Ikatlong Panauhan Halimbawa

Nakakatuwang isipin na ang ‘Ibalong’ ay hindi lang isang lugar sa libro kundi isang buong tanawin sa Bicol na nabubuo sa isip ko tuwing naririnig ko ang epiko. Lumaki ako sa mga kuwentong-bayan ng aming lola, kaya madaling i-imagine ang mga tagpo sa mga burol at tabing-dagat ng timog-silangang Luzon. Kadalasan, itinuturo ng mga iskolar at lokal na manunulat na ang saklaw ng ‘Ibalong’ ay tumutukoy sa kasalukuyang rehiyon ng Bicol — lalo na ang mga lalawigan ng Albay at Sorsogon, at mga bahagi ng Camarines Sur na malapit sa dagat at sa mga ilog.

Sa personal, inuugnay ko ang mga eksena sa mga kilalang tanawin tulad ng paanan ng Bulkang Mayon at ang mga lambak ng Bicol River, pati na rin ang mga pook na may aktibidad na bulkaniko tulad ng Bulusan. Ang epiko ay puno ng pakikipagsapalaran sa dagat, ilog, at kabundukan, kaya naiimagine kong naglalakbay ang mga tauhan mula sa pampang ng Sorsogon hanggang sa mga panig ng Albay at mga bayan na malapit sa mga anyong-tubig. Hindi naman kailangan na literal na i-point ang bawat nabuong lugar — para sa akin, mas mahalaga ang ugnayan ng tao at kalikasan na ipininta ng alamat.

Habang tumatanda ako at bumibisita sa mga lugar na ito, nakakatuwang isipin na buhay pa rin ang ‘Ibalong’ sa kultura: napapakinggan ko ang mga awit, tula, at mga pista na nagpapahiwatig ng mga sinaunang kwento. Sa huli, ang pinakamagandang parte ay ang feeling na naglalakad ka sa mga parehong pook na pinagmulan ng mga alamat—parang tumitibok ang kasaysayan sa bawat hakbang ko.

Tuwing gabi na may malamig na simoy at kampay ng mga bituin, gustong-gusto kong isalaysay ang kuwento ng ‘Ibalon’ na parang nagkukuwento sa mga apo. Sa pinakasimple nitong anyo, isang epikong Bikolano ang ‘Ibalon’ na naglalahad ng pagdating at pakikipagsapalaran ng mga bayaning sina Baltog, Handyong, at Bantong. Unang mga kabanata nito ang paglalarawan ng malawak na kagubatan at ligaw na kalikasan na pinuno ng mga halimaw at sakuna; dito nilabanan at napagtagumpayan ng mga bayani ang mga panganib, hanggang sa maitatag ang mas maayos na pamayanan at agrikultura.

Hindi lang ito basta kuwento ng laban-baka; makikita ko rito ang pag-usbong ng isang lipunan — paano nag-organisa ang mga tao, paano sila nagsaayos ng pananim at irigasyon, at paano iginagalang ang kalikasan. Mahalaga ang ’Ibalon’ dahil ito ang nagbibigay-anyo sa ating kolektibong alaala: nagpapaalala na mayroon tayong sariling epiko bago dumating ang mga banyaga, at nagbubukas ito ng pinto para maunawaan ang paniniwala, pagpapahalaga, at tapang ng sinaunang Bikolano. Sa tuwing pupunta ako sa Legazpi at makikita ang Ibalong Festival, nauunawaan ko kung gaano katibay ang pagkakakilanlan na bumabalot sa kwentong ito — enerhiya at dangal ng mga tao, itinatanim mula pa sa mga dula ng mga unang bayani.

Habang binabalikan ko ang kuwento ng 'Ibalon', parang bumabalik ang amoy ng lupa at usok ng bulkan sa alaala ko. Lumaki ako sa lugar na malapit sa dagat kaya yung mga tagpo ng pagtutulungan laban sa mga dambuhalang nilalang at kalamidad ay laging tumatatak sa akin. Una, tinuro sa akin ng epiko ang kahalagahan ng pagkakaisa — hindi lang ang lakas ng isang bayani kundi ang pagtutulungan ng buong komunidad ang nagpapalaya sa kanila sa panganib. Nakita ko rin ang aral tungkol sa pagiging mapagmatyag at matiyaga sa paghahanda; maraming sakuna sa 'Ibalon' ang dala ng biglaang pagbabago ng kalikasan, kaya mahalaga ang pag-iingat at pagkakaroon ng kaalaman sa kapaligiran.

Pangalawa, may malakas na tema ng respeto sa kalikasan: ang mga nilalang at puwersa ng mundo ay hindi lang kaaway na dapat talunin, kundi pati na rin mga pwersang kailangang intindihin at pakisamahan. Panghuli, natutunan ko ang kahalagahan ng pagbalanse — lakas na sinamahan ng karunungan at kababaang-loob. Bilang isang mambabasa na tumatangkilik ng mga alamat, lagi kong bitbit ang mga leksyon na ito tuwing nakararanas kami ng pagsubok bilang komunidad, at naiisip kong kulang ang mundo kung hindi natin pahahalagahan ang mga sinaunang aral na ipinapamana ng mga kwentong tulad ng 'Ibalon'.

Talagang naaliw ako sa lakas at dami ng tauhan sa 'Ibalon' — pero kung pipiliin ko ang pangunahing bayani, madalas na lumilitaw sina Baltog, Handiong, at Bantong bilang mga sentrong personahe, na bawat isa ay may natatanging gawa. Sa ibang bersyon ng epiko, si Handiong (o Handyong) ang itinuturing na pinaka-maimpluwensyang pinuno: siya ang nag-organisa ng mga tao, nagpasimula ng mga kampanya laban sa malalaking halimaw at naglatag ng mga panuntunan para sa bagong pamayanan. Ang kanyang mga laban at pamumuno ang nagpatibay ng komunidad at nagbigay daan sa kaayusan.

Si Baltog naman ang unang bayani na madalas iulat — kilala sa pagpatay sa mabagsik na baboy na nagngangalang Tandayag o katulad na nilalang — na simbolo ng paglilinis ng lupain mula sa panganib. Si Bantong naman ay binibigyan ng malaking parangal dahil siya ang pumapatay sa dambuhalang nilalang na Rabot, at iyon ang nagpatigil sa pananakot ng malalaking halimaw. Ang epiko ay hindi lang tungkol sa isang indibidwal, kundi sa magkakaugnay na katapangan ng mga bayani at kung paano nila binago ang mundo nila; iyon ang palagi kong naiisip tuwing binabasa ko ang 'Ibalon'.

Nakakabitin pero napakalalim ng tradisyon ng 'himlay' sa Iloilo—para sa akin, ito ang pinakamalapit na ipinapakita ng komunidad na puso sa isang pamilya sa gitna ng pagluluksa. Sa karaniwang ginagawa, ang himlay ay tumutukoy sa lamay o paglalagay ng yumao sa isang tahanan o kapilya bago ang paglibing. Madalas, nagtitipon ang magkakapitbahay at kamag-anak para magbantay, magdasal ng rosaryo, mag-alay ng kandila, at magbahaginan ng kwento tungkol sa yumao—parang maliit na pagtitipon na puno ng alaala at tawanan sa gitna ng lumbay.

Sa mga lalawigan ng Iloilo, madalas tumatagal ang lamay nang ilang araw—may mga pamilyang nagluluto ng pagkain para sa dumadating na bisita, may nagsasagawa ng misa sa bahay o sa simbahan, at may pag-oorganisa ng procession papunta sa sementeryo kung kailan libing na. Mahalaga rin ang 'pagsunod' sa mga tradisyon tulad ng pasiyam (pagsisimba at pagdarasal tuwing ikasiyam na araw) at pag-alala sa ika-40 araw, na para bang nagbibigay ng istrukturadong panahon para tanggapin ang pagkawala. Nakakatuwang makita kung paano sinasalamin nito ang pakikitungo ng Ilonggo sa kamatayan—malumanay, magalang, at puno ng pagkakaisa.

Personal, nasaksihan ko ang kakaibang init ng komunidad tuwing himlay: simpleng pagkain na inihanda ng kapitbahay, mga kuwento ng buhay ng yumao, at mga tangi at tawa na sabay-sabay na dumadaan. Para sa akin, ang himlay sa Iloilo ay hindi lang ritual ng pagluluksa; ito rin ay isang salaysay ng buhay na pinagsaluhan ng buong baryo.

Nakakatuwa kapag napag-uusapan ang panghalip panao dahil parang nagiging mas personal ang wika — talagang tumutukoy sa tao, hindi sa bagay. Madalas kong gamitin 'ako', 'ikaw', o 'siya' kapag nagte-text sa tropa o kapag sinusulat ko ang isang maikling fanfic na puno ng dialogue. Sa madaling salita, ang panghalip panao ang pumapalit sa pangalan ng tao: halimbawa, imbis na sabihing 'Maria ay kumain', puwede mong sabihing 'Siya ay kumain.' May iba't ibang anyo rin ito depende sa gamit: nominative (ako, ikaw/ka, siya, kami/tayo, kayo, sila), genitive o possessive (ko, mo, niya, namin/natin, ninyo, nila), at oblique (akin, iyo, kaniya, atin, inyo, kanila).

May isa pang aspektong laging nagpapagulo sa akin dati — ang inclusive at exclusive na 'tayo' at 'kami'. 'Tayo' ay kasama ang kausap, habang ang 'kami' ay hindi kasama ang kausap. Halimbawa: 'Tayo na sa sine' (kasama ka), vs. 'Kami na sa sine' (hindi kasama ang kausap). Simple pero madalas magkamali lalo na kapag nagte-text nang mabilis.

Samantalang ang panghalip pamatlig naman ay ginagamit para tumuro o magpahiwatig ng lugar o bagay — mga salitang gaya ng 'ito', 'iyan', at 'iyon'. Kung sasabihin mong 'Ito ang libro ko,' tinutukoy mo ang bagay na malapit sa'yo; kung 'Iyon ang bahay nila,' malayo ang tinutukoy. Ang pangunahing pagkakaiba: ang panao ay pumapalit sa tao; ang pamatlig ay tumuturo sa bagay o lugar. Madalas kong ipaliwanag ito sa mga kaibigan gamit ang aktwal na bagay dahil mas mabilis silang maka-relate kapag may visual cue, at mas madali ring hindi magkamali sa paggamit.

Pinipigilan ng malamig na kape ang paggising ko, at biglang sumagi sa isip ko ang unang beses na nabasa ko ang modernong bersyon ng 'Ibalon'—hindi na ang luma at tuluyang awit ng bayani lang, kundi isang tapestry ng boses, talinghaga, at kontradiksyon.

Sa makabagong panitikan, ibalong ay madalas hinahati-hati: hindi linear, kundi piraso-piraso na binabalik-balikan ng iba't ibang narrador. Nakakatuwang makita kung paano sinasama ng mga manunulat ang oral na estilo—mga paulit-ulit na linya, awit, at barangay lore—kasama ng postmodern na teknik tulad ng metafiction at footnotes. Dito lumilitaw ang mga bayani bilang tao, may kahinaan, minsan kontradiksyon—hindi puro epiko na banal at laging panalo. Minsan isang kabanata ang mula sa perspektiba ng isang mangingisda, saka sunod ay ng isang babaeng tagapag-alaga ng lupa; ang resulta ay isang multilayered na kwento na mas tumutuka sa konteksto at kabuluhan ng alamat kaysa sa simpleng pagsunod sa kronolohiya.

Personal, tuwing nababasa ko ang ganitong reinterpretasyon napapasaya ako—parang may bagong buhay na pumapasok sa lumang salaysay. Nakikita ko rin ang paggamit ng iba-ibang medium: may graphic novel na naglalarawan ng bakbakan, may prosa na may mga scanned na lumang litrato, at may experimental na nobela na nagpapadala sa iyo ng text messages bilang bahagi ng kwento. Sa ganitong paraan, hindi lang nasusulat muli ang 'Ibalon'—naipapasa rin ito sa bagong henerasyon sa paraang mas malapit sa kanilang karanasan at wika.

Pumapasok ang Ibalong, na isang mahalagang epiko ng Bicol, na parang isang makulay na arko na nagdudugtong mula sa nakaraan patungo sa kasalukuyan. Sa bawat pagbasa, parang binabalikan natin ang mga tradisyon at kwentong pinagmulan ng ating lahi. Ang Ibalong ay hindi lamang nag-aalok ng nakaka-engganyong salin ng mga diyos at bayani; ito rin ay nagsisilbing salamin ng ating kultura at pagkakakilanlan. Ang mga karakter na sina Baltog, Handyong, at ang iba pa ay hindi lamang mga tauhan sa kwento, kundi mga simbolo ng katatagan at kapangyarihan, na nagbibigay inspirasyon sa mga kabataan upang harapin ang kanilang mga hamon.

Habang binabalik-balikan natin ang mga kwento mula sa Ibalong, nadarama ang diwa ng bayanihan at ang halaga ng pakikipaglaban para sa kinabukasan. Sa mga nakaraang taon, naging mas tanyag ang pag-aaral sa mga lokal na epiko dahil dito ang mga tao ay muling natutuklasan ang kahalagahan ng kanilang mga ugat. Ang Ibalong sa konteksto ng makabagong panahon ay nagiging simbolo ng pagmamalaki sa sariling lahi. Isipin mo, sa gitna ng mga hamon ng modernisasyon, ang mga kwentong ito ay nagbibigay-diin sa ating lokal na yaman at natatanging kultura.

Ipinapakita ng Ibalong na ang ating mga ancestro ay mayroong mga katangi-tanging kwento ng tapang, pag-ibig, at sakripisyo. Sa mga komunidad, lalo na sa mga naging post-colonial na bansa, ang pag-alala sa mga ganitong kwento ay isa sa mga paraan ng pagsalungat sa imperialismo ng ideya at kultura. Sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga patanghalan, sining, at iba pang eksibisyon patungkol sa Ibalong, naipapasa ang mga kaalaman at karanasan sa mga bagong henerasyon.

Sa kabuuan, ang kahalagahan ng Ibalong ay higit pa sa isang simpleng epiko. Ito ay isang pahayag ng ating pagkatao, isang paalala na may mga kwento tayong dapat ipagmalaki at ipagpatuloy. Ang mga kabataan ngayon, sa kanilang mga yugto mula sa pagkadalaga hanggang adulthood, ay nagsisilbing mga bagong tagapagsalaysay ng mga kwentong ito. Sa bawat kuwentong ibinabahagi nila, nahuhubog ang kanilang mga pananaw at nagiging batayan sa kanilang mga halaga at prinsipyo. Ang Ibalong ay tunay na isang kayamanang walang kasing halaga na nagbibigay-daan sa ating paglalakbay tungo sa mas maliwanag na kinabukasan.

Sa pag-aaral ng payak, maylapi, inuulit, at tambalang mga salita, isang masayang pakikipagsapalaran ang naghihintay sa akin! Sabi nga, parang pagbuo ng puzzle—kailangan mong malaman ang tamang mga piraso upang magtagumpay. Una, mahalaga ang pagkakaunawa sa kahulugan ng bawat uri. Ang payak ay mga salitang walang kayarian, samantalang ang maylapi ay pinagsama-samang payak na salita. Halimbawa, ang ’bahay’ ay payak, habang ang ’tahanan’ ay maylapi at nagmula sa salitang ‘bahay.’ Kailangan mo rin tingnan ang ‘inuulit,’ kung saan inuulit ang isang bahagi ng salita tulad ng ‘bata-bata.’ Kung susubukan mo, makakatulong ang mga flashcards! Maglagay ng mga payak at maylaping halimbawa sa isang tab ko at subukan ang mga ito sa kapwa mo estudyante o kahit sa iyong pamilya.

Kapag nag-aral ako ng mga tambalan, tuwang-tuwa ako sa kanilang mga nag-uugnay na kahulugan. Ang tambalang salita ay pinagsasamang mga payak na salita upang makabuo ng bagong kahulugan, tulad ng “pusa + kutitap = pusakititap.” Sa mga ganitong pagkakataon, masaya akong gumuhit o gumawa ng mga halimbawa sa isang kwaderno. Kahit na sa simpleng mga larawan at kwento, nalalaman ko ang kanilang mga kahulugan. Paminsan-minsan, nagbabaon ako ng mga talahanayan para mas madaling tingnan ang mga halimbawa at katangian ng bawat uri upang maging mas interactive ang pag-aaral.

Sa huli, ang pag-aaral ng mga salitang ito ay hindi lamang tungkol sa mga libro; nagiging mas masaya ito kapag may kasama kang ibang tao. Halimbawa, ang mga kaklase o mga kaibigan ay pwedeng mag-aral kasama, sabay na mag-imbento ng mga bagong salita o kwento. Kaya, huwag kalimutan na maging malikhain at tangkilikin ang bawat hakbang ng iyong pag-aaral!

Sobrang tuwa ko kapag napag-uusapan ang mga tulang Ilocano tungkol sa kalikasan — parang bumabalik ang amoy ng palay at dagat sa isipan ko. Marami nga: mula sa matandang epiko hanggang sa mga kontemporaryong tula, buhay na buhay ang paglalarawan ng bundok, baybayin, at taniman. Ang pinaka-sikat na halimbawa ay ang epikong 'Biag ni Lam-ang', na tradisyonal na iniuugnay kina Pedro Bucaneg; puno ito ng mga talinghaga at eksena kung saan ang kalikasan ay parang karakter din sa kuwento.

Mayroon ding mga makata tulad ni Leona Florentino na nagsulat ng mga tula sa Ilocano at naghatid ng malalambing na larawan ng araw, gabi, at halaman. Kung hahanap ka ng mga mas sariwang tula, tingnan ang mga publikasyon at pahayagan gaya ng 'Bannawag' at mga koleksyon mula sa GUMIL Filipinas — maraming modernong makata ang tumutukoy sa rice terraces, dalampasigan, at mga season sa kanilang mga daniw. Personal, nakakagaan ng loob para sa akin ang pagbabasa ng mga tulang ito dahil pamilyar ang mga imahen: alaala ng pag-ani, amoy ng kawayan, at mga kuwentong malamig na simoy ng hangin sa gabi.