ฝันวา มีต้นกำเนิดและความหมายในเรื่องไหน?

สมัยเด็กชอบฟังตำนานเล่าเรื่องผี ผมเลยติดใจกับภาพตัวมอมที่คนเฒ่าคนแก่พูดถึงเป็นครั้งแรก ตัวมอมในความทรงจำของคนบ้านมักถูกบอกเล่าเป็นสิ่งมีชีวิตตัวเล็กๆ ที่เข้ามาในคืนเงียบ ทำให้คนหรือสัตว์หลับลึก เจ็บป่วย หรือจิตใจเฉยชา คำว่า 'มอม' ตามรากศัพท์แปลว่า 'มอมเมา' หรือทำให้หมดสติ จึงเป็นไปตามหน้าที่ของมัน—เป็นสัญลักษณ์ของการทำให้คนสูญเสียสติและการควบคุมตัวเอง เรื่องเล่านี้น่าจะเกิดจากความพยายามอธิบายอาการไข้ ฝันร้าย หรือการถูกทอดทิ้งทางสังคมในสมัยก่อน เมื่อโตขึ้นมาดูแง่มุมสังคม ตัวมอมเลยกลายเป็นเครื่องหมายเตือนใจ: คนมักใช้เรื่องนี้เตือนเด็กให้ระวังคนแปลกหน้า ไม่ให้ใจหลงใหลไปกับสิ่งที่ทำให้สติหลุด และในงานสร้างสรรค์ยุคใหม่ ตัวมอมถูกดัดแปลงเป็นตัวละครที่สะท้อนปัญหาอย่างการติดจอ ติดสารเสพติด หรือความชั่วร้ายที่ค่อยๆ กลืนชุมชน — ภาพแบบนี้ทำให้เรื่องพื้นบ้านเก่าๆ ยังคงมีแรงกระตุ้นให้คิดต่อแม้โลกจะเปลี่ยนไป

ฉันเชื่อว่า 'ฝันว' ที่หลายคนพูดถึงมักหมายถึงงานวรรณกรรมที่ใช้ความฝันเป็นแกนกลางของเรื่องราว ในเวอร์ชันที่ฉันอ่าน มันเป็นนิยายแนวแฟนตาซี-จิตวิทยาเกี่ยวกับตัวละครหลักที่พบว่าตัวเองสามารถทะลุเข้าไปในโลกของความฝันได้ เมื่ออยู่ในนั้นอดีตและความทรงจำที่ถูกเก็บงำค่อย ๆ ปรากฏขึ้นพร้อมกับสัญลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับบาดแผลในวัยเด็ก พล็อตหลักเดินเรื่องผ่านการไขปริศนาของตัวละครระหว่างความจริงกับความฝัน หนังสือเล่มนี้ไม่ได้เน้นเหตุการณ์แอ็คชันมากเท่าไหร่ แต่จะเน้นความสัมพันธ์เชิงอารมณ์และการค้นพบตัวตน คล้ายกับความรู้สึกตะลุมบอนของโลกเหนือจริงสไตล์ 'Alice in Wonderland' ผสมกับบทวิเคราะห์ด้านจิตใจ ทำให้ผู้อ่านรู้สึกเหมือนได้เดินผ่านห้องแห่งความทรงจำ เป็นงานที่ชวนให้ขบคิดและยืนอยู่กับความเงียบของตัวละครมากกว่าการสรุปแบบง่าย ๆ

คำว่า 'เคะ' กับ 'เมะ' ฟังดูสั้นแต่แบกประวัติและความหมายที่ซับซ้อนอยู่เบื้องหลังมากกว่าที่คนทั่วไปคิด ในฐานะแฟนการ์ตูนที่ติดตามวงการมานาน ฉันมองคำสองคำนี้เป็นเสมือนเครื่องมือทางภาษาในการอธิบายบทบาทความสัมพันธ์ในงานแนวรักร่วมเพศชาย (ประเภทที่มักถูกเรียกว่า 'yaoi' หรือ 'BL') โดยตรง: 'เมะ' มักหมายถึงฝ่ายที่รับบทเป็นฝ่ายอ่อนโยน หรือตัวละครที่ถูกกระทำ (passive/receiving) ขณะที่ 'เคะ' จะหมายถึงฝ่ายที่เป็นฝ่ายรุก รักษาตัวตนที่เข้มแข็งหรือเป็นผู้นำในการมีสัมพันธ์ (active/dominant) อย่างไรก็ตาม แหล่งกำเนิดของคำเหล่านี้ไม่ใช่มาจากนิยามโรแมนติกโดยตรง แต่ถือต้นแบบมาจากคำภาษาญี่ปุ่นเก่าๆ เช่นคำว่า '受け' (uke) และ '攻め' (seme) ซึ่งใช้ในบริบทของศิลปะการต่อสู้และเทคนิคการฝึก ที่หนึ่งฝ่ายรับการโจมตี อีกฝ่ายเป็นฝ่ายรุกราน ความหมายทางวัฒนธรรมของมันเปลี่ยนรูปเมื่อถูกนำมาใช้ในชุมชนแฟนๆ และสื่อบันเทิง ความต้องการจัดหมวดตัวละครเพื่อการเล่าเรื่องและแฟนเซอร์วิสทำให้เกิดการยืดความหมาย ทั้งยังมีการสวมตราทางเพศและเพศภาวะเข้าไปด้วย เช่น การทำให้ 'เมะ' ดูเป็นมิตรมากกว่าและ 'เคะ' ดูแมนขึ้น ซึ่งบางครั้งมีผลดีคือช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจไดนามิก รู้สึกเชื่อมโยง แต่ก็มีด้านลบ เช่นการตรึงบทบาททางเพศ เหมารวมอัตลักษณ์ และลิดรอนความหลากหลายของตัวละคร ผมชอบยกตัวอย่าง 'Junjou Romantica' ว่าเป็นกรณีคลาสสิกที่ภาพลักษณ์ของทั้งคู่ถูกตีกรอบชัดเจน แต่เมื่อมองดีๆ ก็เห็นพลวัตและการเปลี่ยนแปลงในความสัมพันธ์มากกว่าป้ายคำเพียงอย่างเดียว ฉันมักคิดว่าการเข้าใจเชิงประวัติศาสตร์ช่วยให้เราชื่นชมงานได้ลึกขึ้นโดยไม่ยึดติดกับกฎเกณฑ์นิ่งๆ

ฝันเห็นฟันหลุดมักทำให้รู้สึกสะดุ้งจนตื่นกลางดึก แต่ในความเชื่อพื้นบ้านไทยภาพนี้มีน้ำหนักมากกว่าความตกใจธรรมดา ฉันเคยได้ยินจากคนแก่ในหมู่บ้านว่า 'ฝันว่าฟันหัก' มักถูกตีความว่ามีเรื่องใหญ่เกี่ยวกับเครือญาติหรือคนใกล้ตัว เช่น ข่าวร้าย การเจ็บป่วย หรือการจากลา บางท้องที่เชื่อว่าเป็นสัญญาณว่าคนในบ้านจะมีการเปลี่ยนแปลง ทางการเงินหรือความสัมพันธ์อาจสั่นคลอน คนร่ำลือกันด้วยว่าถ้าฟันที่หลุดเป็นฟันหน้ามักเกี่ยวกับญาติผู้ใหญ่ ถ้าเป็นฟันด้านซ้าย-ขวาจะเชื่อมโยงกับเพศของคนที่มีปัญหา เพื่อลดความกังวล ฉันมักทำตามคำแนะนำแบบบ้านๆ เช่นทำบุญถวายสังฆทาน กราบพระ หรือไปกราบคนแก่ขอพร บางคนจะเอาฟันปลอมที่หลุด (ถ้ามี) ล้างด้วยน้ำสะอาดแล้วฝังลงดินหรือเผาเพื่อเป็นการปัดเป่า สุดท้ายแม้จะฟังคำทำนายแล้วฉันก็ลองมองเป็นสัญญาณเตือนให้ระมัดระวังกับเรื่องใกล้ตัวมากขึ้น มากกว่าจะตื่นตระหนกไปกับโชคร้ายเพียงอย่างเดียว

เป็นแฟนเกมแนวสยองขวัญอยู่พอสมควร ทำให้เรื่องราวของ 'Five Nights at Freddy's' และตัวละครหลักอย่างเฟรดดี้มีเสน่ห์ที่จับต้องได้มากกว่าความน่ากลัวเพียงอย่างเดียว มองจากโลกในเกม เฟรดดี้เป็นมาสคอตหมีของร้านอาหารเด็กชื่อ 'Freddy Fazbear's Pizza' ซึ่งหน้าที่ของมันคือร้องเพลงและสร้างบรรยากาศสนุกสนาน แต่สิ่งที่เกมค่อยๆ เผยออกมาคือความไม่ปกติ—การทำงานผิดพลาด แสงไฟกะพริบ และเบาะแสเกี่ยวกับเหตุการณ์อันน่าขนลุกอย่างการหายตัวของเด็ก ๆ ทำให้เฟรดดี้กลายเป็นตัวแทนของความไร้เดียงสาที่ถูกบิดเบือน จากมุมมองการออกแบบ เฟรดดี้มีองค์ประกอบง่ายๆ เช่น หมวกทรงสูง ไมโครโฟน และรอยยิ้มกว้าง ซึ่งพอถูกตั้งในสภาพแวดล้อมมืดและระบบเสียงที่ผิดปกติ ก็กลายเป็นภาพที่กระตุ้นความรู้สึก 'uncanny valley' ได้ดี ความหมายของเฟรดดี้สำหรับผมจึงซ้อนหลายชั้น — เป็นวัตถุที่ครั้งหนึ่งถูกสร้างมาเพื่อสร้างความสุข แต่กลับถูกเปลี่ยนเป็นสิ่งที่เป็นภัย เป็นสัญลักษณ์ของความทรงจำเจ็บปวดและการละทิ้งจากผู้ใหญ่ นอกจากนั้นมันยังสะท้อนความกลัวต่อเทคโนโลยีที่ดูเหมือนมีชีวิตจิตใจเล็กๆ อยู่ภายใน ทำให้ฉากที่เฟรดดี้เดินเข้ามาในความมืดมีพลังทางอารมณ์เกินกว่ารูปลักษณ์ของมันเอง นั่นแหละคือเสน่ห์ที่ทำให้ตัวละครนี้ยังถูกพูดถึงอยู่เสมอ

เงยหน้ามองภาพจิตรกรรมกรีกเก่า ๆ แล้วคิดว่ามีอะไรที่น่าดึงดูดในตัวสิ่งมีชีวิตแบบนี้เสมอ — ที่มาของ 'เซอร์เบอรัส' อยู่ในตำนานกรีกโบราณ เป็นสุนัขเฝ้าประตูยมโลกที่คนกรีกเรียกกันว่า 'Kerberos' ซึ่งต่อมาโรมันเรียกเป็น 'Cerberus' หน้าที่ของมันคือป้องกันไม่ให้ผู้ตายหนีออกจากโลกใต้พิภพและขัดขวางไม่ให้คนเป็นเข้านรกโดยพลการ ภาพลักษณ์ยอดนิยมที่คุ้นเคยคือสุนัขสามหัว แต่ในแหล่งโบราณยังมีคำบรรยายและภาพต่าง ๆ ให้เห็นทั้งหัวมากกว่าสาม หางเป็นงู หรือมีลักษณะผสมกับสัตว์อื่น ๆ ทำให้มันกลายเป็นสัญลักษณ์ที่หลากหลายและชวนจินตนาการ เรื่องเล่าคลาสสิกที่ทำให้ชื่อของมันติดตาเป็นพิเศษคือเรื่องที่ฮีรากลิสนำ 'Labors of Heracles' มาจับสำนักที่สุดท้าย ฮีรากลิสต้องลงไปยังยมโลกเพื่อชิงสุนัขตัวนี้ขึ้นมา และการมาเจอกับมันมักถูกใช้เป็นฉากแสดงความกล้าหาญและการเผชิญหน้ากับความตาย บทบรรยายจากกวีอย่างโฮเมอร์และเฮซิโอดก็กล่าวถึงมันในมุมที่แตกต่างกัน ทำให้ภาพรวมของเอกลักษณ์เปลี่ยนไปตามยุคสมัยและผู้เล่า คำอธิบายด้านความหมายลึก ๆ นั้นน่าสนใจไม่แพ้กัน — ในภาพรวม 'เซอร์เบอรัส' ทำหน้าที่เป็นจุดกั้นระหว่างสองโลก เป็นเสมือนแนวป้องกันระหว่างชีวิตและความตาย บางคนตีความหัวทั้งสามเป็นสัญลักษณ์ของอดีต ปัจจุบัน และอนาคต หรือบางครั้งก็หมายถึงระดับของจิตวิญญาณและร่างกายที่ต้องถูกคุมขัง บางนิทานเชื่อมโยงการมีหัวหลายหัวกับความโหดร้ายและการซับซ้อนของความตายเอง นอกจากนี้รากศัพท์ของชื่อยังไม่ชัดเจนในเชิงภาษาศาสตร์ — นักภาษาศาสตร์เสนอความเป็นไปได้หลายอย่าง แต่ไม่มีฉันทามติแน่นอน การเห็นภาพหรือเรื่องเล่าเกี่ยวกับมันครั้งแรกทำให้รู้สึกว่ามนุษย์โบราณกำลังพยายามอธิบายความกลัวและขอบเขตที่ไม่อาจข้ามได้ การที่ตำนานยังคงถูกหยิบยกมาจนถึงยุคปัจจุบันทั้งในวรรณกรรม ศิลปะ และสื่อร่วมสมัย ทำให้รู้ว่ารูปแบบของสัญลักษณ์นั้นยืดหยุ่นพอจะเล่าเรื่องใหม่ ๆ ได้เสมอ — และนั่นแหละคือสิ่งที่ทำให้ 'เซอร์เบอรัส' ยังคงมีเสน่ห์ในใจคนรักตำนานอย่างฉัน

แปลกใจอยู่เหมือนกันที่เวอร์ชันนิยายกับ 'เนื้อหาของฝันวา' ให้ความรู้สึกต่างกันสุดขั้ว เหมือนอ่านแผ่นกระจกเดียวกันแต่มุมที่ตัดกับแสงไม่เหมือนกันเลย การอ่านเวอร์ชันต้นฉบับทำให้ฉันดื่มด่ำกับความคิดในหัวตัวละครและบรรยายเชิงสำนึกที่ลึกมาก — เส้นเล็ก ๆ ที่พาไปสู่การตีความหลายชั้นของธีม แต่พอเปรียบกับ 'เนื้อหาของฝันวา' ฉบับปรับเปลี่ยน กลับเป็นการตัดต่อให้ภาพเคลื่อนที่เร็วขึ้น เน้นฉากภาพและเสียงมากกว่าความคิดภายใน ฉันรู้สึกว่าการตัดทอนบทสนทนาและมุ่งไปที่ภาพมีทั้งข้อดีคือกระชับและข้อเสียคือบางปมสละความละเอียดยิบย่อยที่ทำให้ตัวละครดูมีมิติ อีกเรื่องที่ต่างชัดคือการเพิ่มฉากเสริมและการปรับโทนของตัวละครรอง ในฉบับหนึ่งตัวละครเสริมอาจมีบทพูดที่เปิดเผยอดีตเล็กน้อย แต่ในอีกฉบับกลับกลายเป็นเพียงเงาที่ทำหน้าที่ขับเคลื่อนพล็อตเท่านั้น ฉันชอบเวลาที่นักเขียนหรือผู้กำกับเพิ่มรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่เปลี่ยนความหมายของฉากเดียวกันได้อย่างน่าทึ่ง — นั่นแหละคือเหตุผลที่การเปรียบเทียบสองฉบับนี้สนุกมากสำหรับคนที่ชอบวิเคราะห์งานเล่าเรื่อง ทั้งสองเวอร์ชันมีเสน่ห์ต่างกัน และฉันก็ยังแอบยิ้มเมื่อเจอฉากโปรดที่ถูกแปลความใหม่ในแบบที่ไม่คาดคิด

บอกเลยว่าผมชอบเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟังเหมือนเล่านิทานก่อนนอน: 'ฝันเก' เป็นนิยายแนวแฟนตาซี-มิสต์ที่โฟกัสไปที่คนหนุ่มคนหนึ่งชื่อเก ผู้มีความสามารถสลับระหว่างโลกความฝันกับโลกจริงได้ เรื่องราวเริ่มจากเหตุการณ์เล็ก ๆ ที่ทำให้เกค้นพบว่าสิ่งที่เกิดขึ้นในฝันส่งผลต่อคนรอบข้างในโลกจริง และยิ่งเขาใช้พลังนั้นมากเท่าไหร่ ความทรงจำเก่า ๆ ก็ถูกเปิดเผยจนคนในชีวิตเขาแทบไม่เหลือความแน่นอน โทนของนิยายเป็นการผสมระหว่างความอบอุ่นและความหดหู่ มีฉากโรแมนติกที่ค่อย ๆ คลี่คลายควบคู่กับปมปริศนาที่ต้องตามไข เช่น ทำไมเขาถึงฝันซ้ำ เหตุการณ์ในฝันเชื่อมโยงกับอดีตของเมือง และการเสียสละที่ต้องจ่ายเพื่อปกป้องคนที่รัก ตอนจบไม่ได้ปิดทุกปมอย่างชัดเจน แต่ทิ้งร่องรอยให้คนอ่านคิดต่อ ส่วนตัวผมชอบฉากที่เกต้องเลือกระหว่างการคืนความทรงจำให้คนรักกับการรักษาเสถียรภาพของโลกจริง เพราะตรงนั้นทำให้ตัวละครมีมิติจริง ๆ

วัฒนธรรมพื้นบ้านญี่ปุ่นเต็มไปด้วยสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติที่คนญี่ปุ่นเรียกรวมๆ ว่าโยไค ซึ่งรากเหง้ามาจากธรรมชาติวิทยาและความเชื่อชินโตที่เห็นว่าทุกสิ่งในโลกมีจิตหรือวิญญาณ การอธิบายปรากฏการณ์ที่ไม่เข้าใจได้ด้วยวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ เช่น ฟ้าผ่า ฝนฟ้า ความเจ็บป่วย หรือการหายไปของสิ่งของ จึงมักถูกตีความว่าเป็นฝีมือของวิญญาณหรือสิ่งเหนือธรรมชาติ ชื่อและรูปแบบของโยไคหลากหลายมาก ตั้งแต่พวกมีรูปร่างชัดเจนอย่างเท็งงู (tengu) กัปปะ (kappa) และโอนิ (oni) ไปจนถึงวิญญาณบ้านผีเรือนหรือวัตถุที่มีวิญญาณอย่างซึกุมิงามิ (tsukumogami) ความหมายโดยรวมของโยไคจึงเป็นตัวแทนของความไม่แน่นอนในชีวิตประจำวันและเป็นวิธีการเล่าเรื่องเพื่อทำให้สิ่งที่น่ากลัวหรือไม่แน่ใจเข้าใจได้ง่ายขึ้น ประวัติศาสตร์ของโยไคยาวนานและเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัย หลักฐานจากงานเขียนโบราณ เช่น 'Konjaku Monogatarishū' แสดงให้เห็นว่าตำนานเกี่ยวกับวิญญาณและสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติมีมาตั้งแต่สมัยเฮอัน ในยุคเอโดะ เทศกาล นิทานเล่า สื่อภาพพิมพ์ไม้ และหนังสือภาพทำให้รูปลักษณ์ของโยไคถูกนิยามขึ้นอย่างชัดเจน ศิลปินอย่างโทริยามะ เซคิเง็นก็รวบรวมและวาดภาพโยไคไว้ในงานอย่าง 'Gazu Hyakki Yagyō' ซึ่งช่วยสร้างมาตรฐานภาพลักษณ์ของโยไคหลายตัวไว้ในจินตนาการสาธารณะ ความน่าสนใจคือโยไคไม่ได้มีหน้าที่เล่าเรื่องสยองเพียงอย่างเดียว แต่ยังทำหน้าที่เตือนใจ ให้บทเรียนทางศีลธรรม และสร้างความบันเทิงในสังคม เช่น นิทานเตือนให้ระวังสิ่งของเก่าแก่หรือไม่ประมาทเมื่อเดินทางในป่า ในยุคปัจจุบันโยไคกลายเป็นสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่ถูกตีความใหม่อย่างต่อเนื่อง สื่อร่วมสมัยทั้งอนิเมะ มังงะ และเกมหยิบยกโยไคมาสร้างเรื่องราวที่หลากหลาย ตั้งแต่การนำมาเป็นตัวร้ายที่ต้องต่อสู้ ไปจนถึงการเป็นตัวละครที่มีความเศร้าและความเป็นมนุษย์ เช่น งานอย่าง 'GeGeGe no Kitaro' และ 'Natsume's Book of Friends' ที่นำเสนอโยไคในแง่มุมที่เห็นอกเห็นใจ นอกจากความบันเทิงแล้ว โยไคยังทำหน้าที่เป็นเมทาฟอร์สสะท้อนปัญหาสังคม เช่น การถูกกันออกจากสังคม ความเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อม หรือความเหงาของมนุษย์ การเห็นโยไคในสื่อสมัยใหม่ทำให้เข้าใจได้ว่าโยไคไม่ใช่แค่ผีโบราณ แต่เป็นพาหนะนำความกลัว ความหวัง และความคิดแบบพื้นบ้านที่ยังมีชีวิต โดยส่วนตัวแล้วรู้สึกว่าความมหัศจรรย์ของโยไคอยู่ที่ความยืดหยุ่นในการตีความ—มันสามารถเป็นคำอธิบายเมื่อยามไม่เข้าใจ เป็นบทเรียนเตือนใจ หรือเป็นพื้นที่ให้ศิลปินเล่าเรื่องที่ลึกซึ้งเกี่ยวกับมนุษย์และสังคม การได้เจอโยไคในนิทานเก่า ภาพพิมพ์ หรือซีรีส์สมัยใหม่ ทำให้คิดถึงความเชื่อเชื่อมโยงระหว่างคนกับธรรมชาติและอดีต ซึ่งนั่นเป็นสิ่งที่ยังอบอวลและน่าหลงใหลเสมอ