Sino Ang Pangunahing Tauhan Sa Biag Ni Lam?

Nagulat ako nang una kong marinig ang pangalan ni Lam-ang sa klase—kakaibang karakter talaga siya na agad nag-iwan ng impresyon. Siya ang pangunahing tauhan sa epikong Ilokano na 'Biag ni Lam-ang'. Sa simpleng paglalarawan, siya ang bayani ng kwento: ipinanganak na kakaiba, may tapang at lakas na lampas sa karaniwan, at laging handang harapin ang panganib para sa dangal at pamilya. Bilang isang mambabasa na lumaki sa mga kuwentong-bayan, naaaliw ako sa paraan ng pagkukuwento tungkol sa kanya: may halo ng katapangan, pagpapakumbaba, at kahit humor sa ilan niyang pakikipagsapalaran. Hindi lang siya puro lakas—may mga eksenang nagpapakita rin ng pagmamahal at paghahangad, lalo na sa paghaharap niya sa pag-ibig at pagpapanumbalik ng katauhan ng pamilya. Para sa akin, si Lam-ang ay kumakatawan sa uri ng bayani na malapit sa puso ng mga tao: makulay, malakas, at puno ng kuwento na madaling ikwento sa harap ng kalan o habang nagkakasiyahan. Minsan naiisip ko kung bakit nananatili ang kaniyang awit sa alaala: siguro dahil sinasalamin niya ang pangarap ng maraming pamayanan—isang taong handang lumaban para sa tama, umibig nang tapat, at mag-iwan ng alamat na pinapasa-pasa pa rin hanggang ngayon. Sa madaling sabi, si Lam-ang ang sentrong tauhan ng 'Biag ni Lam-ang' at isa sa pinaka-iconic na bayani ng panitikang Pilipino, lalo na ng rehiyong Ilokano.

Sobrang trip ko sa mga epiko at 'Biag ni Lam-ang' ang isa sa paborito ko — kaya kapag may nagtatanong kung sino ang may-akda, palagi akong excited magkwento. Ang maikling sagot: hindi talaga tiyak ang may-akda dahil ito ay nagmula sa matagal na oral na tradisyon ng mga Ilocano. Ibig sabihin, lumaki ito sa bibig-bibig na kuwento ng mga komunidad bago pa man ito naisulat. Mayroon namang tradisyon na iniuugnay ang paglikha o pag-istruktura nito kay Pedro Bucaneg, isang kilalang makata mula sa rehiyon na madalas tawaging ama ng panitikang Ilokano. Hindi lahat ng iskolar ay nagkakasundo—ang ilan ay nagsasabi na si Bucaneg ang nagtranscribe o nagpayaman ng kwento, habang ang iba naman ay naniniwalang mas matanda at mas kolektibo ang pinagmulan nito. Para sa akin, ang pinakamahalaga ay ang buhay at kulay ng epiko mismo: ang bayani, ang mga pakikipagsapalaran, at ang paraan ng pagkukuwento na nagpapatuloy sa kulturang Ilocano. Ang tanong na 'sino ang may-akda' ay nagbubukas lang ng mas maraming usapan tungkol sa kung paano nabubuo at napapangalagaan ang ating mga tradisyon.

Nakakatuwa talagang balikan ang kuwento ni Lam-ang at isipin kung sino-sino ang mga gumagawa ng kanyang paglalakbay na napaka-epiko. Sa aking sariling pagbasa ng 'Biag ni Lam-ang', malinaw na sentro talaga ng kuwento si Lam-ang mismo — isang bayani na ipinanganak na tila may kakaibang tadhana: nagsalita agad, may tapang na lampas sa karaniwan, at may mga kakaibang kakayahan na nagpasikat sa kanya bilang pangunahing tauhan. Kasama niya ang kanyang mga magulang na malaking bahagi ng kanyang motibasyon: ang ama niyang si Don Juan, na umalis para mag-alsa at hindi na bumalik; at ang ina niyang si Namongan, na nagdala ng pag-aaruga at ang pakiramdam ng tahanan na pinanghihinanglan ni Lam-ang. Ang pagkawala ng ama ang nag-udyok sa kanya para maglakbay at maghiganti, kaya kitang-kita ang papel ng magulang sa pagbubuo ng kanyang kwento. Hindi rin puwedeng kalimutan ang kanyang tunay na pag-ibig, si Ines Kannoyan — ang babaeng kanyang inibig at nilapitan na may buong tapang at panliligaw. At siyempre, may papel din ang mga kalaban: mga mananakop o mandirigma mula sa ibang grupo (madalas tinutukoy bilang mga Igorot o katulad na tribo sa kuwento) na responsable sa pagkawala ng kanyang ama at nagbigay-daan sa iba pang labanan. Ang mga tapat na hayop niya — ang aso at tandang — pati na rin ang mga mahiwagang bahagi ng kuwento (pagkamatay at muling pagkabuhay) ang nagbibigay ng pambihirang lasa sa epiko. Sa buod, si Lam-ang ang bida, sinusuportahan ng magulang, minamahal ni Ines, at hinahamon ng mga kalaban at kakaibang nilalang — isang cast na sobrang buhay at puno ng kulay na nagpapasaya sa akin tuwing binabalikan ko ang kuwentong ito.

Sa kwento ni Lam Ang, ang mga tauhan ay puno ng kulay at karakter, na nag-aalaga ng isang masaganang mitolohiya mula sa mga tradisyon ng mga Ilokano. Isa sa mga pangunahing tauhan ay si Lam Ang mismo, ang bayaning nagtataglay ng mga kahanga-hangang katangian. Isinilang siya na may kakayahang makipag-usap sa mga hayop at nakakaalam ng mga bagay-bagay na hindi pa nangyayari. Ang kanyang katapangan ay tila galing sa kanyang pinagmulan, isang simbolo ng lakas at talino. Pagkatapos ay nandiyan si Namongan, ang ina ni Lam Ang, na kilala sa kanyang magandang asal at matibay na personalidad. Nakakaakit siya hindi lamang dahil sa kanyang disenyo kundi dahil din sa kanyang mga karanasan sa buhay. Sa kabila ng mga pagsubok, pinanatili niyang matatag ang kanyang pamilya at naging inspirasyon ito para kay Lam Ang. Bilang isang mahalagang tauhan, nandiyan din si Don Juan, ang kanyang ama, na hindi maalala ng kanyang anak sa kanyang batang edad. Si Don Juan ay lumalarawan bilang isang makapangyarihang tao na pinuputok ang swerte at yaman. Ipinakita ni Lam Ang ang pagkilala sa kanyang ama sa kanyang paglalakbay, na nagpapakita kung gaano kahalaga ang pamilya sa kwento. Ang iba pang mga tauhan gaya ng mga kaaway at mga kaibigan ni Lam Ang ay nagbibigay-diin sa kanyang mga pakikipagsapalaran, na nagdaragdag ng lalim sa sulat ng epiko. Ang mga tauhang ito ay nagtutulungan upang mailarawan ang kwento ng karangyaan, pakikilala, at mga pakikipagsapalaran ng isang bayaning nagmula sa iba't ibang siklo ng buhay. Sa huli, ang kwentong ito ay higit pa sa kasaysayan; ito ay tungkol sa pagiging matatag, pagmamahal sa pamilya, at ang pakikipaglaban para sa karapat-dapat na hinaharap.

Sumasabog sa isip ko ang mga eksena tuwing nababanggit ang ‘Biag ni Lam-ang’ — hindi lang dahil sa mga pakikipagsapalaran, kundi dahil sa matibay na tema ng pagkakakilanlan at paglalakbay. Sa unang tingin, halata ang tema ng bayani: ang tapang, kapangyarihan, at mga kakaibang karanasan ni Lam-ang habang hinaharap niya ang mga halimaw at bansa. Pero kapag pinagnilayan ko, lumalabas din ang mas malalim na suliranin: ang ugnayan ng indibidwal sa komunidad, at kung paano nasusukat ang dangal ng isang tao sa pamamagitan ng pagmamahal, pakikibaka, at pagtupad sa tungkulin. Ang pag-ibig ni Lam-ang kay Ines at ang paghahanap ng hustisya para sa kanyang ama ay nagpapakita ng temang pamilya, katapatan, at paghihiganti na nagbubukas ng usapan tungkol sa pagiging makabayan at tradisyon. Nakakatuwang isipin kung paano pinagsasama ng epiko ang kababalaghan at makatotohanang damdamin—parang sinasabi nito na kahit ang pinakamalakas sa atin ay kailangan ng ugnayan at pagkilala. Sa huli, naiwan sa akin ang pakiramdam na ang buhay ni Lam-ang ay gabay sa kung paano magbalanse ng tapang at puso sa pagharap sa sariling kapalaran.

Nakakatuwang isipin kung gaano karami ang humahanga sa mga unang linya ng 'Biag ni Lam-ang'—pero kung tatanungin ako, hindi ito iisang salita lamang kundi isang buong eksena na madalas i-quote at ikinukwento. Sa maraming bersyon na narinig ko, ang pinaka-kilalang bahagi ay yung paglalarawan ng pambihirang pagsilang ni Lam-ang: ipinapakita kung paano siya agad na nagpakita ng kakaibang lakas at talino, halos gaya ng pagsasabing ‘‘iba’t ibang tao, iba ang kanyang kapalaran’’. Ito ang nag-iwan ng malakas na impresyon sa akin noong bata pa ako at pinakikinggan namin sa sining ng panuluyan o sa bahay-kubo. Madalas din na inuulit ng mga tagapagtanghal ang mga linyang naglalarawan sa kanyang paghahanap ng hustisya para sa ama—iyon ang tumatatak dahil pinagsasama nito ang tema ng pamilya, tapang, at paghihiganti. Kaya kahit hindi ko palaging matukoy ang eksaktong salita sa bawat bersyon, alam kong ang “kapanganakan at pagmamahal sa pamilya” na eksena ang tinutukoy ng karamihan bilang pinakakilalang bahagi ng 'Biag ni Lam-ang'. Para sa akin, iyon ang puso ng epiko at palagi kong naaalala habang napapanood o nababasa pa rin ito.

Binubuo ng mga makulay na tauhan, ang 'Ang Kalupi' ni Benjamin Pascual ay umiikot sa buhay ni Mang Juan, isang masipag na mag-uukit, at ang kanyang anak na si Ligaya. Si Mang Juan ay isang simbolo ng sakripisyo at tiyaga, nahuhulog sa utang matapos ang ilang masalimuot na pangyayari. Sa kanyang mga pakikipagsapalaran, makakasalamuha niya si Rosing, ang kanyang asawa, na palaging nandiyan upang magbigay ng suporta at inspirasyon sa kanya. Ang kanilang kwento ay nagiging mas masalimuot nang dumating si Bise, isang batang mayaman na nagpakita ng interes kay Ligaya. Ang kanilang relasyon ay nagdudulot ng tensyon, kaakit-akit na drama, at tila nahuhulugan na pagkakataon sa pamilya ni Mang Juan. Ang mga tension na dulot ng pagkakaiba ng katayuan sa buhay ay nagbibigay-diin sa mga pagkakaibang sosyal at kultura sa kwento. Isa sa mga pinaka-mahahalagang aspeto ng tauhan ay ang pagbabago ni Mang Juan; mula sa pagiging isang masayang ama, siya ay bumagsak at natutong bumangon muli. Isang makabagbag-damdaming kwento ng pag-asa at pag-ibig, kung saan ang mga tauhan ay nagbibigay ng aral tungkol sa tunay na halaga ng buhay. Ang kanilang mga pinagdaraanan ay sumasalamin sa mga pahirap na dinaranas ng marami, na lumilikha ng koneksyon sa mambabasa na may layuning ipakita na ang bawat sakripisyo ay may katumbas na gantimpala. Mula naman sa pananaw ng ibang tauhan, si Bise ay nagsisilbing hamon para kay Ligaya. Ang kanyang magandang tahanan at marangyang buhay ay isang pahayag na kumakatawan sa mga materyal na bagay, ngunit ang tunay na meyembro ng pamilya at pagkakaibigan ang lumalabas na mas mahalaga. Ang kwento ay tila naglalayong ipakita na ang kalupi ay hindi nagdadala ng tagumpay, kundi tunay na halaga na nagmumula sa malalim na nag-uugnay ng damdamin sa pamilya at mga mahal sa buhay. Sa kabuuan, ang bawat tauhan ay nag-aambag sa makulay at puno ng aral na kwento ng 'Ang Kalupi.'

Tuwang-tuwa talaga ako tuwing napag-uusapan ang ‘Biag ni Lam-ang’—hindi lang dahil ito’y isang matandang epiko, kundi dahil buhay na buhay ang koneksyon niya sa ating kasaysayan at pagkakakilanlan. Lumaki ako sa mga kuwentong sinasalaysay ng mga nakatatanda sa baryo, at ang ritmo ng epiko ay parang pulso ng komunidad: may mga pana, paglalakbay, at mga ritwal na nagpapakita kung paano tumitimbang ang tapang, dangal, at pagmamahal. Sa panitikang Pilipino, mahalaga ang ‘Biag ni Lam-ang’ dahil isa itong dokumento ng pre-kolonyal na pananaw—makikita mo ang tradisyonal na sistema ng pamumuhay, ang pagpapahalaga sa pamilya, at ang paraan ng pagharap sa mga supernatural na puwersa. Bukod pa roon, nagsilbi rin siyang tulay: muling binuhay at naitala mula sa oral tradition tungo sa nasusulat na anyo, kaya naging inspirasyon sa mga makata at manunulat na pagyamanin ang sariling wika at lokal na kuwento. Para sa akin, ang epiko ay hindi lang salaysay ng isang bayani; alaala ito ng kolektibong kultura na patuloy na nagbibigay hugis sa ating pambansang panitikan.

Talagang nakakakilig at nakakaantig kapag iniisip ko kung paano ipinapakita ang pag-ibig sa 'Biag ni Lam-ang'. Para sa akin, hindi lang ito pag-ibig na romantiko—ito ay kabuuang pag-aalaga na lumalabas sa bawat kilos ng bida. Nakikita ko ang pag-ibig sa kanyang walang takot na paghabol kay Ines, sa paraan ng pagbibigay ng regalo at pagpapakita ng dangal; parang sinasabi niya, 'Hindi lang salita ang pagmamahal, gawa ang kailangan.' May lalim din ang pagmamahal na iyon dahil sinasama nito ang pamilya at komunidad. Nang pagkalipulin si Lam-ang, ramdam ang pagdadalamhati at pagpupunyagi ng kanyang ina at mga kaibigan para siya ay maibalik—iyon ang ibang mukha ng pag-ibig: hindi lamang pag-angkin kundi pag-alala at pagpapatawad. At kapag siya ay nagtagumpay, ramdam mo na hindi lang para sa sarili niya ang kanyang tagumpay kundi para sa mga nagmamahal sa kanya. Sa simpleng paglalarawan na iyon, natutunan kong ang pag-ibig sa epikong ito ay malaki, masalimuot, at laging handang magsakripisyo.