Sino Ang Mga Babaeng Bayani Sa Panitikan Ng Pilipinas?

Tuwing bumabalik sa isip ko ang mga bayani ng bayan, unang lumilitaw sa alaala ko ang mga babaeng hindi basta-basta naipapasok sa mga librong-pantanghal na klase pero sobrang malaki ang naiambag. Si Melchora Aquino — kilala sa tawag na 'Tandang Sora' — ang nag-alaga sa mga sugatang Katipunero, nagbigay-tahanan at pagkain, at naging simbolo ng malasakit sa panahon ng himagsikan. Si Gabriela Silang naman ang tumayo bilang pinuno pagkatapos patayin ang kanyang asawa; lumaban siya nang buong tapang laban sa mga Kastila at naging halimbawa ng pamumuno ng kababaihan. May iba pang mga mukha: si Gregoria de Jesús na nag-ingat ng mga dokumento ng Katipunan at tumulong sa pag-organisa ng mga kababaihan; si Teresa Magbanua na kilala bilang 'Visayan Joan of Arc' dahil nag-udyok at namuno ng mga tropa sa Visayas; at si Josefa Llanes Escoda na nagtatag ng organisasyon para sa kababaihan, tumulong sa mga bihag noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at nag-alay ng buhay para sa karapatan at kapakanan ng iba. Ang pagkakaiba ng mga ito ay hindi lang tapang sa digmaan, kundi pati pag-aaruga, organisasyon, at pagharap sa pulitika. Habang tumatanda ako, lalo kong naiintindihan na ang kabayanihan nila ay iba-iba ang anyo — hindi lang baril o sagisag, kundi pagkalinga, pamumuno, at prinsipyo. Nakakainspire isipin na ang kasaysayan natin ay puno ng kababaihan na handang mag-alay ng buhay at pagkilos para sa bayan, at iyon ang madalas kong ikwento sa mga kasama ko kapag nag-uusap kami tungkol sa pinagmulan ng ating kalayaan.

Ang mga bayani ng Tirad Pass ay walang iba kundi sina General Emilio Aguinaldo at ang kanyang magiting na tauhan na si Major Manuel Tinio. Ang labanan sa Tirad Pass noong Disyembre 1899 ay isang makasaysayang pangyayari sa kasaysayan ng Pilipinas, kung saan ipinakita ng mga Pilipino ang kanilang katapangan at dedikasyon para sa kalayaan laban sa mga Amerikano. Isang makapangyarihang simbolo ng labanang ito ay si Major Tinio, na hanggang sa kanyang huling sandali ay nagtanggol sa nakapaligid na mga pook mula sa mga kaaway. Sinasalamin ng kanilang mga sakripisyo ang pangingibabaw ng bayaning espiritu sa kabila ng mga pagsubok at panghihimasok. Nakakatuwang isipin na sa kabila ng pagpasa ng panahon, ang kanilng mga alaala ay nananatiling buhay, at ang mga kwento ng kanilang tapang ay nagtutuloy sa kasalukuyan, nagbigay inspirasyon sa mga susunod na henerasyon. Tila ba ang mga kwento ng kanilang pakikibaka sa Tirad Pass ay nagsisilbing paalala sa atin ng halaga ng paglaban para sa ating mga prinsipyo at paniniwala.

Napaka-rami ng mga bayani sa kasaysayan ng Pilipinas na tunay na nagbigay ng liwanag at inspirasyon sa ating bayan. Isang magandang halimbawa ay si Jose Rizal, ang pambansang bayani. Siya ay hindi lamang isang manunulat kundi isang taong nagtaguyod ng edukasyon at pambansang pagkakaisa. Ang kanyang mga nobelang 'Noli Me Tangere' at 'El Filibusterismo' ay naging inspirasyon sa masa upang labanan ang pang-aapi ng mga Espanyol. Bilang isang doktor, ipinakita niya ang halaga ng edukasyon sa pagsusulong ng bayan. Sa kabila ng kanyang mga sakripisyo, hindi siya nagpatinag. Isa pa, may mga bayani rin tayo tulad ni Andres Bonifacio na nagpasimula ng rebolusyon laban sa mga mananakop. Ang kanyang tapang at dedikasyon ay nakisangkot sa ating kasaysayan at nagbigay-diin sa pagmamahal sa sariling bayan. Sa pagtalakay sa mga bayani, hindi rin mawawala ang alaala ni Emilio Aguinaldo. Siya ang unang pangulo ng Pilipinas na nagtagumpay laban sa mga banyagang mananakop. Ang kanyang sakripisyo at pamumuno sa digmaan laban sa mga Espanyol ay nagbigay-daan sa ating kondisyon bilang isang malayang bansa. Parang mahirap isipin na sa panahon ngayon, maraming tao ang hindi nakakaalam sa mga ito, at mahalaga na ipagpatuloy natin ang kanilang legasiya sa mga kabataan ngayon; ito ang dapat nating pangalagaan para sa huhuk bilang isang bayan. Ngunit syempre, hindi lang ang mga lalaki ang parang bida dito. Si Gabriela Silang ay isa sa mga kilalang babae sa ating kasaysayan na ipinagmamalaki bilang isang rebolusyonaryo. Siya ay nagdala ng mga tao sa paglaban habang ang kanyang asawa, si Diego Silang, ay patay na. Ang kanyang pagkilos ay nagbigay ng inspirasyon sa mga kababaihan na lumaban at maging bahagi ng ating kasaysayan. Ipinapakita nito na hindi lamang kalalakihan ang may kaya o kakayahan upang maging bayani. Sa huli, ang mga bayani ay isang simbolo ng kagandahan ng ating bayan—ang kanilang mga kwento ay dapat ipagmalaki at ipasa sa susunod na henerasyon!

Nakakatuwa kapag iniisip ko kung gaano karami ang mga bayani at diyos sa mga alamat ng Pilipinas — parang isang malaking constellation ng mga kwento mula sa iba't ibang isla. Sa pinakatanyag na Tagalog pantheon, nandiyan si 'Bathala' bilang pangunahing nilalang na lumikha, kasama sina 'Mayari' (diyosa ng buwan), 'Apolaki' (diyos ng araw at digmaan), at 'Tala' (bituin). May mga diyos ding nauugnay sa panahon at kalikasan tulad ni 'Anitun Tabu' (bagyo at hangin) at si 'Lakapati' na may kinalaman sa pagkamayabong at ani. Sa mga bundok at kuweba kilala rin si 'Idiyanale' bilang patron ng mga manggagawa at mananahi. Lumilipat naman tayo sa Visayas at Mindanao: si 'Kaptan' at si 'Magwayen' (o 'Maguayan') ay makikitang sentral sa mga kwento ng dagat at kabilang buhay; si 'Kabunian' naman ay mataas na diyos sa mga alamat ng Cordillera. At hindi mawawala ang mga bayani mula sa epiko tulad nina 'Lam-ang' ('Biag ni Lam-ang'), mga tinig mula sa 'Hinilawod' (Labaw Donggon, Humadapnon), pati sina Aliguyon mula sa 'Hudhud' at ang matatapang na si Lapu-Lapu na naging simbolo ng paglaban sa kolonisasyon. Sa totoo lang, nasa bawat rehiyon may kanya-kanyang panteon at epiko, kaya laging masarap maghukay ng mga lokal na bersyon ng mga alamat.

Nakakatuwang pag-usapan ang mga haligi ng panitikang Pilipino! Una kong naisip si Dr. Bienvenido Lumbera, isang Pambansang Alagad ng Sining sa Panitikan na monumental ang ambag sa pag-aaral ng tradisyong oral at kolonyal na panitikan. Ang kanyang aklat na 'Tagalog Poetry 1570-1898' ay naging foundational text para sa mga estudyante. Hindi rin mawawala si Virgilio Almario (Rio Alma) na bukod sa pagiging makata, masinop din niyang itinala ang ebolusyon ng Filipino poetry. Ang kanyang mga kritikal na sanaysay tulad ng 'Balagtasismo versus Modernismo' ay nagpakita ng matalas na pagsusuri sa mga literary movements.

Talagang naaaliw ako kapag iniisip kung sino ang nagpupuslit ng mga bagong genre sa panitikan ng Pilipinas — parang naglalaro ng treasure hunt ang pagiging mambabasa. Para sa akin, hindi ito trabaho ng iisang tao lang; kolektibong nangyayari ito kapag nagtatagpo ang mga baguhan at eksperimento. Nakikita ko ang mga online na manunulat sa mga platform ng webnovel at blog na naglalaro ng hybrid genres — haluan nila ang tradisyunal na nobela ng urban fantasy, slice-of-life, o kahit speculative fiction, at doon nag-uumusbong ang bago. Madami ring mga zine at indie press na handang mag-print ng mga tekstong hindi pasok sa commercial mold, kaya nagkakaroon ng espasyo ang mga malikhaing eksperimento. Masaya rin obserbahan ang papel ng fandoms at komiks; kapag nag-viral ang isang ideya, mabilis itong nae-expand at nasusubok sa iba’t ibang anyo — fanfiction, audio drama, at kahit visual novels. Sa ganitong paraan lumilitaw ang bagong genre hindi dahil sa utos, kundi dahil sa sabayang pagtangkilik at pagtangkilik ng komunidad. Para sa akin, exciting ito: pagbabago na dumarating mula sa ibaba, puno ng ingat at tapang.

Isang kaabang-abang na paglalakbay sa kwentong bayan ng Pilipinas ang naghihintay sa atin, puno ng mga tauhan na nagdadala ng diwa ng ating kultura. Sa bawat kwento, may mga karakter na lumilitaw na hindi lamang nagbibigay-buhay sa salinlahing ito kundi nagbibigay-diin din sa mga aral at katotohanang maaaring nating pagnilayan. Isa sa mga pinakatanyag na tauhan ay si 'Juan Tamad'. Sinasalamin niya ang konsepto ng 'katuwang na katamaran' at madalas na nagiging simbolo ng mga kabataan na hinahanap ang madaling paraan sa buhay. Ang kanyang mga karanasan ay palaging nagbibigay ng mga tawanan ngunit may mga malalim na mensahe sa likod nito. Isa pang kilalang tauhan ay si 'Maria Makiling', ang diwata ng bundok na nagbabantay sa kagandahan ng kalikasan. Ang kanyang kwento ay naglalaman ng mga tema ng pag-ibig at sakripisyo, kung saan hindi lamang ang kalikasan ang kanyang pinoprotektahan kundi pati na rin ang mga tao sa paligid. Ang mga alamat tungkol kay Maria Makiling ay naglalarawan ng respeto at pagpapahalaga sa likas na yaman na tila unti-unting nalilimutan. Ang ganitong mga kwento ay nagtuturo sa atin ng obligasyon natin bilang mga tagapangalaga ng kalikasan. Sa mga kwentong bayan, hindi rin mawawala si 'Si Malakas at Si Maganda', isang kwento tungkol sa pinagmulan ng tao. Sinasalamin nito ang ating mga pamana at nag-uugnay sa ating pagkatao bilang mga Pilipino. Ang pagkakaroon ng mga tauhang salamin ng lakas at kagandahan ay nagpapakita na ang ating pagkukuwento ay may malalim na konteksto na tumatalakay sa ating pagkatao at kasaysayan. Sa katunayan, bawat tauhan ay nagiging bahagi ng ating identidad bilang isang lahi. Ang mga kwentong ito ay nagpapalalim sa ating pag-unawa sa ating pinagmulan, at sa pamamagitan ng pagbabahagi ng mga ito, naipapasa natin ang mga aral sa susunod na henerasyon. Sa kabuuan, ang mga tauhan sa kwentong bayan ay hindi lamang mga karakter kundi mga salamin na nagrereplekta sa ating kultura, paniniwala, at tradisyon. Habang naglalakad tayo sa mga yapak ng ating mga ninuno, nawa'y dalhin tayo ng mga kwentong ito sa mas malalim na pag-unawa sa ating sariling pagkatao at pagkabansa. Ang mga aral at tema na nakuha sa pakikipagsapalaran ng mga tauhang ito ay nananatiling importante sa ating mga buhay.

Sobrang saya na talakayin ang mga bayani mula sa Mindanao — isa ‘yang rehiyon na puno ng malalalim na kwento at magkakaibang uri ng paglaban. Sa tono ko na may halong pagkamangha at paggalang, pag-uusapan ko ang ilan sa mga pinakakilalang pangalan: si 'Sultan Kudarat' na isang makapangyarihang pinuno ng Maguindanao na tumutol sa pananakop ng mga Espanyol noong ika-17 siglo; si Datu Bago na kilala sa Davao dahil sa tapang niyang ipagtanggol ang kanyang teritoryo; at si Datu Uto ng Buayan na kilalang lumaban din sa mga kolonyal na puwersa. Bilang tagahanga ng kasaysayan, hindi ko rin malilimutan ang mga lider mula sa Sulu tulad ng mga sultan ng Kiram na nagtatanggol ng soberanya ng kanilang mga nasasakupan. May mga modernong mukha rin sa Mindanao na itinuturing ng marami bilang bayani dahil sa serbisyo at sakripisyo nila para sa komunidad — halimbawa ang mga lokal na pinuno at aktibista na nagtaguyod ng karapatang pantao at kapayapaan sa gitna ng digmaan at tensiyon. Sa huli, para sa akin ang pagiging bayani ay higit pa sa isang titulo: ito’y pagkilala sa sinumang nagtiis, nag-alay, at nagtaguyod ng dangal at kabuhayan ng kanilang mga kababayan.

Ako, noong bata pa, pirmi akong napapatingin sa kwento ni 'Lam-ang' tuwing may okasyon sa baryo namin. Hindi biro ang hatak ng 'Biag ni Lam-ang' — parang kombinasyon ng kulitan, tapang, at nakakaaliw na mga eksena na madaling tandaan. Gustong-gusto ko kung paano sinasalaysay ang kapanganakan niyang kakaiba, ang paglalakbay para ibawi ang kanyang ama, at yung mga laban niya laban sa engkanto at higante na parang pelikula pero mas malalim ang pagka-bansa. May pagkatao si Lam-ang: matapang pero may puso, may pagka-sarkastiko minsan, at sobra siyang iconic sa Ilocos at sa pangkalahatang imahinasyon ng Pilipinas. May personal na rason din kung bakit itinuturing ko siyang pangunahing bayani sa mga epiko natin. Natutunan ko sa basic school ang iba't ibang epiko pero si Lam-ang ang madalas kong ma-recite at parang natural siyang nagiging representative ng Filipino epic hero sa mga discussions. Bukod pa roon, interesting ang pinanggalingan ng epiko—na iniuugnay kay Pedro Bucaneg—at nakikita ko rito ang kakayahan ng ating oral tradition na gumawa ng nakakaaliw at makahulugang kuwento na tumalab sa puso ng mga tao. Kung kailangan kong piliin lamang isa na dapat kilalanin ng mas marami, pipiliin ko si Lam-ang dahil bukod sa kulay at saya ng kwento niya, naglalarawan din siya ng katatagan at pagka-Filipino sa maraming aspeto: pamilya, tapang, at pakikipagsapalaran. Sa halip na pura solemnity, may saya at kabatiran din si Lam-ang, kaya madaling mai-share at mai-appreciate ng kabataan at matatanda. Sa akin, siya ang pinaka-representative na entry point para makilala ang mas malalim na mundo ng epikong Pilipino.

Ngayong umaga habang naglalakad kami sa plasa, napaisip ako kung gaano kalalim ang epekto ng pag-alala sa kabayanihan sa ating buhay. May mga school flag ceremony na hindi lang basta pagtaas ng watawat—ito ang sandaling pinag-uusapan namin ng mga apo ko ang mga pangalan ng mga bayani, bakit sila naging matapang, at kung paano natin maisasabuhay ang kanilang mga prinsipyo. Madalas, nagdadala kami ng simpleng kwento at lumang litrato para magkuwento; hindi kailangan ng marangyang parada para maging makabuluhan ang paggunita. Sa maliit na barangay namin, may museo at isang lumang monumento kung saan nagtitipon ang nagkakaibang henerasyon tuwing anibersaryo ng ilang makasaysayang kaganapan. Nakakatuwang makita ang mga kabataan na nagpeperform ng short plays at recitation ng tula—may mga awitin pa tungkol sa bayanihan. Ang mga aktibidad na ito ay nagiging tulay sa pagitan ng nakaraan at ngayon, at nag-uudyok na ipagpatuloy ang gawain ng paglilingkod sa kapwa. Hindi laging dapat grandioso ang paraan ng pagdiriwang; minsan ang pinaka-epektibo ay ang simpleng pag-alala—pagbisita sa mga memoria, pagtulong sa kapitbahay, o pagtuturo ng kasaysayan sa susunod na henerasyon. Kung masasabi ko pa, ang tunay na parangal sa bayani ay ang buhay na may malasakit at katapangan, at iyon ang aking dala pauwi pagkatapos ng kahit simpleng selebrasyon sa plasa.