กระต่ายกับเต่า ปี ที่พิมพ์ สามารถหาเล่มมือสองได้ที่ไหน?

บนชั้นหนังสือเก่าที่บ้านมีสำเนา 'กระต่ายกับเต่า' หลายฉบับที่สะสมไว้จนกลายเป็นความหลากหลายของรูปแบบและปีพิมพ์ — นี่คือมุมมองของคนที่สะสมหนังสือตั้งแต่ช่วงวัยรุ่นจนถึงปัจจุบัน ฝีมือและสไตล์ภาพประกอบเปลี่ยนไปตามยุคสมัย: ฉบับพิมพ์ครั้งแรกของเรื่องนี้ในบริบทสากลย้อนไปถึงรวมเล่มนิทานของอะโซป (Aesop) ซึ่งถูกตีพิมพ์ในรูปเล่มหลายร้อยปี แต่สำหรับฉบับภาษาไทยที่เก่าแก่จริงจัง มักเป็นฉบับพิมพ์เมื่อราวต้นถึงกลางศตวรรษที่ 20 — บางฉบับมีภาพสีน้ำเก่าๆ หรือภาพพิมพ์ไม้ที่ทำให้มูลค่าเพิ่มขึ้นมากกว่าฉบับพิมพ์ใหม่ ๆ ฉบับที่หายากและมักตั้งราคาสูงจะตกอยู่ในกลุ่มสามแบบหลัก: ฉบับแปลภาษาไทยพิมพ์ก่อนสงครามหรือช่วงทศวรรษ 1940–1950 ซึ่งมักพิมพ์จำนวนน้อยและใช้กระดาษคุณภาพต่ำจนหายากเมื่อสภาพยังดี; ฉบับลิมิเต็ดอิดิชันของศิลปินไทยร่วมสมัยที่ลงลายเซ็นหรือหมายเลขจำกัดเช่น 100–500 เล่ม ซึ่งมักขายในราคาหลักพันถึงหมื่นบาทต่อเล่ม; และฉบับต่างประเทศเก่าแก่ที่รวมนิทานของ Aesop พร้อมภาพแกะไม้หรือภาพสีน้ำ โดยเฉพาะถ้าเป็นพิมพ์ครั้งต้น ๆ หรือมีปกต้นฉบับสมบูรณ์ ราคาสามารถพุ่งไปถึงหลักหมื่นจนถึงแสนบาทขึ้นอยู่กับสภาพและความสมบูรณ์ของเล่ม ถ้าจะพูดเป็นตัวเลขกว้าง ๆ ฉบับเด็กสมัยใหม่ในร้านหนังสือทั่วไปมักอยู่ที่ 80–400 บาท ฉบับวินเทจของไทยที่ยังสภาพดีอาจอยู่ในช่วง 500–5,000 บาท ส่วนฉบับลิมิเต็ดหรือฉบับต่างประเทศที่หาได้ยากจริง ๆ มักเริ่มที่ 5,000 บาทและไปสูงได้หลายหมื่นบาท ทั้งนี้เงื่อนไขอย่างสภาพปก ความครบถ้วนของหน้ากระดาษ ปกต้นฉบับ หรือการลงลายเซ็นของผู้วาด/แปล มีผลต่อราคามากกว่าปีพิมพ์เพียงอย่างเดียว เห็นได้ชัดว่าเรื่องราคามันขึ้นกับรายละเอียดของแต่ละเล่มมากกว่าจะบอกค่าเดียวจบ — ถ้าชอบแบบไหนเก็บแบบนั้น แล้วปล่อยให้เรื่องราวของภาพประกอบและสภาพหนังสือเล่าเรื่องเอง

แปลกใจเสมอที่นิทานสั้นๆ อย่าง 'กระต่ายกับเต่า' กลายเป็นเรื่องที่ถูกพิมพ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่าในหลายยุคหลายภาษา จังหวะของเรื่องมันเรียบง่ายแต่น่าจดจำจนแทบจะไม่มีต้นฉบับเดียวที่เราจะชี้ชัดได้ว่าเป็น 'ฉบับแรก' ในความหมายของโลกตะวันตก เรื่องนี้มาจากชุดนิทานที่รู้จักกันในชื่อ 'เอโซป' ซึ่งมีต้นกำเนิดเป็นปากต่อปากตั้งแต่สมัยกรีกโบราณ และถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรครั้งแรกๆ ในภาษากรีกและละตินโดยนักเล่าและนักประพันธ์ต่างๆ ในสมัยโบราณต่อเนื่องมาเป็นศตวรรษ หลักฐานเก่าแก่ที่เก็บไว้ในคัมภีร์และคอลเล็กชันโบราณทำให้เห็นว่าพล็อตพื้นฐานของการแข่งขันระหว่างผู้ชมคนหนึ่งที่เร็วและผู้ชมอีกคนที่ช้าปรากฏอยู่ในบันทึกตั้งแต่ก่อนคริสตกาลหรือราวศตวรรษแรกหลังคริสตกาล เมื่อพูดถึงการพิมพ์แบบที่เป็นหนังสือจริงๆ การตีพิมพ์คอลเล็กชันนิทานของเอโซปเริ่มเกิดขึ้นหลังการประดิษฐ์การพิมพ์ด้วยแท่นในยุโรป ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 15–16 เป็นต้นมา มีฉบับต่างๆ ปรากฏในหลายภาษา แต่ละฉบับมักมีผู้แปลหรือผู้เรียบเรียงต่างกัน ทำให้อาจารย์หรือสำนักพิมพ์หลายแห่งอ้างว่าของตนเป็นฉบับแรกในภาษาของตนได้อย่างถูกต้องในระดับท้องถิ่น ดังนั้นการตอบว่าฉบับแรกวางขายเมื่อไหร่จึงต้องระบุให้ชัดว่าหมายถึงฉบับภาษาไหนหรือในภูมิภาคใด หากหมายถึงฉบับดั้งเดิมของนิทานในรูปแบบลายลักษณ์อักษร ฉบับเขียนที่เก่าแก่สุดคงย้อนไปได้หลายร้อยปี แต่ถ้าหมายถึงฉบับพิมพ์เป็นหนังสือเล่มแรกของคอลเล็กชันเอโซปที่แพร่หลาย ก็ต้องมองไปยังงานพิมพ์ในยุคเรอเนสซองซ์ ส่วนในบริบทภาษาไทย เรื่องราวของ 'กระต่ายกับเต่า' ถูกแปลและตีพิมพ์หลายครั้งในรูปแบบหนังสือเด็ก หนังสือเรียน และหนังสือรวมเรื่องสั้น ตั้งแต่ช่วงปลายสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ที่มีการนำหนังสือตะวันตกเข้ามาจัดพิมพ์ในไทยเป็นต้นมา แต่การจะชี้ชัดว่าฉบับภาษาไทยฉบับแรกออกวางขายเมื่อไหร่ก็ต้องระบุชื่อผู้แปลหรือสำนักพิมพ์ที่ชัดเจน เพราะมีหลายกรณีที่เรื่องนี้ปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือรวมเรื่องมาก่อนจะมีการทำเป็นหนังสือภาพแยกเล่ม นับเป็นเสน่ห์ของนิทานคลาสสิกที่มันเดินทางไปได้ทุกยุคทุกภาษา และยังให้บทเรียนเล็กๆ ที่ใช้ได้จริงอยู่เสมอ

นิทานเรื่อง 'กระต่ายกับเต่า' เป็นนิทานพื้นบ้านจากชุดนิทานอีสปที่โด่งดังไปทั่วโลก ต้นฉบับของเรื่องนี้มาจากตำนานที่เล่าต่อกันมาจากยุคกรีกโบราณและมักถูกนำไปรวมไว้ในงานรวมนิทานต่าง ๆ ที่อ้างถึงชื่อผู้จัดรวมหรือผู้เรียบเรียงมากกว่าจะมีปีพิมพ์ดั้งเดิมที่แน่นอน เพราะนิทานเหล่านี้แพร่หลายเป็นวาจาและถูกบันทึกลงในเอกสารหลายฉบับต่อมา ฉะนั้นถามหา 'ปีพิมพ์' ของเรื่องนี้โดยตรงจะแปลว่าเราต้องระบุฉบับพิมพ์ใดฉบับหนึ่งเท่านั้น ไม่ใช่ปีเกิดของนิทานโดยรวม ในฐานะคนที่ชอบเก็บหนังสือนิทาน ฉันเห็นฉบับภาษาไทยของ 'กระต่ายกับเต่า' ปรากฏในหลายรูปแบบ—มีทั้งที่แปลตรง ๆ ในรวมเล่ม 'นิทานอีสป' ฉบับสำหรับเด็ก ที่ดัดแปลงให้อ่านง่าย และฉบับภาพประกอบสวยงามจากสำนักพิมพ์ต่าง ๆ แต่ละฉบับจะมีผู้แปลหรือผู้เรียบเรียงที่ต่างกัน บางเล่มให้เครดิตนักแปลอย่างชัดเจน ส่วนบางเล่มก็เป็นการแปล-เรียบเรียงร่วมกันหรือไม่ระบุชื่อ ทำให้ไม่มีผู้แปลฉบับภาษาไทยเดียวที่เป็นมาตรฐานสากล มุมมองส่วนตัวคือความน่าสนใจของเรื่องไม่ใช่แค่ข้อความเดิม แต่เป็นการตีความและการออกแบบภาพประกอบที่ทำให้เรื่องนั้นยังคงมีชีวิตในแต่ละยุค ถา่ยภาพประกอบของแต่ละฉบับ บรรยากาศภาษาที่ผู้แปลเลือกใช้ และหน้าเรียนที่เอาไปใช้สอน ล้วนเป็นสิ่งที่เปลี่ยนนิทานชิ้นเล็ก ๆ ให้มีอารมณ์ต่างกันได้อย่างมาก ถาต้องการอ้างอิงปีพิมพ์หรือชื่อผู้แปลของฉบับใดฉบับหนึ่งมาก ๆ ควรระบุชื่อฉบับ-สำนักพิมพ์ก็จะได้คำตอบที่ชัดเจน แต่โดยรวมแล้วที่แน่นอนคือผู้แต่งเดิมมักถูกระบุว่าเป็นอีสป (Aesop) และฉบับภาษาไทยมีจำนวนมากมายทั้งแบบเรียบเรียงใหม่และแปลตรง ๆ ซึ่งเป็นส่วนที่ทำให้เรื่องนี้ยังอยู่กับคนหลายเจเนอเรชันจนถึงวันนี้

เรื่อง 'กระต่ายกับเต่า' ในความคิดของฉันมันไม่เคยมีวันพิมพ์เดียวแบบชัดเจนเพราะเป็นนิทานคลาสสิกที่ถูกเล่าต่อกันมานานมากตั้งแต่ยุคอีสป แต่เมื่อพูดถึงหนังสือที่พิมพ์ขายเป็นเล่มจริง ก็มีรุ่นหลายสิบฉบับออกมาตามเวลาแต่ละยุค แต่ละสำนักพิมพ์จะมีการจัดพิมพ์ใหม่ทั้งการแปล ภาษา และภาพประกอบ ทำให้ถ้าถามว่า "ปีที่พิมพ์" ต้องระบุให้ชัดว่าหมายถึงฉบับไหน — ฉบับแรกที่พบบันทึกในภาษาอังกฤษมีมาตั้งแต่สมัยศตวรรษก่อนๆ แต่ฉบับที่คนไทยคุ้นเคยมักเป็นฉบับแปลหรือเรียบเรียงสำหรับเด็กที่พิมพ์ซ้ำมาหลายครั้งตั้งแต่สมัยหลังสงครามโลกจนถึงปัจจุบัน ฉันเองเคยสะสมหลายฉบับและจะเห็นว่าหน้าปกกับหน้าคำปรารภมักบอกปีพิมพ์ที่แตกต่างกันไป การแก้ไขเนื้อหาในฉบับใหม่มีรูปแบบหลากหลาย บางฉบับเป็นการปรับภาษาให้เข้าใจง่ายสำหรับเด็กเล็ก เช่นตัดคำซับซ้อน เปลี่ยนประโยคยาวให้กระชับ บางฉบับจะขยายฉาก เพิ่มบทสนทนา หรือใส่บทสรุปเชิงสังคมเพื่อให้ข้อคิดร่วมสมัยมากขึ้น ฉบับสำหรับโรงเรียนอาจเน้นคำถามท้ายเรื่องกับกิจกรรม ในขณะที่ฉบับปกแข็งสำหรับสะสมจะเพิ่มบทวิเคราะห์เชิงวรรณกรรมหรือเปรียบเทียบกับเวอร์ชันของนักเขียนยุโรปอย่าง 'Aesop' หรือผลงานของ 'La Fontaine' ฉันชอบฉบับที่ใส่ฉากเสริมให้กระต่ายมีมุมมองมากขึ้น เพราะมันเปลี่ยนความหมายจากนิทานเตือนสติให้เป็นบทเรียนเรื่องการยอมรับความพ่ายแพ้และการเติบโต ถ้าจะสรุปความต่างแบบรู้สึกได้จริงคือ ฉบับเก่าส่วนใหญ่จะตรงและสั้นกว่าเป็นการเล่าเชิงนิทานแบบดั้งเดิม ส่วนฉบับใหม่มักปรับภาพและภาษาให้ทันสมัย บางครั้งยังเปลี่ยนโทนเรื่องให้ละมุนขึ้นหรือใส่แง่มุมทางจิตวิทยาเพื่อให้เด็กเข้าใจอารมณ์ตัวละครมากขึ้น ฉันมองว่าการแก้ไขเหล่านี้ไม่ได้ทำให้เรื่องต้นฉบับสูญเสียความหมาย แต่เพิ่มมิติให้เหมาะกับผู้อ่านยุคใหม่ — ใครชอบแบบดั้งเดิมก็เลือกฉบับโบราณ ใครอยากได้บทเรียนร่วมสมัยก็หาเล่มปรับล่าสุดมาอ่าน แล้วจะเห็นความแตกต่างอย่างชัดเจนในช่องว่างระหว่างบรรทัดและภาพประกอบ

มีหลายฉบับของนิทาน 'กระต่ายกับเต่า' ที่ผู้แต่งหรือผู้เรียบเรียงต่างคนต่างหยิบไปเล่าใหม่จนอ่านแล้วให้ความรู้สึกต่างกันไปบ่อยครั้ง ผมเลยชอบเปรียบเทียบเวอร์ชันต่าง ๆ ว่าใครเน้นสไตล์ภาพ ใครเล่นกับค่านิยม หรือใครทำเป็นสื่อการเรียนรู้สำหรับเด็กเล็ก ถ้าพูดถึงต้นฉบับเชิงนิทานคลาสสิก เรื่องนี้มักถูกนับรวมไว้ในหนังสือรวมเรื่องนิทานของ 'Aesop' ดังนั้นเล่มอื่น ๆ ที่มักอยู่ในชุดเดียวกันก็ได้แก่นิทานคลาสสิกต่าง ๆ ที่คุ้นเคย เช่น 'The Fox and the Grapes' หรือ 'The Boy Who Cried Wolf' แต่ละฉบับจะมีมุมมองการแปลและภาพประกอบที่ต่างกัน ถ้าชอบภาพสวยก็เลือกฉบับภาพประกอบหนา ๆ ถ้าชอบการอธิบายคติธรรมเชิงวิเคราะห์ก็หาเล่มที่มีคำนำและคำอธิบายประกอบเพิ่มขึ้นมา เลยชอบเก็บหลาย ๆ เวอร์ชันไว้ดูว่าเรื่องเดิมเปล่งประกายต่างกันยังไง

เมื่ออยากมีคอลเล็กชันของผู้แต่ง 'กระต่ายกับเต่า' ให้ครบ ผมมักเริ่มจากการสำรวจโปรโมชันของร้านหนังสือใหญ่ก่อนเพราะส่วนลดสมาชิกและการสั่งจองล่วงหน้าช่วยลดค่าหนังสือได้เยอะ ในประสบการณ์ของผม ร้านเชนที่มีสาขาหลายแห่งมักจัดโปรร่วมกับบัตรเครดิตหรือแคมเปญลดราคาเป็นช่วงๆ ทำให้ได้ราคาดีกว่าซื้อแยกทีละเล่ม นอกจากนี้ร้านเหล่านี้มักมีนโยบายคืนเปลี่ยนและการจัดส่งที่เชื่อถือได้ ซึ่งสำคัญเมื่อต้องซื้อหลายเล่มพร้อมกัน แต่ถาต้องการเวอร์ชันพิเศษหรือปกแข็ง บางครั้งสำนักพิมพ์จะขายตรงหรือออกเป็นชุดจำกัดที่คุ้มค่ากว่า การให้ความสนใจกับค่าส่งและเงื่อนไขการคืนสินค้าด้วยช่วยให้การซื้อแบบก้อนเดียวคุ้มค่ามากขึ้นในภาพรวม

พอพูดถึงนิทานคลาสสิกอย่างเรื่องกระต่ายกับเต่า ผมมักนึกถึงเว็บไซต์สอนภาษาที่มีทั้งภาษาอังกฤษและคำแปลแบบข้างเคียง อย่างเช่นเว็บ 'British Council' หรือ 'Storynory' ที่เล่าเรื่องด้วยสำเนียงเจ้าของภาษา พร้อมไฟล์เสียงให้ฝึกฟังไปด้วย เคยใช้เวลาวันเสาร์นั่งอ่านพร้อมลูกชาย ตัวบทภาษาอังกฤษไม่ซับซ้อนมาก มีศัพท์พื้นฐานเหมาะสำหรับผู้เริ่มเรียน แถมยังแทรกmoralสอนใจได้เนียนๆ ส่วนคำแปลไทยก็หาจากบล็อกพวก 'ครูโอ๋สอนภาษาอังกฤษ' หรือเพจสอนภาษาสำหรับเด็ก ที่มักแปลแบบกระชับและใส่ภาพประกอบน่ารักๆ ทำให้เข้าใจง่าย

กระต่ายกับเต่าเป็นตัวละครในนิทานอีสปที่หลายคนคุ้นเคย ถ้าให้พวกเขาเขียนหนังสือ คงน่าสนใจไม่น้อย! เล่มแรกที่คิดว่าน่าอ่านคือหนังสือแนวพัฒนาตนเอง ชื่อ 'เร็วไปก็ไม่ดี ช้าไปก็ไม่รอด' ที่ผสมผสานบทเรียนจากนิทานเข้ากับหลักจิตวิทยาสมัยใหม่ หนังสือจะเล่าถึงความสำคัญของการรู้จังหวะชีวิต การบาลานซ์ระหว่างความเร็วแบบกระต่ายกับความมุ่งมั่นแบบเต่า มีตัวอย่างจากชีวิตจริงของผู้บริหารและศิลปินที่ประสบความสำเร็จเพราะเข้าใจจังหวะเวลา แถมท้ายด้วยแบบฝึกหัดให้读者ประเมินสไตล์การทำงานของตัวเอง

เคยเดินเซิร์ชตามร้านหนังสือการ์ตูนเก่าๆ แล้วเจอ 'เต่ากับกระต่าย' ในรูปแบบหนังสือการ์ตูนคลาสสิกที่ร้าน 'Book Oasis' แถวบางนา น่าจะเป็นงานรีพรินต์จากยุค 90s ที่หายากมาก แถมยังมีฉบับพิเศษที่รวมเล่มตอนโด่งดังอย่างการแข่งวิ่งครั้งแรกด้วย เล่มนี้ทำออกมาได้น่ารักมาก นึกถึงสมัยเด็กๆ ที่เคยดูการ์ตูนทางทีวี พอมาเห็นฉบับหนังสือแล้วรู้สึกเหมือนได้กลับไปในอดีต กระดาษใช้เกรดดี พิมพ์สีสดใส แนะนำให้ลองหาตามร้านหนังสือ vintage หรือเว็บขายของเก่าดู บางทีอาจเจอของสะสมราคาไม่แพงด้วย

มีเรื่องน่าสนใจคือ เวอร์ชันของนิทาน 'กระต่ายกับเต่า' ที่มาจากชุดนิทานอีสปหรือที่เรียกกันว่า Aesop's Fables มีการแปลและตีพิมพ์ในภาษาหลักของโลกเกือบครบถ้วน เราเห็นฉบับแปลอย่างเป็นทางการในภาษาอังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมัน และสเปนเป็นหลัก เพราะนักแปลและนักสะสมได้รวบรวมเรื่องนี้อยู่ในคอลเลกชันใหญ่ๆ หลายฉบับ นอกจากนี้ยังมีฉบับแปลเป็นภาษารัสเซีย อิตาลี โปรตุเกส และภาษาสแกนดิเนเวียบางฉบับด้วย ในเชิงประวัติศาสตร์ นิทานชุดนี้ถูกดัดแปลงไปตามยุคสมัยและวัฒนธรรมของแต่ละพื้นที่ ดังนั้นคุณอาจเจอความแตกต่างเล็กน้อยทั้งในภาษาสำนวน ภาพประกอบ และโทนการเล่า เมื่อเราอ่านฉบับแปลของประเทศต่างๆ จะเห็นมุมมองที่เปลี่ยนไป เช่นฉบับภาษาฝรั่งเศสอาจให้ความรู้สึกเรียบหรู ขณะที่ฉบับภาษาญี่ปุ่นอาจเน้นความเรียบง่ายและภาพประกอบละเอียด ความหลากหลายแบบนี้เป็นเหตุผลที่ทำให้เรื่องเล่าโบราณยังสดใหม่อยู่เสมอ