โจ๊ก เกอร์

โจ๊กเกอร์เกิดขึ้นครั้งแรกบนหน้ากระดาษการ์ตูน ไม่ใช่จากหนังเดียวที่ทุกคนจำได้ แต่จากนิยายภาพตอนสั้นใน 'Batman' ฉบับแรกปี 1940 ซึ่งตอนนั้นเขายังเป็นตัวตลกผู้ชั่วร้ายที่ชอบเล่นแผลงๆ มากกว่าจะเป็นวายร้ายจิตวิทยาที่เราเห็นภายหลัง

ฉันชอบเรื่องราวช่วงแรกเพราะมันแสดงให้เห็นวิวัฒนาการของตัวละคร วาดโดย Bob Kane กับ Jerry Robinson และเขียนโดย Bill Finger — ถึงจะมีการถกเถียงกันเรื่องผู้คิดค้นหลัก แต่ชิ้นงานนั้นให้รูปแบบหน้าตายิ้มกว้างที่หลายคนบอกว่าได้แรงบันดาลใจมาจากหนังเงียบ 'The Man Who Laughs' ของ Conrad Veidt โจ๊กเกอร์ยุคทองเป็นการผสมระหว่างอารมณ์ขันมืดกับกลไกอาชญากรรม ทำให้เขากลายเป็นตัวละครยืดหยุ่นสามารถดัดแปลงไปตามยุคสมัยได้

เมื่อนึกถึงโจ๊กเกอร์ในมุมของการ์ตูนดั้งเดิม ฉันมักจะเห็นความสนุกในการเปลี่ยนแปลงสไตล์—จากตัวตลกสวมหน้ากากไปสู่ผู้ร้ายที่เต็มไปด้วยบาดแผลทางใจ และนั่นแหละที่ทำให้การตีความต่างๆ ต่อมาไม่เหมือนกันเลย

ตั้งแต่เห็นโปสเตอร์ของ 'Joker' บนบันไดโรงหนังครั้งแรก ความสงสัยเรื่องใครเป็นต้นน้ำของโปรเจกต์นี้ก็อยู่ในหัวผมไปนาน

ผมคิดว่าเรื่องนี้ต้องเล่าให้ชัด: โปรดักชันหลักของภาพยนตร์ 'Joker' (2019) เกิดจากการร่วมมือของหลายบริษัท โดยสตูดิโอผู้ถือสิทธิ์และเป็นผู้จัดจำหน่ายหลักคือ 'Warner Bros. Pictures' แต่ทีมสร้างจริงๆ มาจากการรวมกำลังของบริษัทอย่าง 'Joint Effort' ซึ่งเป็นบริษัทของผู้กำกับ รวมถึง 'Bron Creative' และ 'Village Roadshow Pictures' ที่เข้ามาช่วยด้านการเงินและการผลิต

การที่มีหลายบริษัทเข้ามาเกี่ยวข้องทำให้หนังดูมีความเป็นอิสระมากขึ้นในเชิงโทนและการเล่าเรื่อง ถึงกระนั้นเมื่อถึงเวลาวางตลาด งานยังคงถูกส่งผ่านเครือข่ายใหญ่ของ 'Warner Bros.' ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมหนังอิสระสไตล์ผู้กำกับอย่างนี้ถึงมีสเกลการฉายและการโปรโมทเทียบเท่าภาพยนตร์บล็อกบัสเตอร์ สรุปสั้นๆ ว่า สตูดิโอหลักคือ 'Warner Bros. Pictures' แต่ผู้สร้างเชิงครีเอทีฟมาจากกลุ่มบริษัทอิสระที่รวมกันเป็นทีมโปรดักชัน

ลองจินตนาการว่าทีมผู้สร้างตัดสินใจพาเรื่องราวของ 'Joker' ต่อในมุมมองที่โหดและเปราะบางยิ่งขึ้น — ผมอยากให้ภาคสองขยับจากเนื้อเรื่องของตัวคนเดียวไปสู่ผลกระทบของเขาที่แผ่ขยายออกสู่สังคม ฉากเปิดอาจเป็นฉากข่าวสารหรือม็อบที่ยังคงสะท้อนให้เห็นว่าความโกลาหลไม่ได้จบเพียงแค่ตัวอาเธอร์ แต่กลายเป็นแรงขับเคลื่อนทางสังคมที่ใคร ๆ ก็พอจะอ้างอิงได้

ช่วงกลางเรื่องผมเห็นภาพการต่อสู้ระหว่างความเป็นมนุษย์และการถูกวางแผนให้กลายเป็นสัญลักษณ์: มีคนที่ต้องการใช้เขาเป็นตัวอย่าง มีคนที่สาปส่งเขา และมีคนที่เห็นเขาเป็นฮีโร่แบบบิดเบี้ยว การสลับภาพระหว่างการประชาสัมพันธ์ในสื่อ โฆษณาชวนเชื่อ และฉากส่วนตัวที่เงียบมาก ๆ จะช่วยให้โทนเปลี่ยนจากหนังชีวประวัติเป็นหนังที่วิจารณ์สังคมได้อย่างเข้มข้น ผมอยากเห็นการใช้ดนตรีที่แหวกแนวและคัทที่คมขึ้น เพื่อให้ผู้ชมรู้สึกไม่สบายเหมือนกำลังถูกมองอยู่

ตอนท้ายไม่จำเป็นต้องให้บทสรุปชัดเจน อาจจบด้วยภาพที่เปิดให้ตีความต่อไป คนดูบางคนอาจเห็นอนาคตที่มืดมน บางคนอาจเห็นว่ามีหวังเกิดขึ้นบ้าง แต่แบบไหนก็ตาม ผมอยากให้ภาคสองทิ้งร่องรอยทางอารมณ์ที่ทำให้ผู้ชมย้อนกลับไปถามตัวเองเกี่ยวกับความรับผิดชอบของสังคม นี่แหละคือสิ่งที่จะทำให้ภาคต่อมีพลังและไม่เป็นแค่ก้าวที่สองของหนังเรื่องเดียวกันเท่านั้น

ย้ำเลยว่าชุมชนแฟนฟิคของตัวละครอย่างโจ๊กเกอร์มีความหลากหลายมากกว่าที่หลายคนคิด — ทั้งแฟนฟิคดาร์ก โรแมนซ์ และ AU ที่เล่นกับมุมมองจิตวิทยาของตัวละครได้สุดโต่ง

ฉันเป็นคนนึงที่ชอบไล่ดูแฟนฟิคบนแพลตฟอร์มใหญ่ ๆ ภาษาอังกฤษ เพราะมักมีงานเขียนคุณภาพสูงและการแปลจากแฟนหลายชาติ โดยเฉพาะบน Archive of Our Own ที่ผู้เขียนจะติดแท็กละเอียด ทำให้ตามหาแนวที่ชอบง่ายขึ้น นอกจากนี้ยังเจอแฟนฟิคที่เอาแรงบันดาลใจจากงานคลาสสิกอย่าง 'The Killing Joke' มาขยายความอีกหลายเรื่อง ใครอยากอ่านงานเชิงวิเคราะห์ตัวละครหนัก ๆ แนะนำดูที่นั่น แล้วค่อยหาการแปลไทยจากบล็อกหรือกลุ่มแฟนคลับถ้าภาษาอังกฤษยังทุลักทุเล — ช่วงหารสนิยมและธีมที่ใช่ก่อนจะช่วยให้ไม่เสียเวลาอ่านงานที่ไม่ตรงใจ

ภาพแฟนอาร์ตโจ๊กเกอร์ที่ขายดีในไทยมักมีเอกลักษณ์ตรงความกล้าทดลองของคนวาดและการจับอารมณ์ที่เข้าถึงง่าย ทุกวันนี้ผลงานที่เป็นพอร์ตเทรตหน้าคม ๆ ผสมกราฟิกป็อปอาร์ตซึ่งดึงแรงบันดาลใจจากหนัง 'The Dark Knight' มักไปได้ไกลในงานตลาดและแผงขายของ ผมชอบเห็นการเล่นสีแดงกับม่วงตัดกัน แล้วเติมเท็กซ์เจอร์แบบสกรีนพริ้นท์ ทำให้ภาพดูทั้งสตรีทและคลาสสิกในเวลาเดียวกัน

ตลาดไทยตอบรับดีเพราะขายง่ายเป็นโปสเตอร์หรือเสื้อยืด ขนาดเล็กอย่างสติกเกอร์และพินก็ไหลเวียนได้ไว ระดับราคาย่อมเยาเป็นปัจจัยสำคัญ แต่ที่สำคัญคือองค์ประกอบที่เล่าเรื่องได้ในภาพเดียว เช่น มุมหน้าที่มีร่องรอยการแต่งหน้า หรือเงาของหัวใจแตกสลายเบื้องหลัง ซึ่งช่วยเรียกความสนใจจากคนผ่านบูธ

ถ้าต้องเลือกแนวทางเพื่อเพิ่มยอดขาย ผมมักแนะนำให้วางหลายขนาดและหลายวัสดุ รวมทั้งใส่แอพลิเคชันสีพิเศษที่จับแสงได้ งานแบบนี้ขายดีเพราะโดนใจแฟน ๆ ทั้งสายคอสเพลย์และคนที่ชอบสะสมแบบมีสไตล์ ทำไปพร้อมกับการโพสต์เบื้องหลังการสเก็ตช์เล็กน้อย แล้วจะเห็นผลเอง

ภาพยนตร์ 'Joker' เวอร์ชันปี 2019 มีวิธีเล่าเรื่องที่ทำให้ตัวละครดูเป็นคนจริง ๆ มากกว่าที่เคยเห็นในหลายคอมิกส์

เราเห็นการโฟกัสไปที่ชีวิตประจำวัน การดิ้นรนกับสุขภาพจิต และบริบทสังคมรอบตัวจนเกิดการเปลี่ยนแปลงที่นำไปสู่การเป็นโจ๊กเกอร์ สิ่งนี้ต่างจากคอมิกส์คลาสสิกที่มักวางโจ๊กเกอร์เป็นสัญลักษณ์ของความบ้าคลั่งหรือปรัชญาความโกลาหลมากกว่า ในหนัง ผู้กำกับเลือกใช้โทนสมจริง เฟรมภาพ ภาพนิ่งยาว ๆ และคะแนนดนตรีเพื่อสร้างความใกล้ชิดและความเห็นอกเห็นใจต่อบุคคลนั้น การเล่าแบบนี้ทำให้เราเข้าใจแรงจูงใจในระดับจิตวิทยา แต่ก็แลกด้วยการลดความลึกลับแบบที่คอมิกส์ชอบเก็บเอาไว้

อีกมุมคือคอมิกส์อย่าง 'The Killing Joke' มักใช้องค์ประกอบกราฟิก การจัดเฟรม และคำบรรยายภายในเพื่อสร้างความไม่แน่นอนและการตีความที่หลากหลาย รูปแบบภาพนิ่งและพาเนลช่วยควบคุมจังหวะการเปิดเผยของข้อมูล ทำให้ตัวตนของโจ๊กเกอร์เป็นทั้งภาพลวงและตำนาน สรุปคือหนังมักทำให้โจ๊กเกอร์กลายเป็นตัวละครที่เข้าใจได้และบาดลึก ส่วนคอมิกส์ยังคงเก็บความเป็นสัญลักษณ์ไว้และปล่อยให้ผู้อ่านเติมเรื่องราวเอง — นั่นแหละที่ทำให้การอ่านและการดูมีความรู้สึกต่างกันอย่างชัดเจน

เราเชื่อว่ามีความเป็นไปได้สูงที่สตูดิโอจะผลิตภาคต่อของ 'Joker' จริง เพราะมีการประกาศและความเคลื่อนไหวทางโปรดักชันที่ชัดเจนตั้งแต่หลังความสำเร็จของภาคแรก

ผมหมายถึง ความสำเร็จของ 'Joker' ภาคแรกทั้งด้านรายได้และรางวัลทำให้ผู้สร้างกับสตูดิโอมีแรงจูงใจอย่างมากที่จะต่อยอดเรื่องราว แม้ว่าภาพยนตร์ต้นทางจะเป็นผลงานที่ยืนหยัดได้ด้วยคอนเซ็ปต์เดี่ยวๆ และแรงบันดาลใจจากหนังอย่าง 'Taxi Driver' แต่ก็มีการพูดคุยถึงแนวทางใหม่ๆ ทั้งการขยายตัวละครหรือการเล่าเรื่องในมุมมองอื่นที่ยังไม่เคยเห็นมาก่อน

ในฐานะแฟนคนหนึ่ง ฉันตื่นเต้นเพราะภาคต่อให้โอกาสสำรวจความเป็นมนุษย์และสังคมที่หนังชุดนี้ชอบสะท้อน แต่ก็ระวังว่าจะไม่กลายเป็นการยัดน้ำตาลหรือพยายามทำซ้ำแบบเดิมให้สำเร็จอีกครั้ง หากทีมงานยังคงกล้าลงทุนในแนวทางศิลปะและแปลกใหม่ แฟนๆ อย่างเราก็พร้อมตามไปดูจริงๆ

ข่าวดีที่ทำให้ผมตื่นเต้นคือผู้กำกับคนเดิมกลับมารับหน้าที่สำหรับภาคต่อจริง ๆ — Todd Phillips กลับมากำกับ 'Joker: Folie à Deux' ซึ่งเป็นภาคต่อที่ต่อยอดจาก 'Joker' ภาคแรกได้ชัดเจน

ผมมองว่าการที่ผู้กำกับเดิมกลับมากำกับมีทั้งข้อดีและข้อท้าทาย ข้อดีคือโทนและวิสัยทัศน์จะต่อเนื่อง ไม่หลุดลอยจากจุดเริ่มต้น ทำให้การพัฒนาตัวละครและธีมเรื่องความบิดเบี้ยวของสังคมยังคงมีน้ำหนักเหมือนเดิม ส่วนข้อท้าทายคือคาดหวังจากแฟน ๆ สูงมาก ถ้าความเสี่ยงทางการเล่าเรื่องเปลี่ยนแนว เช่น ใส่องค์ประกอบดนตรีหรือความแฟนตาซีเพิ่ม ก็ต้องทำให้สมเหตุสมผลและไม่ทำลายอารมณ์ที่ถูกสร้างไว้ในภาคแรก

สุดท้ายแล้วผมคิดว่าการได้เห็นผู้กำกับเดิมรับผิดชอบภาคต่อเป็นสัญญาณบอกว่าทีมงานอยากรักษาเอกลักษณ์ของเรื่องไว้ แต่ก็ต้องรอดูว่าการขยายจักรวาลนี้จะยังคงเป็นงานที่กล้าหาญและมีชั้นเชิงหรือไม่ — นี่คือสิ่งที่ทำให้ผมยังตื่นเต้นกับหนังเรื่องนี้อยู่เสมอ