กระต่ายกับเต่า ปี ที่พิมพ์ ฉบับแรกวางขายเมื่อไหร่?

อยากตอบแบบกระชับแต่ชัดเจน: 'กระต่ายกับเต่า' เป็นนิทานในชุดนิทานของเอโซป มีรากในนิทานกรีกโบราณ ดังนั้นไม่มีวันที่พิมพ์ฉบับแรกในความหมายของเรื่องเดี่ยวๆ ที่ชัดเจนเหมือนหนังสือสมัยใหม่ เพราะมันมีอยู่ในรูปแบบบันทึกโบราณก่อนจะกลายเป็นหนังสือที่พิมพ์ขาย

หากหมายถึงการพิมพ์เป็นหนังสือสมัยใหม่ ชุดนิทานเอโซปถูกพิมพ์ซ้ำในยุโรปตั้งแต่สมัยหลังการประดิษฐ์การพิมพ์ (คริสต์ศตวรรษที่ 15–16) และมีการแปลเป็นภาษาต่างๆ มากมาย ส่วนฉบับภาษาไทย เรื่องนี้ปรากฏในหลายรูปแบบตั้งแต่หนังสือรวมเรื่องสั้นจนถึงหนังสือภาพสำหรับเด็กในช่วงรัชกาลปลายๆ ที่มีการนำงานตะวันตกเข้ามาตีพิมพ์ แต่จะระบุวันวางขายของ 'ฉบับแรก' จริงๆ ต้องเจาะจงชื่อสำนักพิมพ์หรือผู้แปล เพราะมีหลายฉบับที่ตีพิมพ์แยกกันและถูกเรียกว่าฉบับแรกในบริบทที่ต่างกัน ข้อดีคือไม่ว่าจะฉบับไหน เนื้อหาหลักยังคงเตือนใจให้รู้จักความสำคัญของความพากเพียรและไม่ประมาท ซึ่งเป็นเหตุผลที่เรื่องนี้ยังคงถูกพิมพ์เรื่อยมา

แปลกใจเสมอที่นิทานสั้นๆ อย่าง 'กระต่ายกับเต่า' กลายเป็นเรื่องที่ถูกพิมพ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่าในหลายยุคหลายภาษา จังหวะของเรื่องมันเรียบง่ายแต่น่าจดจำจนแทบจะไม่มีต้นฉบับเดียวที่เราจะชี้ชัดได้ว่าเป็น 'ฉบับแรก' ในความหมายของโลกตะวันตก เรื่องนี้มาจากชุดนิทานที่รู้จักกันในชื่อ 'เอโซป' ซึ่งมีต้นกำเนิดเป็นปากต่อปากตั้งแต่สมัยกรีกโบราณ และถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรครั้งแรกๆ ในภาษากรีกและละตินโดยนักเล่าและนักประพันธ์ต่างๆ ในสมัยโบราณต่อเนื่องมาเป็นศตวรรษ หลักฐานเก่าแก่ที่เก็บไว้ในคัมภีร์และคอลเล็กชันโบราณทำให้เห็นว่าพล็อตพื้นฐานของการแข่งขันระหว่างผู้ชมคนหนึ่งที่เร็วและผู้ชมอีกคนที่ช้าปรากฏอยู่ในบันทึกตั้งแต่ก่อนคริสตกาลหรือราวศตวรรษแรกหลังคริสตกาล

เมื่อพูดถึงการพิมพ์แบบที่เป็นหนังสือจริงๆ การตีพิมพ์คอลเล็กชันนิทานของเอโซปเริ่มเกิดขึ้นหลังการประดิษฐ์การพิมพ์ด้วยแท่นในยุโรป ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 15–16 เป็นต้นมา มีฉบับต่างๆ ปรากฏในหลายภาษา แต่ละฉบับมักมีผู้แปลหรือผู้เรียบเรียงต่างกัน ทำให้อาจารย์หรือสำนักพิมพ์หลายแห่งอ้างว่าของตนเป็นฉบับแรกในภาษาของตนได้อย่างถูกต้องในระดับท้องถิ่น ดังนั้นการตอบว่าฉบับแรกวางขายเมื่อไหร่จึงต้องระบุให้ชัดว่าหมายถึงฉบับภาษาไหนหรือในภูมิภาคใด หากหมายถึงฉบับดั้งเดิมของนิทานในรูปแบบลายลักษณ์อักษร ฉบับเขียนที่เก่าแก่สุดคงย้อนไปได้หลายร้อยปี แต่ถ้าหมายถึงฉบับพิมพ์เป็นหนังสือเล่มแรกของคอลเล็กชันเอโซปที่แพร่หลาย ก็ต้องมองไปยังงานพิมพ์ในยุคเรอเนสซองซ์

ส่วนในบริบทภาษาไทย เรื่องราวของ 'กระต่ายกับเต่า' ถูกแปลและตีพิมพ์หลายครั้งในรูปแบบหนังสือเด็ก หนังสือเรียน และหนังสือรวมเรื่องสั้น ตั้งแต่ช่วงปลายสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ที่มีการนำหนังสือตะวันตกเข้ามาจัดพิมพ์ในไทยเป็นต้นมา แต่การจะชี้ชัดว่าฉบับภาษาไทยฉบับแรกออกวางขายเมื่อไหร่ก็ต้องระบุชื่อผู้แปลหรือสำนักพิมพ์ที่ชัดเจน เพราะมีหลายกรณีที่เรื่องนี้ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือรวมเรื่องมาก่อนจะมีการทำเป็นหนังสือภาพแยกเล่ม นับเป็นเสน่ห์ของนิทานคลาสสิกที่มันเดินทางไปได้ทุกยุคทุกภาษา และยังให้บทเรียนเล็กๆ ที่ใช้ได้จริงอยู่เสมอ