เพลงประกอบซีรีส์ กรุงสยาม มีเพลงไหนฮิตบ้าง?

เป็นบันทึกการเดินทางของราชทูตฝรั่งเศสที่เข้ามาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนะ แค่เปิดอ่านก็สัมผัสได้ถึงความพิศวงของชาวยุโรปที่พบเห็นวัฒนธรรมสยามครั้งแรก รายละเอียดในเล่มนี่น่าสนใจมากๆ เขาเขียนถึงทั้งสถาปัตยกรรมไทยที่งดงาม อย่างวัดพระศรีรัตนศาสดารามที่ทำให้เขาตื่นตะลึง ไปจนถึงเรื่องชีวิตประจำวันของคนสมัยนั้น อย่างการแต่งตัว อาหารการกิน หรือแม้แต่ระบบศักดินาที่ซับซ้อน บางตอนก็มีอารมณ์ขันนิดๆ เวลาเขาพยายามอธิบายสิ่งที่ตัวเองไม่เข้าใจเกี่ยวกับสังคมไทย

จดหมายเหตุลาลูแบร์ถือเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชิ้นสำคัญที่บันทึกภาพสังคมสยามในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โดยเอกสารนี้เขียนโดยซีมง เดอ ลาลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสที่เดินทางมาเจริญสัมพันธไมตรีกับสยามปี 2230 เนื้อหาส่วนใหญ่สะท้อนมุมมองของชาวยุโรปที่พบเห็นวัฒนธรรมไทยซึ่งแตกต่างอย่างสิ้นเชิง ตั้งแต่ระบบศักดินา การปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ไปจนถึงประเพณีการแต่งกายและวิถีชีวิตของสามัญชน ที่น่าสนใจคือเขาบันทึกสถาปัตยกรรมอยุธยาอย่างละเอียด รวมทั้งวัดพระศรีสรรเพชญ์ซึ่งถูกเปรียบว่า 'งดงามไม่แพ้มหาวิหารในยุโรป' ประเด็นที่มักถูกอ้างถึงคือการวิพากษ์ระบบไพร่ที่ลาลูแบร์มองว่าเป็น 'การกดขี่โดยรัฐ' แต่ในแง่กลับกัน เขาก็ชื่นชมความเจริญทางการค้าของสยาม โดยเฉพาะตลาดน้ำที่มีสินค้าจากทั่วโลกมาสนนราคากันอย่างคึกคัก ความขัดแย้งในมุมมองนี้เองที่ทำให้จดหมายเหตุฉบับเต็มมีความลุ่มลึกกว่าหนังสือท่องเที่ยวทั่วไป

การบอกเล่าเรื่อง 'เสียกรุงครั้งที่ 1' สำหรับฉันมักเริ่มจากภาพการรุกรานของพม่าในปี พ.ศ.2310 ที่สุดท้ายก็ทำให้กรุงศรีอยุธยาล่มสลายลง มองในเชิงผู้นำฝ่ายข้าศึกแล้ว ต้องยอมรับว่าการบุกครั้งนั้นถูกควบคุมโดยราชสำนักพม่า ภายใต้พระเจ้าซินบุชิน (Hsinbyushin) ผู้เป็นพระมหากษัตริย์ที่มีบทบาทเป็นผู้บัญชาการสูงสุดของฝ่ายพม่า แม้การปฏิบัติการภาคสนามจะกระจายออกเป็นกองทัพหลายกองและมีแม่ทัพผู้ชำนาญหน้าที่ยึดเมืองต่าง ๆ แต่ทิศทางการบุกที่ทำให้กรุงศรีอยุธยาแตกต้องยกให้เป็นนโยบายและคำสั่งจากเบื้องบนของพม่า ถ้าจะให้ผมสรุปง่าย ๆ คือฝ่ายข้าศึกเป็นกองทัพพม่าที่ถูกนำโดยอำนาจสูงสุดจากพระเจ้าซินบุชินและลงมือโดยแม่ทัพภาคสนามหลายคนร่วมกัน ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมการบุกครั้งนี้จึงมีความเป็นระบบและสำเร็จผลในที่สุด

ย้อนกลับไปในเหตุการณ์ 'เสียกรุงครั้งที่ 1' ผลกระทบทางเศรษฐกิจที่ตามมามีความลึกและยาวนานเกินกว่าจะมองเป็นแค่เหตุการณ์ด้านการเมืองเพียงครั้งเดียว ในทันทีที่เมืองหลวงถูกทำลาย พื้นฐานทางเศรษฐกิจอย่างคลังวัง เมล็ดพันธุ์ นาข้าว และระบบชลประทานได้รับความเสียหายหนัก การสูญเสียคลังข้าวหรือทรัพย์สินของรัฐทำให้ฐานรายได้ของราชสำนักหดตัว ผู้ปกครองใหม่ต้องใช้ทรัพยากรจำนวนมากไปกับการฟื้นฟูและการสร้างความมั่นคงทางทหาร ซึ่งเป็นการเบียดงบประมาณจากการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานที่ควรจะช่วยฟื้นฟูการผลิตในระยะยาว นอกจากนี้การถูกปล้นชิงและการอพยพแรงงานทั้งโดยการจับผู้คนไปและการกระจัดกระจายของประชากร ทำให้แรงงานฝีมือและแรงงานการเกษตรหายไป ส่งผลให้ผลผลิตโดยรวมตกต่ำและฟื้นตัวช้ากว่าปกติ ระบบการค้าเสรีที่เคยเชื่อมต่อกับต่างชาติได้รับผลกระทบเชิงจิตวิทยาและเชิงปฏิบัติ การค้าทางทะเลกับชาวยุโรป จีน และมุสลิมลดลงชั่วคราวเพราะความไม่แน่นอนของเส้นทาง คนกลางการค้า เช่นพ่อค้าจีนหรือพ่อค้าท้องถิ่นสูญเสียสินค้าคงคลังหรือทุน ทำให้การหมุนเวียนทุนชะงัก สภาพคล่องในระบบลดลงและการกู้ยืมเพื่อทุนหมุนเวียนลดตามไปด้วย ส่วนหนึ่งของช่างฝีมือและผู้เชี่ยวชาญถูกย้ายหรือสังเวย ทำให้การผลิตสินค้าหัตถกรรมชั้นสูงลดลง ส่งผลต่อการส่งออกสินค้าฟุ่มเฟือยและรายได้จากการค้าระหว่างประเทศ ระยะยาวนำไปสู่การปรับเปลี่ยนโครงสร้างการค้าและการเพิ่มบทบาทของพ่อค้ากลุ่มใหม่ เช่นกลุ่มพ่อค้าจีนที่ผันตัวมาเป็นกลไกสำคัญในการฟื้นฟูเศรษฐกิจท้องถิ่น ในด้านโครงสร้างสังคมและที่ดิน เหตุการณ์ครั้งนั้นเร่งกระบวนการกระจายอำนาจจากราชสำนักไปสู่ชนชั้นหัวเมืองและเจ้าพื้นที่มากขึ้น เมื่อน้ำหนักการจัดเก็บภาษีและการบังคับใช้ตกไปยังผู้มีอำนาจท้องถิ่น เกษตรกรที่เคยพึ่งพาโครงสร้างศูนย์กลางก็ต้องปรับตัวเป็นชาวนาเช่าทรัพย์หรือผู้รับใช้ต่อเจ้าพื้นที่ การเปลี่ยนแปลงนี้มีผลระยะยาวต่อการจัดสรรรายได้และการลงทุนในที่ดิน รวมถึงรูปแบบการผลิตที่วนเวียนอยู่กับการตอบสนองต่อความต้องการของตลาดมากขึ้น แทนที่จะเป็นการผลิตเพื่อเลี้ยงดูราชสำนักเพียงอย่างเดียว ทั้งนี้การฟื้นตัวทางเศรษฐกิจไม่ได้เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ต้องมีการรวมอำนาจใหม่ สร้างเสถียรภาพทางการเมือง และฟื้นฟูระบบชลประทานซึ่งใช้เวลาหลายทศวรรษ ผลลัพธ์เชิงบวกที่เกิดขึ้นในระยะยาวก็มีให้เห็นเช่นกัน แนวทางเศรษฐกิจที่ต้องพึ่งพาตลาดและการค้าภายนอกมากขึ้น กระตุ้นให้เกิดการพัฒนาโครงสร้างการค้าสมัยใหม่ บทบาทของพ่อค้าเอกชนขยายตัว และการรวมศูนย์ใหม่ของอำนาจภายหลังการรวมแผ่นดินช่วยเปิดทางให้มีการปฏิรูปการคลังและการค้าในยุคต่อมา การฟื้นฟูช้าแต่มั่นคงในที่สุดนำไปสู่การเปลี่ยนโฉมสังคมเศรษฐกิจที่ยึดโยงกับการค้าระหว่างประเทศเป็นหลัก ในภาพรวมผมมองว่า 'เสียกรุงครั้งที่ 1' เป็นจุดเปลี่ยนที่เจ็บปวด แต่ก็เป็นตัวเร่งให้เกิดการปรับตัวและวิวัฒนาการเศรษฐกิจในทิศทางใหม่ ซึ่งผมมักจะคิดถึงถึงบทเรียนเรื่องความเปราะบางของโครงสร้างพื้นฐานและความสำคัญของการกระจายความเสี่ยงทางเศรษฐกิจว่าเป็นเรื่องที่ยังเกี่ยวข้องกับเราจนถึงทุกวันนี้

เพลงบางท่อนสามารถทำให้ท่านขุนกลายเป็นภาพวาดที่เดินได้ในความคิดเราเลยนะ เราเคยจินตนาการท่านขุนในชุดพิธีสีงาชัด ขับเน้นความงามแบบสง่างามพลางเศร้า ๆ เพลงที่เหมาะกับมู้ดนี้คือ 'Adagio for Strings' ของ Samuel Barber — เสียงสายไวโอลินที่ค่อย ๆ แผ่ซ่านเหมือนแสงเทียน เหมาะกับฉากท่านขุนที่ยืนมองพระอาทิตย์ตกหลังพระราชวังแล้วหัวใจสลายอีกเล็กน้อย อีกชิ้นที่เติมความนุ่มนวลและโรแมนติกคือ 'Gymnopédie No.1' ของ Erik Satie ที่จังหวะช้ากับเมโลดี้เรียบง่ายทำให้ท่านขุนนิ่งลงในความคิด เหมาะกับฉากที่เขาอ่านจดหมายรักหรือเดินผ่านสวน ปิดท้ายด้วยเปียโนร่วมสมัยอย่าง 'River Flows in You' ของ Yiruma หากอยากให้ความงามของท่านขุนดูเข้าถึงง่ายขึ้น ชิ้นนี้ให้ความอบอุ่น เป็นมิตร แล้วก็เศร้าพอที่จะทำให้คนดูรู้สึกว่าเบื้องหลังความงามมีสิ่งที่เสียสละหรืออกหักอยู่ เงาของแสง สายลม และโน้ตเปียโน จบด้วยความเงียบที่ยังคงทิ้งคำถามไว้ นี่เป็นชุดที่เราเอาไปใช้เวลานึกภาพฉากชวนละสายตาได้ยาว ๆ

ความตื่นเต้นวิ่งผ่านเมื่อได้เห็นสำเนาพิมพ์เก่าของ 'Du Royaume de Siam' เป็นครั้งแรก — เล่มที่ลาลูแบร์บันทึกภาพรวมของราชอาณาจักรสยามในศตวรรษที่ 17 นั้นโดยหลักจะถูกเก็บรักษาไว้ในหอสมุดของฝรั่งเศสที่มีคอลเล็กชันหนังสือเก่าอย่างเข้มข้น ผมมักจะบอกคนรอบตัวว่าแหล่งหลักที่เก็บต้นฉบับและพิมพ์ครั้งแรกคือหอสมุดแห่งชาติฝรั่งเศส (Bibliothèque nationale de France) ซึ่งมีทั้งฉบับพิมพ์ดั้งเดิมและสำเนาที่ผ่านการบำรุงรักษาอย่างดี ทั้งยังมีสำเนาดิจิทัลในคลังออนไลน์ของพวกเขาที่เปิดให้คนทั่วไปเข้าดูได้ นอกจากนั้น หากมองในประเทศไทย จะพบว่าหอสมุดแห่งชาติและบรรณารักษ์ของมหาวิทยาลัยใหญ่ ๆ เก็บสำเนาแปลหรือฉบับพิมพ์ซ้ำไว้ให้ศึกษากันได้ ฉันเองรู้สึกชอบบรรยากาศห้องอ่านซึ่งทำให้เอกสารเก่าดูมีชีวิตขึ้นมา และการได้เห็นตัวอักษร ฝีมือพิมพ์ หรือแผนที่จากเล่มนั้นเป็นประสบการณ์ที่คุ้มค่าแล้ว

เสียกรุงครั้งที่ 2 เปลี่ยนภูมิทัศน์การเมืองของสยามอย่างรุนแรงและฉันมองว่าเรื่องนี้เหมือนคลื่นยักษ์ที่พลัดพาหายหลายอย่างไปพร้อมกัน การล่มสลายของศูนย์กลางอำนาจที่อยุธยาไม่ได้เป็นแค่การสูญเสียพระราชวังหรือสมบัติ แต่หมายถึงการแตกกระจายของระบบบริหาร ขุนนางท้องถิ่นหลายคนฉวยโอกาสตั้งตัวเป็นผู้มีอำนาจบริเวณต่าง ๆ ทำให้หน่วยปกครองแบบรวมศูนย์อ่อนแอลงอย่างมาก ข้าราชการระดับกลางและช่างชุมชนสูญหายหรือเสียชีวิต ส่งผลให้การเก็บภาษีและการจัดการทรัพยากรอย่างระบบชลประทานหยุดชะงักไปด้วย ด้านเศรษฐกิจ ผลผลิตเกษตรตกต่ำเพราะคูคลองและระบบชลประทานถูกทำลาย แรงงานลดลงเพราะประชากรถอยหนีหรือถูกจับไป ส่วนการค้าระหว่างประเทศชะงัก เงินภาษีลดและการค้าเรือระยะไกลถูกเบี่ยงไปยังท่าอื่น ทำให้รายได้ของรัฐหดตัว สำหรับการเมืองระยะกลาง การเกิดขึ้นของศูนย์อำนาจใหม่ เช่นที่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำ เจ้าผู้ก่อรวมอำนาจขึ้นมาใหม่เป็นปัจจัยสำคัญที่นำไปสู่การฟื้นฟูและรวมชาติในเวลาต่อมา สิ่งที่ชอบคิดคือความยืดหยุ่นของสังคมไทยในยุคนั้น—แม้จะแทบล้มทั้งระบบ แต่ก็สามารถฟื้นตัวด้วยรูปแบบการรวมศูนย์ใหม่ที่ต่างจากเดิม และนั่นคงเป็นบทเรียนว่าการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ทำให้โครงสร้างการเมืองและเศรษฐกิจต้องปรับตัวอย่างลึกซึ้ง

บนจุดสูงของเนินแคพิทอลิเน ฉากที่ปรากฏคือฐานหินและเศษเสาที่บอกเล่าประวัติของศาลเจ้าโรมันเก่าแก่ได้ดีมาก ๆ — นั่นคือศาลเจ้าแห่ง 'จูปิเตอร์ อ็อปติมัส มักซิมุส' ซึ่งถูกตั้งอยู่บนแคพิทอลิเนมาตั้งแต่อดีตไบแซนไทน์จนถึงสมัยโรมันคลาสสิก การเดินผ่านฟอรัมโรมัน ฉันชอบจินตนาการถึงชีวิตประจำวันที่หมุนเวียนรอบศาลเจ้าเล็กใหญ่ เช่น ศาลเจ้า 'เสาทอง' หรือที่คนสมัยใหม่เรียกกันว่า 'ศาลเจ้าแห่งซาตัวร์น' กับศาลเจ้า 'เวสตา' ที่โดดเด่นด้วยรูปแบบวงกลม—ซากเสาและแท่นบูชาที่ยังหลงเหลือชวนให้คิดถึงพิธีกรรมโบราณ การขุดค้นของนักโบราณคดีเผยชั้นดินและฐานรากที่ช่วยให้เราเข้าใจว่าศาลเจ้าพวกนี้ไม่ได้เป็นแค่ประติมากรรม แต่เป็นศูนย์กลางทางศาสนาและการเมืองของเมือง บรรยากาศตอนยืนบนหินเก่าพวกนั้นทำให้ผมรู้สึกเชื่อมโยงกับอดีตแบบที่หนังสือประวัติศาสตร์อธิบายไม่ได้หมด — ร่องรอยศาลเจ้าที่พบในกรุงโรมไม่ใช่แค่ชิ้นส่วนทางสถาปัตยกรรม แต่เป็นหน้าต่างเข้าสู่ชีวิตความเชื่อของคนโรมันยุคก่อน