ใครเป็นผู้สร้างผีตาโขน การ์ตูน และผลงานอื่นๆ ของผู้สร้างคืออะไร?

เสียงฆ้องในงานประเพณีมักพาฉันย้อนกลับไปสู่โลกของ 'ผีตาโขน' เป็นการ์ตูนที่เอาเรื่องราวพื้นบ้านมาขยับให้มีชีวิตและความอบอุ่นแบบสมัยใหม่ ในมุมมองของฉัน ตัวละครเด่นคือเด็กหนุ่มชื่อ 'นพ' ที่อยากค้นหาตัวตนผ่านหน้ากาก พล็อตเริ่มจากนพเป็นคนกรุงที่กลับบ้านเกิดเพราะงานประเพณี เขาได้พบกับช่างทำหน้ากากแก่ ๆ ที่สอนให้เห็นคุณค่าของการละเล่น และมีวิญญาณที่แฝงอยู่ในหน้ากากซึ่งค่อย ๆ เผยความทรงจำของชุมชน ส่วนตัวละครรอง ๆ อย่างเพื่อนสาวเจ้าบทบาทชื่อ 'ดาว' และหมอพื้นบ้านที่คอยให้คำเตือนก็เติมมิติให้เรื่องไม่แบน เรื่องเดินไปทางความขัดแย้งระหว่างการรักษาประเพณีกับแรงกดดันจากภายนอก ในนามของความเจริญและการท่องเที่ยว ตัวร้ายไม่ใช่คนชั่วร้ายเพียงคนเดียว แต่เป็นระบบที่ทำให้ประเพณีถูกลดทอน จุดพีคของเรื่องคือคืนงานราตรีเมื่อนพต้องใส่หน้ากากและเผชิญหน้ากับวิญญาณบรรพบุรุษ ซึ่งฉันชอบตรงที่ฉากนั้นผสมทั้งความลึกลับและความอบอุ่น จบแบบเปิดให้คนอ่านคิดต่อว่าเราจะรักษารากเหง้าอย่างไรโดยไม่ตัดขาดจากโลกใหม่ อ่านจบแล้วรู้สึกเหมือนเพิ่งได้ยินเสียงหัวเราะและเสียงฆ้องร่วมกัน—เป็นการ์ตูนที่ทำให้ยิ้มได้และคิดตามไปพร้อมกัน

ย้อนกลับไปในความทรงจำวัยเด็ก ความอบอุ่นของหมีโคอาล่าที่ฉันนึกถึงคือผลงานหนังสือเรื่อง 'Blinky Bill' ซึ่งผู้สร้างตัวละครนี้คือ Dorothy Wall นักเขียนและนักวาดภาพประกอบชาวออสเตรเลีย เจ้าของสไตล์วาดเส้นเรียบง่ายแต่เต็มไปด้วยอารมณ์ขันและความเอ็นดู ตัวละครบลิงกี้บิลเป็นโคอาล่าขี้เล่นที่แหวกแนวจากภาพลักษณ์โคอาล่าทั่วไป ทำให้เด็กๆ อ่านแล้วรู้สึกใกล้ชิดและอยากออกผจญภัยตาม การอ่านหนังสือของเธอในวันหยุดทำให้ฉันเห็นว่าความสำเร็จของผลงานไม่ได้อยู่ที่ภาพวาดหวือหวาเท่านั้น แต่เป็นการจับโทนเรื่องราวที่เข้าถึงเด็กได้อย่างตรงใจ Dorothy Wall ผสมมุกตลกกับบทเรียนชีวิตเล็กๆ ได้อย่างลงตัว ผลงานของเธอมีอิทธิพลยาวนานจนถูกนำไปดัดแปลงเป็นสื่ออื่น งานเขียนของเธอจึงเหมือนสะพานเชื่อมเด็กยุคก่อนสู่วัฒนธรรมมัลติมีเดียในยุคหลัง และนั่นทำให้เธอกลายเป็นชื่อที่ฉันนึกถึงเสมอเมื่อพูดถึงโคอาล่าในโลกการ์ตูน

เมื่อพูดถึงฉบับการ์ตูนของ 'รามเกียรติ์' ที่ผมมักจะหยุดดูนานที่สุด งานของ 'จักรพันธุ์ โปษยกฤต' มักผุดขึ้นมาในหัวก่อนเสมอ ผมติดตามการตีความเรื่องโบราณในสไตล์ร่วมสมัยของเขา เพราะลายเส้นและองค์ประกอบภาพสามารถยืนได้ทั้งบนหน้ากระดาษและกำแพงวัด การจัดวางตัวละคร การเล่นกับสัดส่วน และสีที่เขาเลือกทําให้ฉากสงครามระหว่างทศกัณฐ์กับพระรามมีพลัง แต่ยังคงความวิจิตรแบบไทยไว้ได้อย่างชัดเจน นอกจากงานชุดรามเกียรติ์แล้ว ผลงานอื่นๆ ของเขากระจายตัวอยู่หลากหลาย ทั้งภาพประกอบหนังสือทางวรรณกรรม งานพิมพ์จำกัดจำนวน แนวภาพบุคคลและภาพชาติพันธุ์ที่เต็มไปด้วยรายละเอียดเชิงวัฒนธรรม และงานจิตรกรรมขนาดใหญ่ที่มักได้รับมอบหมายให้ประดับสถานที่สำคัญ ผมชอบที่เขาไม่ยึดติดกับเทคนิคเดียว—บางครั้งเป็นสีน้ำมันแบบจัดเต็ม บางครั้งกลับใช้ลายเส้นเรียบง่ายที่เล่าเรื่องได้ชัดเจน ผลงานเหล่านี้ทำให้การอ่าน 'รามเกียรติ์' ในเวอร์ชันการ์ตูนรู้สึกทั้งคุ้นเคยและสดใหม่ในเวลาเดียวกัน ถ้ามองในมุมแฟนการ์ตูน การได้เห็นศิลปินที่เข้าใจพื้นฐานวรรณกรรมไทยมาถ่ายทอดในรูปแบบภาพเล่าเรื่องแบบร่วมสมัยเป็นสิ่งที่ทำให้ผมตื่นเต้น—ไม่ใช่แค่เพราะความสวยงาม แต่เพราะมันเปิดบทสนทนาใหม่ๆ ให้เราคุยเกี่ยวกับการตีความตำนานและการอนุรักษ์เอกลักษณ์อย่างสร้างสรรค์

บอกตามตรงว่าการตามหาเล่ม 'ผีตาโขน' แบบเป็นเล่มมันให้ความรู้สึกเหมือนได้ล่าสมบัติของคนชอบหนังสืออยู่ไม่น้อย ผมมักเริ่มจากร้านหนังสือใหญ่ในเมืองก่อน เช่นสาขาที่คนเรียกกันว่าเป็นแหล่งรวมหนังสือการ์ตูนและมังงะ เพราะบางทีสำนักพิมพ์ที่จัดพิมพ์ฉบับหนังสือมักกระจายให้ร้านเหล่านี้ก่อน นอกจากนั้นยังมีร้านหนังสือเฉพาะทางที่รับงานอิสระหรือพิมพ์ครั้งเดียว อีกช่องทางที่ช่วยได้คือร้านหนังสือมือสองซึ่งบางครั้งจะมีสำเนาเก็บค้างหรือฉบับที่คนขายอยากปล่อยออกไป เมื่อตัวเล่มหายากจริง ๆ ผมมักไปตามงานหนังสือใหญ่ งาน Comic Market หรืองานเล็ก ๆ ของชุมชนการ์ตูน เพราะงานพวกนี้มักมีบูทของนักเขียนอิสระและสำนักพิมพ์เล็ก ๆ ที่เอาฉบับพิมพ์ขายตรง นอกจากนี้แพลตฟอร์มซื้อขายออนไลน์ของไทยบางแห่งยังมีผู้ขายที่เก็บสำเนาไว้ เช่นตลาดขายของมือสองและกลุ่มเฉพาะในโซเชียลมีเดีย บางครั้งการติดต่อผู้แต่งหรือสำนักพิมพ์โดยตรงผ่านหน้าเพจของเขาก็ได้ผล ถ้าชอบงานที่ให้บรรยากาศลึกซึ้งแบบใน 'Spirited Away' เวอร์ชันภาพวาดท้องถิ่น เล่มนี้ก็น่าจะคุ้มค่าที่จะตามหาไว้สะสม สุดท้ายแล้วการเจอเล่มที่ถูกใจมันให้ความสุขแบบไม่แพ้ตอนอ่านเนื้อหาข้างในเลย

นี่เป็นเรื่องที่ฉันชอบคิดเล่นๆ เวลานึกถึงชื่อเรื่องที่สั้นแต่หนักแน่นอย่าง 'ปักษา' — ชื่อนี้ถูกใช้ทั้งเป็นชื่อนิยาย เรื่องสั้น หรือแม้กระทั่งชื่อนามปากกาของนักเขียนบางคน ทำให้บ่อยครั้งที่คนถามว่า "ใครเป็นผู้เขียน 'ปักษา'" คำตอบจึงไม่ชัดเจนทันทีจนกว่าจะรู้บริบทการตีพิมพ์หรือเวอร์ชันที่หมายถึง ในฐานะคนอ่านที่ชอบไล่หาต้นฉบับ ผมมองว่าชื่อเดียวกันอาจหมายถึงผลงานต่างคนต่างสไตล์ได้: บางเวอร์ชันอาจเป็นนิยายแฟนตาซีเชิงภาพพจน์ที่เน้นการขับเคลื่อนด้วยตัวละคร ขณะที่อีกเวอร์ชันอาจเป็นคอลเล็กชันเรื่องสั้นที่สะท้อนสังคมเมือง ผู้เขียนที่ใช้ชื่อนามปากกาเดียวกันก็อาจมีผลงานอื่นๆ ครอบคลุมทั้งนิยายยาว เรื่องสั้น บทความ หรือแม้แต่งานแปล ส่วนตัวแล้วชอบติดตามเวอร์ชันที่มีการให้ข้อมูลสำนักพิมพ์หรือหน้าปกเพราะจะช่วยยืนยันผู้เขียนได้แน่ชัด เวลาเห็นชื่อ 'ปักษา' บนโซเชียลหรือหน้าร้านหนังสือ ผมมักจะสังเกตคำโปรยและคำนำเพื่อดูแนวทางของผู้เขียนคนนั้นว่ามักทำงานแบบไหน มากกว่าเพียงแค่ดูชื่อเรื่องเพียงอย่างเดียว

ชั้นวางฟิกเกอร์ในห้องมีหนึ่งชิ้นที่ทำให้ผมยิ้มทุกครั้งเมื่อเปิดไฟตอนเช้า—นั่นคือรูปแบบดัดแปลงจากเทศกาล 'ผีตาโขน' ที่ศิลปินอิสระทำขึ้นมาเอง ชิ้นนี้ไม่ได้มาจากแบรนด์ใหญ่ แต่สัมผัสได้ถึงงานฝีมือและความตั้งใจ ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้ผมชอบสะสมของแนวนี้มากกว่าของที่ผลิตจำนวนมาก เมื่อพูดถึงสินค้าที่เกี่ยวกับ 'ผีตาโขน' จะเจอหมวดที่หลากหลาย เริ่มจากของพื้นบ้านอย่างหน้ากากจิ๋วทำจากไม้หรือกระดาษ (เป็นงานหัตถศิลป์ที่มักขายในงานเทศกาลที่จังหวัดเลยและตลาดงานฝีมือ) ไปจนถึงสินค้าทำมือสมัยใหม่ เช่น ฟิกเกอร์เรซิ่นขนาดประมาณ 8–15 ซม. ที่ศิลปินสลักแล้วทาสีเอง, พวงกุญแจไม้แกะลายหน้ากาก, และอครีลิกสแตนด์ตรงที่มักเป็นภาพวาดสไตล์คาแรกเตอร์ของผีตาโขน นอกจากนั้นยังมีสติกเกอร์ โปสการ์ด และโปสเตอร์ภาพอิลัสเตรชันที่ศิลปินทำออกจำหน่ายแบบลิมิเต็ด ออฟเฟอร์ ผมมักชอบมองที่มาของชิ้นงานมากกว่าราคา — หน้ากากไม้ทำมือจากช่างท้องถิ่นจะมีรายละเอียดไม่เหมือนกันเลย ขณะที่ฟิกเกอร์เรซิ่นจากสตูดิโอเล็ก ๆ บางครั้งจะมากับซีรีส์พิเศษหรือกล่องที่มีการเซ็นชื่อให้รู้สึกพิเศษ หากคนอยากได้แบบตั้งโชว์ แนะนำมองหาฟิกเกอร์ที่ทำจากวัสดุทนทาน เช่น เรซิ่นหรือ PVC คุณภาพดี แต่ถ้าชอบสัมผัสแบบนุ่ม ๆ ของตุ๊กตา ก็ให้หาแบบงานเย็บมือที่มีผ้าพิมพ์ลวดลาย 'ผีตาโขน' ในตอนท้ายผมคิดว่าสิ่งที่ทำให้คอลเลกชันมีค่าคือเรื่องเล่าเบื้องหลัง ทั้งประวัติเทศกาล งานสร้างสรรค์ของศิลปิน และบันทึกการเดินทางที่จะทำให้ของแต่ละชิ้นมีความหมายมากขึ้น

ผีตาโขนเป็นภาพแทนของงานประเพณีที่คนไทยชอบพูดถึงเมื่อนึกถึงพิธีพื้นบ้านและหน้ากากสีสันสดใส ความจริงแล้วยังไม่มีการดัดแปลงเป็นซีรีส์ยาวแบบฮิตติดกระแสบนช่องทีวีหรือสตรีมมิ่งระดับชาติที่เป็นที่รู้จักทั่วประเทศในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ผมเคยติดตามงานศิลป์และสื่อท้องถิ่น พบว่ามักจะเป็นสารคดีสั้น รายการท่องเที่ยว หรือฟีเจอร์ข่าวที่นำเอาภาพและเรื่องราวของ 'ผีตาโขน' ไปเล่าเพื่อให้คนรู้จักมากกว่าแปลงเป็นนิทานซีรีส์ตอนต่อ ตอนเล่าเรื่องเชิงละครแบบยาว ส่วนใหญ่มักจะออกมาในแบบละครเวทีของชุมชน หรืองานนิทรรศการศิลปะที่ใช้หน้ากากเป็นองค์ประกอบ เหตุผลที่ยังไม่เห็นเวอร์ชันซีรีส์ยาวชัดเจนอาจมาจากลักษณะของเรื่องราวที่เป็นงานพิธีและวัฒนธรรมท้องถิ่น ซึ่งต้องการการตีความที่อ่อนไหวและความร่วมมือจากชุมชนมากกว่าจะนำมาเล่าเชิงบันเทิงเชิงพาณิชย์ ผมคิดว่าถ้ามีคนอยากทำจริง ๆ แนวทางที่น่าสนใจคือทำเป็นซีรีส์มินิซีรีส์แนวเมืองเล็กผสมแฟนตาซี หรือเป็นแอนโธโลยีที่แต่ละตอนเล่าเรื่องจากมุมมองของคนในงานและตำนานท้องถิ่น งานแบบนั้นจะเก็บความเป็นพิธีไว้ได้ดีและไม่ทำให้ประเพณีถูกใช้ผิดบริบท โดยรวมแล้ว ถ้าคุณกำลังคาดหวังว่าจะเห็นซีรีส์ยาวเรื่อง 'ผีตาโขน' ในเชิงพาณิชย์ตอนนี้ โอกาสยังน้อย แต่พื้นที่สร้างสรรค์อื่น ๆ อย่างหนังสั้น ละครเวทีท้องถิ่น หรือโปรเจกต์อินดี้บนออนไลน์มีให้เห็นอยู่บ่อย ๆ — และนั่นก็เป็นวิธีที่แฟน ๆ จะได้สัมผัสรสชาติของประเพณีนี้บ่อยที่สุดเท่าที่เป็นไปได้

ในความทรงจำของคนชอบการ์ตูนพื้นบ้านอย่างฉัน 'ผีตาโขน' เป็นงานที่จับจังหวะระหว่างเทศกาลพื้นเมืองกับโลกเหนือธรรมชาติได้อย่างละมุนและขมคอไปพร้อมกัน ฉันเดินเข้าไปหามันเหมือนคนอยากรู้ว่าหน้ากากที่ดูตลกจะซ่อนอะไรข้างในบ้าง เรื่องราวหลักเล่าเกี่ยวกับเด็กหนุ่มชื่อปอน (ตั้งชื่อให้ชวนเชื่อมโยงกับความเรียบง่ายของชนบท) ที่เติบโตในหมู่บ้านเล็กๆ ทางภาคอีสาน ซึ่งทุกปีมีงานเทศกาลที่คนต้องสวมหน้ากากผีตาโขนเพื่อเรียกขวัญและรักษาจิตวิญญาณของชุมชนไว้ เนื้อเรื่องย่อจะเริ่มจากปอนที่อยากทำหน้ากากเป็นของตัวเอง และการฝึกฝนกับช่างหน้ากากผู้เฒ่า ทำให้เขาได้เรียนรู้ตำนานเก่าๆ เกี่ยวกับบรรพบุรุษที่กลายเป็นผีคุ้มหมู่บ้านตอนกลางคืน พอผ่านเหตุการณ์สำคัญอย่างการละเล่นหน้ากาก (ฉากนี้เป็นหนึ่งในตอนสำคัญที่แสดงท่วงท่าทางและเสียงดนตรีประจำท้องถิ่น) ปอนได้พบกับ 'ผีตาโขน' ตัวจริง — ซึ่งไม่ได้เป็นแค่ผีร้าย แต่เป็นตัวแทนของความทรงจำและความรับผิดชอบต่อดิน น้ำ ป่า ความตาย และการเกิดใหม่ ตอนสำคัญที่ฉันมักหยิบขึ้นมาพูดคุยคือ 1) ตอนพิธีหน้ากากคืนแรกที่ปอนต้องเลือกเข้าพิธีด้วยใจที่ไม่แน่นอน — ฉากนี้ใช้ภาพซ้อนระหว่างความสนุกสนานของผู้คนและเงาทางจิตใจ ทำให้ความขัดแย้งภายในตัวเอกชัดเจน 2) ตอนเดินทางเข้าไปในป่าศักดิ์สิทธิ์ซึ่งปอนได้เจอวิญญาณบรรพบุรุษ — เป็นซีนที่เปลี่ยนโทนจากเรียลิสติกเป็นสัญลักษณ์อย่างชัด 3) ตอนเผชิญหน้ากับนักพัฒนาเมืองที่ต้องการทำลายพื้นที่วัดและป่าชุมชน — จุดนี้เป็นการตั้งคำถามเรื่องการอนุรักษ์กับการพัฒนา ฉากจบของการ์ตูนมักเลือกวิธีประนีประนอมหรือสละบางอย่างเพื่อให้ชุมชนยังมีรากเหง้าอยู่แทนการชนะด้วยความรุนแรง ภาพรวมแล้วฉันมองว่า 'ผีตาโขน' ไม่ได้เป็นแค่เรื่องผี แต่เป็นนิทานสมัยใหม่ที่ชวนให้เราตั้งคำถามว่าอะไรคือมรดกที่ควรรักษา ฉากหน้ากาก การละเล่นพื้นเมือง และบทสนทนากับวิญญาณกลายเป็นสัญลักษณ์ที่ทำให้เรื่องนี้กินใจมากกว่าการหวาดกลัวเพียงอย่างเดียว เหมาะจะอ่านในคืนฝนพรำ นั่งจิบชาร้อนๆ แล้วให้ตัวเองไหลไปกับบรรยากาศของชนบทและเสียงกลองของเทศกาล

ชื่อนี้กระตุ้นภาพบรรยากาศลึกลับในหัวอย่างแรง — ชื่อ 'คืนฆ่าไร้เสียง' ทำให้ฉันนึกถึงนิยายสืบสวนแนวมืด ๆ ที่เน้นจิตวิทยาและบรรยากาศมากกว่าการไล่ล่าต่อสู้ ผมเองไม่มั่นใจว่าเล่มที่คุณหมายถึงเป็นฉบับใด เพราะชื่อภาษาไทยบางครั้งถูกใช้ซ้ำหรือแปลให้มีน้ำเสียงต่างกันอย่างมาก แต่ผมสามารถเล่าเป็นมุมมองกว้าง ๆ ให้โดยอิงจากแนวทางที่ผมคุ้นเคยได้ มุมหนึ่งคือถ้า 'คืนฆ่าไร้เสียง' เป็นผลงานแปลจากฝั่งตะวันตก มันอาจเข้าข่ายนิยายทริลเลอร์ที่นักเขียนอย่าง Harlan Coben มักทำได้ดี—งานที่ชอบเล่นประเด็นอดีตและความลับครอบครัว เช่น 'Tell No One' หรือแนวชวนช็อกอย่าง Gillian Flynn ที่มี 'Gone Girl' ซึ่งเน้นตัวละครที่ซับซ้อน และถ้าต้องการความโหดเข้มแบบอเมริกันสมัยใหม่ Karin Slaughter ก็มีสไตล์คล้าย ๆ กัน ผมมักเห็นว่าพอแปลไทยแล้วชื่อถูกปรับให้เด่นขึ้นด้วยคำว่า 'คืน' หรือ 'ฆ่า' เพื่อดึงความสนใจ มุมที่สองคือถ้าเป็นงานเขียนไทยหรือเอเชีย ชื่อแบบนี้อาจเป็นนิยายสืบสวนสายอาร์ตหรือหนังสือสั้นที่เน้นอารมณ์เหงาและความเงียบซ่อนประเด็น ผมเคยเจอหนังสือไทยบางเล่มตั้งชื่อน่าเกรงขามแบบนี้เพื่อให้คนอ่านรับรู้บรรยากาศก่อนเปิดปก หากคุณต้องการหาแหล่งข้อมูลจริง ๆ ให้ลองสังเกตหน้าปกข้อมูลผู้แปล ปีพิมพ์ หรือรหัส ISBN — ข้อมูลพวกนี้จะบอกว่าผลงานมาจากประเทศไหนและใครเป็นผู้เขียน แล้วจะได้ตามดูผลงานอื่น ๆ ของคนคนนั้นได้ง่ายขึ้น สรุปคือยังตอบชื่อผู้เขียนแน่นอนไม่ได้ แต่ถ้าคุณบอกฉบับที่เห็นเป็นปกแปลหรือสำนักพิมพ์ ผมจะมีมุมมองเชิงเปรียบเทียบและแนะนำผลงานอื่น ๆ ที่คล้ายกันได้ชัดเจนขึ้น ชอบเรื่องแบบบรรยากาศหนัก ๆ แบบนี้อยู่แล้ว เลยรู้สึกว่าชื่อแบบ 'คืนฆ่าไร้เสียง' เหมาะกับนิยายที่เล่าเรื่องจากเงามืดของคนธรรมดาและความลับที่กัดกินชีวิตคนอื่นต่อจากนี้

แค่พูดถึงตัวการ์ตูนไข่แล้วภาพนุ่ม ๆ ของไข่แดงแผ่ความเซ็งก็โผล่ขึ้นมาในหัวเสมอ ฉันกำลังคิดถึง 'กุเดทามะ' ซึ่งเป็นตัวการ์ตูนไข่จากค่ายญี่ปุ่นชื่อดังที่เปิดตัวในปี 2013 ตัวละครนี้ถูกสร้างขึ้นโดยบริษัทที่เชี่ยวชาญเรื่องมาสคอตและสินค้าตัวละคร ผลงานหลักของทีมนี้คือการออกแบบตัวละครน่ารักที่กลายเป็นวัฒนธรรมป๊อประดับโลก ชัดเจนเลยว่าความสำเร็จของทีมผู้สร้างไม่ได้อยู่ที่ตัว 'กุเดทามะ' เพียงอย่างเดียว เพราะผลงานก่อนหน้านี้ที่คนทั่วโลกคุ้นเคยคือ 'Hello Kitty' และยังมีตัวละครอื่น ๆ ที่เน้นคอนเซปต์น่ารักแบบต่าง ๆ อย่าง 'Little Twin Stars' ซึ่งสะท้อนวิธีคิดการออกแบบที่ยืดหยุ่นและจับตลาดได้หลากหลาย ทำให้ฉันชอบดูวิวัฒนาการการออกแบบของค่ายนี้มาก สไตล์ของตัวละครมักเรียบง่าย แต่แฝงอารมณ์ที่เข้าถึงคนทุกเพศทุกวัย ทำให้อยากสะสมของจุกจิกหรือดูแอนิเมชันสั้น ๆ ของพวกเขาเป็นประจำ