวัติศาสตร์หลายชุดเกี่ยวกับยุคสามอาณาจักรถูกเล่าต่อกันเป็นทอดๆ เขารวบรวมแหล่งต่างๆ เช่นบันทึกประวัติศาสตร์ของเชินโส่ว (Chen Shou) และนิทานพื้นบ้าน ก่อนจะเขียนให้อยู่ในรูปแบบภาษาพูดที่อ่านง่าย และเติมบทสนทนา ตัวละคร และฉากฉากให้มีชีวิตขึ้นมา ผลงานของเขาทำให้ฉากอย่างการรบที่ 'เรดคลิฟส์' (Battle of Red Cliffs) และการวางกลยุทธ์ของขงเบ้งถูกขยายความจนทรงพลัง การปั้นตัวละครให้มีบุคลิกลักษณะชัดเจนคือเหตุผลที่ทำให้ 'สามก๊ก' ไม่ใช่แค่บันทึกประวัติศาสตร์ แต่กลายเป็นวรรณกรรมที่คนทั่วโลกยังพูดถึงจนถึงทุกวันนี้

มีภาพในหัวของผมเมื่อนึกถึงชื่อ 'อีสป'—ภาพของนิทานสั้น ๆ ที่สัตว์พูดได้และมีคติสอนใจลึกซึ้งจนคงทนนานหลายศตวรรษ ผมมักคิดว่าอีสปเป็นตัวแทนของการเล่าเรื่องผ่านปากเปล่ามากกว่าผู้แต่งเดียวที่เขียนหนังสือเล่มเดียว ชีวิตจริงของเขาถูกเล่าผ่านตำนานมากกว่าข้อเท็จจริง แนวคิดทั่วไปในงานเล่าสืบต่อกันมาว่าเขาอาจเป็นคนรับใช้หรือทาสในกรีกโบราณ ราวศตวรรษที่ 6 ก่อนคริสตกาล ถูกยกย่องว่าเฉลียวฉลาดและช่างสังเกต ซึ่งทำให้เรื่องเล่าที่ถูกจดจำมีความเรียบง่ายแต่แทงใจ ความไม่แน่นอนของประวัติทำให้บางครั้งนิทานที่อยู่ภายใต้ชื่อของเขาน่าจะมาจากหลายแหล่ง ทั้งจากปากคนเล่าและการดัดแปลงของคนยุคหลัง เมื่อมองจากมุมงานวรรณกรรม สำนวนของนิทานมักเน้นการใช้สัตว์เป็นสัญลักษณ์เพื่อสื่อคติ กับเรื่องอย่าง 'กระต่ายกับเต่า' หรือ 'สุนัขกับเงา' ที่เราได้ยินกันบ่อย ๆ จะเห็นว่าแต่ละเรื่องถูกดัดแปลงให้เข้ากับยุคสมัยและวัฒนธรรมต่าง ๆ นักประพันธ์และนักแปลยุคหลัง ๆ เช่นผู้เขียนชาวโรมันบางคนได้นำเอาเรื่องเหล่านี้มาจัดหมวดหมู่ ทำให้คอลเล็กชันของนิทานยาวขึ้นและแพร่หลายไปทั่วยุโรป ท้ายที่สุด อีสปในฐานะชื่อกลายเป็นเครื่องหมายการค้าที่บอกว่าเรื่องนั้นมีคติสอนใจมากกว่าจะเป็นชีวประวัติของคนคนหนึ่งเท่านั้น

ชื่อเรื่อง 'มัทนะพาธา' ชวนให้สงสัยถึงต้นตอของเรื่องนี้และว่าผู้อ่านสมัยใหม่ควรอ้างอิงอย่างไร ฉันมองงานชิ้นนี้เหมือนเรื่องเล่าที่มีชีวิต—มันทอขึ้นจากชั้นของปากต่อปาก การบันทึก และการเรียบเรียงซ้ำๆ ตลอดหลายชั่วคน ทำให้การระบุ 'ผู้แต่งหนึ่งคน' บ่อยครั้งไม่ชัดเจน ในหลายกรณีผลงานที่มีรากจากวรรณกรรมพื้นบ้านหรือเรื่องเล่าโบราณมักถูกนำมารวบรวมโดยกวีหรือบรรณาธิการภายหลัง ฉะนั้นเวลาจะอ้างอิงฉันมักให้ความสำคัญกับฉบับพิมพ์ที่มีการระบุบรรณาธิการ ช่วงปีที่พิมพ์ และข้อเสนอแนะจากนักวิชาการที่เชี่ยวชาญด้านวรรณคดี เพื่อความน่าเชื่อถือ ฉันมักแนะนำให้ตรวจสอบกับแหล่งสถาบัน เช่น บันทึกในหอสมุดแห่งชาติหรือฐานข้อมูลของกรมศิลปากร เพราะบันทึกเหล่านั้นมักเก็บข้อมูลฉบับต้นฉบับหรือคัดลอกที่ชัดเจนและมีการอธิบายประวัติของข้อความ นอกจากนี้บทความวิชาการในวารสารที่มีการทบทวนโดยผู้เชี่ยวชาญ เช่น บทความใน 'วารสารศิลปวัฒนธรรม' หรือการศึกษาใน 'Journal of the Siam Society' มักจะให้บริบททางประวัติศาสตร์และการตีความที่ช่วยชี้แนวทางการอ้างอิงได้ดี สุดท้ายนี้ ฉันคิดว่าการอ้างอิง 'มัทนะพาธา' อย่างรับผิดชอบหมายถึงการยกชื่อฉบับที่ใช้ ระบุบรรณาธิการหรือผู้รวบรวม และอ้างแหล่งสถาบันที่เก็บเอกสารไว้ เมื่อทำแบบนี้ความคาดหวังเรื่องผู้แต่งจะชัดเจนขึ้นแม้ต้นเรื่องอาจยังไร้นามคนเดียวก็ตาม