Ano Ang Papel Ng Propaganda Sa Digmaang Pilipino Amerikano?

Nakakaintriga isipin kung paano naging mitsa ang kasaysayan para sa nabanggit na digmaan — parang domino effect ng desisyon ng mga makapangyarihan. Sa madaling salita, ang pinakamalaking dahilan ay ang hindi pagkakasundo sa usapin ng soberanya: matapos mapalayas ang Espanya sa Pilipinas dahil sa 'Digmaang Espanyol-Amerikano', pinagpasyahan ng Estados Unidos sa 'Treaty of Paris' (1898) na bilhin ang kapuluan mula sa Espanya. Hindi kinilala ng Amerika ang proklamasyon ng kalayaan ni Emilio Aguinaldo noong Hunyo 12, 1898, at ito ang isa sa mga ugat ng tensiyon. May practical din na dahilan: imperyalistang motibo, pang-ekonomiyang interes, at estratehikong posisyon ng Pilipinas sa Pasipiko. Ang mga Amerikanong lider ay naghangad ng base militar, mas malayang kalakalan sa Asya, at kontrol sa teritoryo. Dagdag pa, may malakas na elemento ng paternalism at rasismo — ang ideyang kailangang 'tutukan' ng mga Amerikano ang mga Pilipino para sa kanilang 'kaunlaran'. May malapitang spark din: ang mga insidente ng pananagutan sa paligid ng Maynila at ang engkwentro ng mga tropang Pilipino at Amerikano noong unang bahagi ng Pebrero 1899. Kapag pinagsama-sama ang mga istratehikong interes, pribadong negosyo, pampublikong opinyon sa Amerika, at ang blind spot sa diplomasyang nag-iiwan ng Filipino na hindi kinikilalang gobyerno, nagresulta ito sa bukas na labanan — at personal, nakakatindig balahibo isipin kung paano nag-iba ang kapalaran ng bansa dahil sa serye ng desisyon at miscommunication.

Aba, pagbalik-tanaw sa mga leksyon namin noon, ramdam ko talaga ang pagkakaiba ng paraan ng pagtuturo ng kasaysayan depende sa panahon. Noong bata pa ako, halos listahan ng petsa at pangalan ang laman ng yunit tungkol sa digmaang Pilipino-Amerikano: mga laban, mga bayani, at mga petsa ng mahahalagang pangyayari. Madalas nakatuon sa mga taktika at sagupaan — parang serye ng tanong-sa-sagot na kailangan lang ipasa sa pagsusulit. Kahit may konting paliwanag tungkol sa mga dahilan at epekto, hindi masyadong napapalalim ang diskusyon sa mga dahilan kung bakit lumala ang karahasan o kung paano naapektuhan ang mga sibilyan. Habang lumalaki ako at nagkainteres sa pagbabasa ng iba pang aklat, napansin kong nagbago ang tono: unti-unting isinama sa aralin ang iba’t ibang perspektibo — ang pananaw ng mga rebolusyonaryo, ang dokumento ng mga Amerikanong opisyal, at mga salaysay mula sa mga lokal na komunidad. Mas naging kritikal at pinag-uusapan na rin ang kontrobersiya sa tawag sa digmaan — insurhensiya o digmaan — at ang mga human cost. Sa kolehiyo, na-appreciate ko ang pagkakaroon ng mas malawak na debate sa mga dahilan, resulta, at pamana ng digmaan, kaysa sa dati kung saan puro lists lang ang nakaprint sa aming notebook.

Naratihan ko noon pa ang mga kuwento ng lolo at lola tungkol sa lungkot at pagbangon pagkatapos ng digmaan, at kapag iniisip ko, malinaw na hindi lang basta militar ang nasira — pati ekonomiya’y naantala nang malaki. Sa unang mga taon, maraming bayan ang winasak: nasunog na pagawaan, nawalan ng baka at kalabaw ang mga magsasaka, at maraming mga pamayanang panlupa ang napilitang mag-alis. Nang magka-gulo, bumagsak ang lokal na produksyon kaya’t bumaba ang kita ng pamahalaan at tumaas ang pangangailangan sa pautang para sa muling pagtatayo. Ang perang inilaan sa seguridad at pagdadala ng kolonyal na administrasyon ay madalas kinuha mula sa buwis at iba pang kita na sana’y napunta sa serbisyo publiko. Kapag tiningnan mo naman ang pagdating ng mga Amerikano, may dalawang mukha: nagkaroon ng malakihang imprastruktura tulad ng mga daan at pantalan na nagpadali sa pag-angkat at pag-export, pero iyon ay pabor sa mga lugar na nag-e-export sa banyagang merkado. Dumami ang plantasyon ng asukal, abaka, at tabako para sa eksport; nagbukas ito ng trabaho para sa iilan, ngunit pinalala rin nito ang pag-iipon ng lupa sa kamay ng iilan at ang kawalan ng kapital ng mga maliliit na magsasaka. Sa pangmatagalan, ramdam ko ang isang kombinasyon ng pag-unlad at pagkalugmok: may mga gawaing pang-imprastruktura at pagsasapubliko ng sistema ng edukasyon, pero sabay din ang pag-ugat ng ekonomiyang naka-turno sa export at dependent sa merkado ng Amerika. Ang personal kong impresyon: umusbong ang mga pundasyon pero hindi pantay ang benepisyo — marami pa ring hindi nakabangon ng buo mula sa pinsalang dulot ng digmaan.

Ang labanan sa Maynila noong Pebrero 1899 agad ang pumapasok sa isip ko kapag pinag-uusapan ang pinakamamatinding labanan sa Digmaang Pilipino-Amerikano. Hindi lang dahil sa dami ng tropang nasangkot, kundi dahil sa uri ng labanan: biglaang pag-ulan ng bala sa mga kalsada, sambayanang nasangkot sa kaguluhan, at mabilis na pag-igting ng tensiyon mula sa diplomatikong sigalot. Ang unang ilang araw ay puno ng urban combat—isang bagay na nakakabigla para sa parehong kampo at nagdulot ng mataas na bilang ng mga nasugatan at namatay.

May mga ulat na nagpapakita ng matitinding bakbakan sa mga kalye, bahay, at open areas; hindi ito simpleng guerilla skirmish kundi seryosong engkwentro ng pwersang militar na may artillery at organized units. Kung titingnan ko ang sukatan ng scale, koordinasyon, at agarang epekto sa kabuhayan ng Maynila, masasabi kong ito ang pinaka-malupit sa pinaka-konvensiyonal na kahulugan ng salitang "mamatinding".

Siyempre, may mga ibang labanan na mala-epiko sa dami ng dugo o sa bigat ng reprisal, tulad ng Balangiga o Zapote Bridge, pero personal kong pakiramdam na sa raw intensity at scale noong unang labanan sa Maynila naroon ang pinakamatinding pagsubok para sa dalawang hukbo at sa sibilyang nasangkot — isang madilim at magulong simula ng mas malaking digmaan na sumunod.

Talagang nae-excite ako kapag napag-uusapan ang mga pangunahing lider ng Digmaang Pilipino-Amerikano — parang nagbubukas ka ng libro na puno ng tapang, intriga, at kontrobersya. Sa panig ng mga Pilipino, nangunguna siyempre si Emilio Aguinaldo bilang presidente at itinuturing na pinuno ng rebolusyon; kasabay niya ang konsehal at tagapayo na si Apolinario Mabini, na kilala bilang ‘Dakilang Lumpo’ at utak sa mga desisyon kahit siya’y may kapansanan. Hindi mawawala si Antonio Luna — taktikal, disiplinado, at napakatalino sa larangan ng digmaan — na pinaslang sa isang intriga na nagbago ng takbo ng laban. May mga tanyag ding heneral tulad nina Gregorio del Pilar, na sumikat sa Tirad Pass, at Miguel Malvar, na nagpatuloy ng paglaban matapos umalis ni Aguinaldo. Sa panig ng Estados Unidos, malaki ang papel ni Pangulong William McKinley sa polisiya at desisyon, habang mga komander tulad nina Maj. Gen. Elwell S. Otis at Maj. Gen. Arthur MacArthur Jr. ang nagpatakbo ng operasyon militar. Si Frederick Funston naman ang kilala sa pagdakip kay Aguinaldo. Hindi rin malilimutan ang mga militar na nagkaroon ng kontrobersyal na taktika tulad ni Jacob H. Smith na sangkot sa Samar campaigns, pati na ang pagkamatay ni Henry Lawton na nagbigay-diin sa panganib ng kampanya. Pagbabalik-tanaw ko rito lagi, naiisip ko kung gaano kahalaga ang mga individual na desisyon at karakter sa direksyon ng kasaysayan — nakakabighani at nakakabagabag sabay-sabay.

Nakakatuwang isipin na marami sa mga bakas ng Digmaang Pilipino-Amerikano ay literal na nakapako sa mapa — at bilang taong mahilig umikot sa mga lumang lugar, ramdam ko ang bigat ng kasaysayan kapag nandyan ka mismo. Makikita mo ang mga importanteng lugar tulad ng Tirad Pass sa Ilocos Sur, kung saan itinanghal ang katapangan ni Gregorio del Pilar at may monumento at maliit na shrine na naglalahad ng kuwento ng huling paglalaban. Sa Samar naman, ang Balangiga ay may malakas na simbolikong kahulugan dahil sa 'Balangiga bells' at sa mga memorial sa plaza ng bayan. Maraming bayan din ang may mga NHCP markers at mga labas na monumento sa kanilang mga plasa o simbahan na nag-uulat ng lokal na kaganapan mula 1899 hanggang mga susunod na taon. Bukod sa mga pisikal na lugar, andun din ang mga dokumento sa National Archives of the Philippines, mga koleksyon sa UP at Ateneo, pati na rin ang mga record sa US National Archives at Library of Congress — kung saan makikita mo ang opisyal na ulat at larawan ng digmaan. Sa huli, ang mga alaala ay nasa lupa, bato, at papel, pati na rin sa mga kwento ng mga pamilya sa mga baryo na patuloy na nag-uulat ng kanilang parte ng kasaysayan.

Masyadong malungkot para gawing eksakto, pero kung pagbabasehan ang mga pinagkukunan ng mga historyador, ang kabuuang sinasabing nasawi sa digmaang Pilipino-Amerikano ay napakalaki at may malalaking agwat sa pagtataya. Pangkaraniwan, binabanggit ng maraming historyador na ang mga sundalong Pilipino (mga combatant) ay nasa mga 20,000 hanggang 27,000 ang namatay—ang eksaktong bilang ay mahirap tukuyin dahil sa mahihinang tala, paglipat ng mga tropa, at batayan kung sino ang itinuturing na combatant. Sa kabilang banda, ang bilang ng mga sibilyan na nasawi ay sobrang kontrobersyal: maraming historyador ang nagtuturo ng nasa 200,000 hanggang 250,000 na sibilyan na namatay dahil sa kombat, gutom, epidemya (tulad ng cholera at iba pang sakit), at mga indirect na sanhi ng digmaan; may nagmumungkahi rin ng mas mataas na estimate, umaabot hanggang 400,000 o higit pa depende sa metodolohiya. Ang mga Amerikano naman, ayon sa opisyal na tala, ay nawalan ng mga humigit-kumulang 4,200 hanggang 4,400 na sundalo (marami sa mga ito ang namatay dahil sa sakit at hindi diretso sa labanan), at may ilang libong nasugatan. Bilang isang tagahanga ng kasaysayan na madalas maghukay ng detalye, nakikita ko na ang pinakamahalaga ay tandaan na ang mga numerong ito ay hindi lang estadistika—may likod silang mga buhay at komunidad na nagbago magpakailanman. Madalas kailangan mag-balanse ng iba't ibang pag-aaral para makakuha ng makatuwirang range kaysa magpilit ng iisang numero.

Nakakatuwa na napag-uusapan ang paksang ito kasi madalas hindi nabibigyan ng spotlight: oo, may mga pelikula at ilang nobela na tumatalakay o naka-set sa panahon ng digmaang Pilipino-Amerikano, pero hindi kasing dami ng mga kuwentong tungkol sa iba pang digmaan. Ang pinakapopular sa masa ngayon ay ang pelikulang ‘Heneral Luna’ — sobrang matindi ang impact niya sa modernong pananaw ng marami tungkol sa panahong iyon. Kasunod nito ang ‘Goyo: Ang Batang Heneral’ na parang companion piece na naglalarawan ng aftermath at ng mga karakter na napabayaan ng kasaysayan. Bilang mahilig sa history-based media, hahanapin ko rin ang mga mas malalalim na babasahin para kumpletuhin ang konteksto. Sa fiction, subukan mong basahin ang ‘Po-on’ ni F. Sionil José — hindi eksaktong isang digmaan-only novel pero nagbibigay ng magandang pang-unawa sa malaking pagbabago sa lipunan nang dumating ang mga Amerikano. Para sa non-fiction at mas sistematikong paglalahad, maraming history books at dokumentaryo ang available na magbibigay ng timeline, mga taktika, at epekto ng digmaan sa buhay ng ordinaryong Pilipino. Sa madaling salita: meron, pero mas maraming pelikula at history books kaysa sa mainstream novels na eksklusibong nakatutok sa parehong digmaan. Nagustuhan ko kasi nagiging mas buhay ang kasaysayan kapag may visual na adaptasyon — minsa’y napapaisip ako kung bakit hindi pa mas marami ang ganitong uri ng nobela para sa mas bagong henerasyon.

Maraming mga aspeto ng kulturang Pilipino ang nakaugat sa mga tula, na nagsisilbing isang makapangyarihang paraan ng pagpapahayag ng damdamin, tradisyon, at kasaysayan. Isang mahalagang bahagi nito ay ang 'balagtasan', kung saan ang mga makatang Pilipino ay nagtatagisan ng talino at galing sa pagsasalita. Sa ganitong paraan, ang mga tula ay hindi lamang isang sining, kundi isang porma ng interaksyon-social na bumubuo ng mga komunidad. Bukod dito, ginagamit ang mga tula bilang mga kwento ng buhay—mula sa mga pakikibaka ng mga bayani hangang sa mga simpleng kwento ng pag-ibig—na nagbibigay-diin sa yaman ng karanasan ng mga Pilipino sa nakaraan at kasalukuyan. Ang mga tula rin ay karaniwang naglalarawan ng kalikasan, at sumasalamin sa kagandahan ng kapaligiran ng bansa. Madalas, ang kalikasan ang pinagmumulan ng inspirasyon ng mga makata, kaya't sa bawat taludtod, naipapahayag ang pagmamahal sa bayan at likas na yaman. Dito, ang mga simbolo at metapora ay ginagamit upang maipakita ang pagka-Pilipino, na nagpapayayaman sa ating kultura at kasaysayan. Ang mga tula ay nag-uugnay din sa mga kasaysayan ng mga bayan, na lagi nang bumabalik sa ating mga alaala at nagsisilbing alaala na dapat ipasa sa susunod na henerasyon.