ขุนหลวงหาวัดมีฉบับแปลภาษาอังกฤษหรือภาษาอื่นไหม

แปลกใจอยู่เหมือนกันที่เรื่องราวของ 'บ้านเจ้าพระยา' มักจะถูกพูดถึงในวงจำกัด แม้ว่าจะมีความเป็นคลาสสิกที่ชัดเจน ฉันเคยคุยกับเพื่อนรุ่นราวคราวเดียวกันที่ชอบวรรณกรรมไทยเก่าๆ เหมือนกัน แล้วได้ข้อสรุปแบบไม่เป็นทางการว่า ฉบับแปลภาษาอังกฤษในเชิงพาณิชย์ที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายยังไม่โดดเด่นเหมือนงานของนักเขียนบางคนที่ได้รับการแปลไปสากล เช่น 'Four Reigns' ที่เข้าถึงคนอ่านนอกประเทศได้มากกว่า เหตุผลที่ฉันคิดว่ายังไม่มีฉบับแปลใหญ่โตมาจำหน่ายก็น่าจะมาจากสองประการหลัก: หัวข้อกับบริบทที่ผูกกับสังคมไทยยุคเก่าอย่างลึกซึ้ง ทำให้การแปลต้องใช้ทักษะทั้งด้านภาษาและการถ่ายทอดวัฒนธรรม อีกอย่างคือความต้องการจากตลาดต่างประเทศยังไม่ชัดเจนพอสำหรับสำนักพิมพ์ที่จะลงทุนแปลทั้งเล่ม นั่นเลยเปิดช่องให้มีเฉพาะบทความแปล บทคัดย่อ หรือการแปลเป็นชิ้นๆ ในงานวิชาการ มากกว่าจะเป็นเล่มแบบที่นักอ่านสากลจะหาซื้อได้ทั่วไป พอเป็นคนรักเรื่องราวแบบนี้ ฉันจึงมักตามหาแปลไม่เป็นทางการหรือแปลโดยนักอ่านที่แชร์กันในกลุ่มบรรณานิทัศน์บางแห่ง ซึ่งแม้จะไม่ใช่ตัวเล่มเต็มที่ได้รับการอนุญาตอย่างเป็นทางการ แต่ก็ช่วยให้เข้าถึงเนื้อหาและบรรยากาศได้ระดับหนึ่ง ถ้ามีคนสนใจจริงๆ เรื่องแบบนี้น่าจะเป็นโอกาสดีสำหรับนักแปลที่เข้าใจมิติทางสังคมของเรื่อง เพราะการแปลที่ดีจะไม่ใช่แค่แปลคำศัพท์ แต่เป็นการถ่ายทอดกลิ่นอายของยุคสมัยด้วย และนั่นแหละคือสิ่งที่ทำให้เรื่องเล่าอย่าง 'บ้านเจ้าพระยา' มีค่าเกินกว่าจะปล่อยให้จมอยู่เฉพาะในภาษาต้นฉบับ

มีวิธีง่ายๆ ที่ผมมักแนะนำเวลามีคนถามหาหนังสือคลาสสิกแบบนี้อยู่ประจำ การตามหา 'ขุนหลวงหาวัด' ให้เริ่มจากร้านหนังสือใหญ่ๆ ก่อน เช่น เว็บของร้านอย่างนายอินทร์, SE-ED หรือ B2S ซึ่งมักมีสต็อกหนังสือพิมพ์ใหม่และข้อมูลว่าฉบับพิมพ์ยังมีหรือหมดแล้ว ในนั้นอาจมีทั้งเล่มจริงและรูปแบบอีบุ๊ก ถ้าพบว่าหมดพิมพ์ ให้เลื่อนมองที่ตลาดมือสองออนไลน์อย่าง Shopee หรือ Lazada ในหมวดหนังสือมือสอง เพราะคนสะสมมักนำเล่มเก่ามาขายที่นั่น เมื่อเล่มจริงหาไม่ได้ง่ายๆ ให้พิจารณาหาไฟล์อีบุ๊กผ่านแพลตฟอร์มอย่าง MEB หรือ Ookbee ซึ่งบางครั้งผู้จัดพิมพ์เก่าจะปล่อยให้อ่านในรูปดิจิทัล อีกช่องทางที่ผมใช้บ่อยคือห้องสมุดสาธารณะหรือห้องสมุดมหาวิทยาลัย บางแห่งมีสแกนหรือสำเนาที่สามารถยืมอ่านได้ หากยังไม่เจอจริงๆ ก็ลองติดต่อกลุ่มคนรักหนังสือในเฟซบุ๊กหรือฟอรั่มสะสมหนังสือเก่า — มิตรสหายที่ชอบสะสมมักจะชี้แหล่งดีๆ ให้ได้เสมอ

เราเพิ่งหลงรักการอ่าน 'ขุนหลวงหาวัด' เพราะมันเป็นงานเล่าเรื่องที่จับเอาชีวิตชนบทและความข้อนแย้งของสังคมมาถักทอเข้าด้วยกันจนรู้สึกว่าโลกในหนังสือมีทั้งกลิ่นไอวัด รอยยิ้มของชาวบ้าน และความทะเยอทะยานของคนในเครื่องแบบ เรียงร้อยด้วยตัวละครหลักที่ไม่ได้เป็นฮีโร่ชัดเจน แต่เป็นคนธรรมดาที่ต้องเผชิญกับกฎเก่า กติกาใหม่ และการต่อรองทางศีลธรรม เราอ่านแล้วจะเห็นโทนเรื่องที่สลับกันระหว่างตลกร้ายกับความจริงจัง บทสนทนาในงานมักเล่นกับความขัดแย้งของหน้าที่กับความต้องการส่วนตัว การเมืองท้องถิ่นและเกมอำนาจที่ไหลเวียนอยู่รอบวัดถูกแสดงออกมาในฉากเล็กๆ ที่เต็มไปด้วยนัยยะ ทำให้ภาพรวมไม่ใช่แค่เรื่องของคนคนหนึ่งแต่เป็นการสะท้อนสังคมยุคหนึ่ง เราเองรู้สึกชอบการที่เรื่องไม่ตัดสินตัวละครอย่างง่าย ๆ แต่ชวนให้ตั้งคำถามถึงการเลือกและผลของมัน เป็นงานที่ถ้าชอบบรรยากาศใกล้ชิดกับ 'ขุนช้างขุนแผน' ในแง่ของพื้นถิ่นและภาษา จะพบความอบอุ่นและความขมเผ็ดในคราวเดียว

มีความซับซ้อนบางอย่างรอบ ๆ การแปล 'อำพรางสวรรค์' ที่ผมอยากเล่าให้ฟังแบบตรงไปตรงมา เท่าที่ติดตามมา จะเห็นว่าฉบับภาษาอังกฤษยังไม่เป็นที่รู้จักทั่วโลกในรูปแบบที่จัดพิมพ์อย่างเป็นทางการ แต่ก็มีร่องรอยของการแปลแบบไม่เป็นทางการที่แฟน ๆ ทำขึ้นเองบนเว็บบอร์ดหรือบล็อกต่าง ๆ ซึ่งคุณภาพกับความครบถ้วนนั้นผันแปรตามคนแปลและการแก้ไขมากพอสมควร ในฐานะแฟนรุ่นเก่าที่ชอบอ่านงานแปล ผมมองว่าความเป็นไปได้ที่งานจะถูกแปลเป็นภาษาอื่น ๆ ขึ้นอยู่กับสองปัจจัยหลักคือสิทธิ์ในการแปลและความนิยมของงานในวงกว้าง หากสำนักพิมพ์เจ้าของลิขสิทธิ์ร่วมมือกับตัวแทนขายลิขสิทธิ์ งานอย่าง 'อำพรางสวรรค์' ก็มีโอกาสเข้าสู่ตลาดภาษาต่างประเทศได้ — โดยเฉพาะภาษาที่มีฐานผู้อ่านใหญ่ เช่น จีนกลาง เวียดนาม หรืออินโดนีเซียน ที่มักรับงานจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้ง่ายกว่า สุดท้ายสำหรับผม ความสำคัญคือคุณภาพของการแปลมากกว่าจำนวนภาษา ถ้าอยากสัมผัสงานในภาษาอื่น ผมมักมองหาผลงานที่มีการปรับภาษาดีและรักษาโทนต้นฉบับไว้ ไม่ว่าจะเป็นฉบับแปลอย่างเป็นทางการหรือฉบับแฟนแปลก็ตาม เพราะการแปลที่ดีทำให้เราเข้าถึงอารมณ์และรายละเอียดของเรื่องได้แทบจะเท่าต้นฉบับเลย

นี่เป็นเรื่องที่ผมหลงใหลมานานและอยากเล่าให้ฟังเกี่ยวกับ 'อิเหนา' ที่หลายคนสงสัยว่าแปลเป็นภาษาอื่นหรือเปล่า: โดยหลักแล้ว 'อิเหนา' เป็นฉบับไทยของตำนานตระกูล 'ปัญจิ' (Panji) ที่มีต้นกำเนิดจากชวาและแพร่หลายในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รูปแบบในไทยมักอยู่ในวรรณกรรมโบราณแบบลิลิตหรือกาพย์และยังถูกนำไปใช้ในนาฏศิลป์ เช่น ละครในและละครชาววัง ทำให้เรื่องนี้มีทั้งเวอร์ชันเป็นงานเขียนโบราณ ฉบับดัดแปลงสำหรับละคร และฉบับย่อสำหรับการแสดง เป็นงานที่มีร่องรอยของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างไทย ชวา และมลายูอย่างชัดเจน ในแง่การแปล: ฉบับแปลเป็นภาษาอังกฤษแบบครบถ้วนนั้นหายากกว่าที่หลายคนคาด แต่ไม่ได้หายไปเลย ส่วนใหญ่ที่พบเป็นงานแปลตอนย่อย บทวิเคราะห์ทางวิชาการ หรือการรวมเรื่องเล่าในหนังสือรวมนิทานเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งนักวิชาการภาษาศาสตร์และวรรณคดีมักแปลเฉพาะส่วนที่น่าสนใจเพื่อนำเสนอในบทความ อีกทางคือการติดตามงานแปลเป็นภาษาชวา มลายู และอินโดนีเซีย เพราะตำนานปัญจิมีหลากหลายเวอร์ชันในภูมิภาคนี้ โดยมักปรากฏชื่อในรูปแบบ 'Hikayat' หรือ 'Panji' ที่เจ้าของภาษาแถบนั้นมีการบันทึกไว้เป็นเรื่องเล่าพื้นบ้าน นอกจากนั้นยังมีการบันทึกเป็นภาษายุโรปสมัยอาณานิคม เช่น ฝรั่งเศสและดัตช์ ในรูปแบบสำเนาหรือบทสรุปที่นักวิชาการสมัยก่อนนําไปตีพิมพ์ แต่เวอร์ชันสมัยใหม่ที่แปลออกมาเป็นภาษาอังกฤษแบบอ่านสบาย ๆ สำหรับผู้อ่านทั่วไปยังมีไม่มากนัก มุมมองการเข้าถึงสำหรับคนที่อยากรู้: งานแปลเชิงวิชาการและฉบับย่อในบทความที่ตีพิมพ์โดยมหาวิทยาลัยจะให้บริบททางประวัติศาสตร์และความเชื่อมโยงระหว่างเวอร์ชันต่าง ๆ มากกว่า ส่วนงานดัดแปลงเป็นละคร หนัง หรือนิยายสมัยใหม่มักทำให้เนื้อเรื่องเข้าใจง่ายขึ้นและสะท้อนรสนิยมร่วมสมัยได้ดี ฉันมักสนุกกับการอ่านเวอร์ชันย่อควบคู่กับการดูบันทึกการแสดงโบราณ เพราะนอกจากจะได้เนื้อเรื่องแล้ว ยังได้เห็นว่าการแสดงตีความตัวละครและฉากอย่างไร ซึ่งช่วยให้เข้าใจความสำคัญของเรื่องในบริบทวัฒนธรรม การเดินทางข้ามภาษาและสื่อของ 'อิเหนา' ทำให้มันไม่ใช่แค่งานวรรณคดี แต่เป็นสะพานทางวัฒนธรรมที่ชวนให้ติดตามต่อไป เสียงหัวใจที่ชอบเรื่องรักผจญภัยแบบนี้ยังคงเต้นทุกครั้งที่เจอฉบับแปลหรือการตีความใหม่ ๆ

นี่เป็นเรื่องที่ทำให้หัวใจผมพองโตทุกครั้งเมื่อได้พูดถึงงานวรรณกรรมไทยรุ่นเก่าที่ถูกย้ายสลับไปเป็นภาษาอังกฤษ — และ 'มหาชาติคําหลวง' ก็อยู่ในกลุ่มงานที่ถูกแปลในหลายรูปแบบแต่ไม่มากนัก ผมเจอว่าการแปลที่พบได้ชัดเจนที่สุดคือการแปลจากต้นฉบับบาลีของนิทานชาดก โดยมักใช้ชื่อนานาชาติว่า 'Vessantara Jataka' ซึ่งมีการแปลเป็นภาษาอังกฤษในคอลเล็กชันนิทานชาดกต่างๆ แบบเรียงความหรือบทสรุป การแปลแบบนี้เหมาะกับผู้อ่านที่อยากเข้าใจโครงเรื่องหลักและบทเรียน แต่จะไม่เก็บอรรถรสโคลงฉบับไทยไว้ครบถ้วน อีกประเภทที่ผมชอบคือการตีความและเล่าใหม่เป็นภาษาอังกฤษของโครงเรื่องจากฉบับไทย โฉมนี้มักเป็นงานของนักวิชาการหรือนักเขียนที่แปลงโคลงเป็นประโยคภาษาอังกฤษหรือเป็นนิทานสำหรับเด็ก ซึ่งทำให้คนอ่านต่างภาษาติดตามจังหวะและความหมายหลักได้ง่ายขึ้น แม้จะสูญเสียความไพเราะเชิงโคลงแบบดั้งเดิมไปบ้างก็ตาม

บ่อยครั้งหนังสือที่ชื่อฟังแล้วอบอุ่นแบบ 'ดอกไม้ถึงคุณ' ทำให้คนอยากรู้ว่ามีฉบับแปลหรือเปล่า และในกรณีนี้คำตอบขึ้นกับว่าเวอร์ชันต้นฉบับเป็นภาษาอะไรและได้รับความนิยมขนาดไหน ฉันเคยเจอกรณีหนังสือท้องถิ่นที่แปลเป็นภาษาอังกฤษแล้วกระจายตัวออกไปเป็นฉบับทางการหรือฉบับพิมพ์นอกเล่ม ซึ่งมักเกิดเมื่อสิทธิ์ถูกขายให้สำนักพิมพ์ต่างประเทศ หรือเมื่อผลงานโด่งดังจนมีดีมานด์จากผู้อ่านนานาชาติ ในทางกลับกัน มีงานที่ได้รับการแปลแบบไม่เป็นทางการโดยแฟนคลับในชุมชนออนไลน์ ทำให้คนต่างประเทศได้อ่านก่อนจะมีฉบับทางการ ถ้าต้องสรุปแบบสบาย ๆ ให้ลองเช็กชื่อผู้แต่งและสำนักพิมพ์ต้นฉบับ ดูข้อมูล ISBN หรือตรวจในหน้ารายการหนังสือของร้านออนไลน์ใหญ่ ๆ เพื่อดูว่ามีสิทธิ์แปลถูกซื้อไปหรือยัง — กระบวนการเหล่านี้ช่วยยืนยันว่ามีฉบับภาษาอังกฤษหรือภาษาอื่นหรือไม่ และจะรู้ได้เร็วว่าควรรอฉบับทางการหรืออ่านฉบับแปลโดยแฟนคลับแทน

ฉากปิดของ 'ขุนหลวงหาวัด' ทำให้หัวใจเต้นไม่เป็นจังหวะแบบที่หนังประวัติศาสตร์บางเรื่องเคยทำได้ ฉันยังจำภาพสุดท้ายที่ตัวละครหลักยืนอยู่หน้าวิหาร เห็นควันจากการเผาเอกสารลอยขึ้นเหนือหลังคาไม้ ท่ามกลางเสียงเรียกจากชาวบ้านและเสียงสวดของพระสงฆ์ ความตึงเครียดที่สะสมมาตลอดเรื่องระเบิดออกเป็นการตัดสินใจครั้งสุดท้ายที่ทั้งเจ็บปวดและงดงาม ฉันรู้สึกเหมือนได้เห็นการเลือกของเขาเป็นทั้งการเสียสละและการลงโทษตัวเอง: เขาไม่ยอมให้วัดถูกยึดโดยคนที่ใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือ แต่การรักษาศีลและความบริสุทธิ์ของสถานที่นั้นต้องแลกด้วยชีวิตส่วนตัวของเขา ฉากต่อสู้สั้นๆ ที่เกิดขึ้นไม่ใช่จุดพีคทางกายภาพแต่เป็นศีลธรรม การตัดสินใจเผาเอกสารบางส่วนเพื่อปกป้องชาวบ้านเป็นภาพที่หนักแน่นกว่าเลือดสาดเสียอีก ในฐานะแฟนหนุ่มของงานวรรณกรรมที่ชอบเปรียบเทียบ ฉันเห็นเส้นเรื่องสุดท้ายนี้คล้ายกับการปิดฉากฮีโร่ใน 'Game of Thrones' ตรงที่ความยิ่งใหญ่ของการกระทำถูกแลกด้วยความสูญเสียส่วนตัว แต่น้ำเสียงของผู้เขียนอบอุ่นกว่า — ไม่มีการกัดกร่อนจนเยือกเย็น มีแต่ความเศร้าแบบเข้าใจได้ เขาจบด้วยภาพงานศพที่เรียบง่าย ชาวบ้านวางดอกไม้และเล่าถึงเรื่องราวของเขาให้ลูกหลานฟัง เหมือนมรดกทางความคิดที่ยังอยู่ต่อ ซึ่งทำให้ฉันนิ่งและคิดถึงความหมายของการเป็นผู้นำและความรับผิดชอบนานพอสมควร

ชื่อ 'ท่านขุนที่สวยที่สุดในสยาม' ฟังแล้วตราตรึงและเป็นที่พูดถึงในกลุ่มคนอ่านนิยายไทยหลายกลุ่มมากกว่าหนึ่งครั้ง ฉันชอบเข้าไปดูฟอรัมและกลุ่มอ่านนิยาย พบว่ามีทั้งฉบับแปลไม่เป็นทางการที่แฟนๆ แปลเป็นอังกฤษกับจีนกระจายกันในบอร์ดต่างประเทศ และบางครั้งมีคนทำสรุปฉบับย่อเป็นภาษาอื่นเพื่อง่ายต่อการเข้าถึง การแปลโดยแฟนๆ มักจะรวดเร็วและมีน้ำเสียงที่หลากหลาย แต่คุณภาพขึ้นกับคนแปล ซึ่งบางคนก็แปลได้เนียนจนคิดว่าอ่านฉบับตีพิมพ์ ขณะเดียวกันก็มีเสียงเรียกร้องให้มีฉบับแปลอย่างเป็นทางการเพื่อคงคุณภาพและให้เกียรติผู้เขียน ฉันเองมักเอาเรื่องนี้ไปเปรียบกับปรากฏการณ์ของ '2gether' ที่ได้รับการใส่ซับและแปลกว้างขวางหลังประสบความสำเร็จเชิงภาพยนตร์/ซีรีส์ ถ้ามองแบบแฟนคลับที่รักงานวรรณกรรม เรื่องนี้มีโอกาสติดตามต่อได้จากข่าวสำนักพิมพ์หรือประกาศจากผู้เขียนโดยตรง เพราะถ้ามีการแปลออกมาเป็นทางการ มันจะประกาศผ่านช่องทางเหล่านั้นก่อนเสมอ ส่วนตอนนี้ถ้าอยากอ่านภาษาอื่นก็ต้องระวังเรื่องลิขสิทธิ์และเลือกอ่านจากแหล่งที่ให้เกียรติผู้สร้างงานด้วย