คา บู กิ โจ คืออะไรในวัฒนธรรมญี่ปุ่น

Kabuki เป็นรูปแบบการแสดงที่สืบทอดมายาวนานในญี่ปุ่น มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวทั้งในด้านการแต่งกาย ภาษาท่า และดนตรีประกอบ เรื่อง 'Kabuki-jo Yonendai' นั้นน่าสนใจเพราะมันพยายามนำศิลปะโบราณนี้มาทำให้คนรุ่นใหม่เข้าใจง่ายขึ้นผ่านมุมมองร่วมสมัย การแสดง Kabuki เริ่มต้นในสมัยเอโดะ โดยผู้หญิงชื่ออิซumoโนะโอคuni แต่ต่อมาถูกห้ามเพราะถูกมองว่าไม่เหมาะสม หลังจากนั้นจึงเหลือเพียงนักแสดงชายที่สวมบทบาทหญิงเรียกว่า 'onnagata' สิ่งที่ทำให้ Kabuki ดึงดูดใจคือความสมดุลระหว่างความจริงจังของศิลปะกับความบันเทิงเร้าใจ อย่างฉากการต่อสู้ที่โลดโผนหรือการเปลี่ยนเสื้อผ้าแบบฉับพลันบนเวที

ลายคาบูกิในวัฒนธรรมญี่ปุ่นถือเป็นสัญลักษณ์ที่เต็มไปด้วยชั้นเชิงทางศิลปะและการเล่าเรื่อง เริ่มจากที่มาของคำว่า 'คาบูกิ' เองซึ่งมีความหมายว่า 'ศิลปะแห่งการร้องรำทำเพลง' แต่ลายเหล่านี้มักถูกออกแบบมาเพื่อสื่อถึงอารมณ์หรือบุคลิกของตัวละครในละครเวทีคาบูกิ ลายเส้นที่คมกริบและสีสันฉูดฉาดมักสะท้อนถึงความดุดันของตัวละครเอก ขณะที่ลายดอกไม้หรือคลื่นอาจสื่อถึงความอ่อนโยนหรือการเดินทาง ในบางกรณี ลายคาบูกิยังเชื่อมโยงกับตำนานพื้นบ้าน เช่น ลายปีศาจที่ดัดแปลงมาจากนิทานอุราสิมะ หรือลายมังกรที่ได้แรงบันดาลใจจากตำนานเซย์ริว น่าสนใจที่ลายบางแบบพัฒนามาจากสัญลักษณ์ของตระกูลซามูไรยุคเอโดะ ก่อนจะถูกนำมาปรับใช้ในศิลปะการแสดง นี่ทำให้ลายแต่ละแบบมีประวัติศาสตร์ซ่อนอยู่ ไม่เพียงแค่ความสวยงาม แต่ยังบอกเล่าเรื่องราวทางวัฒนธรรมได้อย่างลึกซึ้ง

คำว่า 'โจโรฤกษ์' ในมุมมองของคนที่ชอบอ่านนิทานผีและนิยายพื้นบ้าน ผมมักนึกถึงภาพโยไคที่ผสมความงามกับความลวง ซึ่งคำไทยนี้มักจะเป็นการถอดเสียงและตีความมาจากคำญี่ปุ่น '女郎蜘蛛' (jorōgumo) แปลตรงตัวว่า 'แมงมุมหญิงสาว' หรือแมงมุมที่ปรากฏในร่างผู้หญิง งานวรรณกรรมญี่ปุ่นหลายชิ้นหยิบเอาโยไคประเภทนี้มาใช้เป็นตัวแทนของกับดัก ความยั่วยวน หรือความโหดร้ายที่ซ่อนอยู่ใต้รูปลักษณ์งามสง่า ผมชอบตอนที่นักเขียนใช้ภาพของแมงมุมหญิงเพื่อสื่อถึงความสัมพันธ์ที่ซับซ้อน ระหว่างผู้ล่ากับผู้ถูกล่า ในบางนิยายฉากที่ตัวละครหลักเผชิญกับ 'โจโร' มักเป็นจังหวะที่บรรยากาศหดหู่และเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน ทำให้อารมณ์ผู้อ่านตึงเครียดและอยากรู้ต่อว่าตัวละครจะหลุดพ้นหรือถูกพันธนาการอย่างไร งานชิ้นโปรดที่ผมเคยอ่านใช้องค์ประกอบนี้เพื่อสะท้อนการหลอกลวงในความรักและอำนาจ ซึ่งทำให้ภาพของ 'โจโรฤกษ์' ตราตรึงใจมากกว่าการเป็นแค่ปีศาจประจำเรื่องธรรมดา

การตามหาสถานที่ชม 'คาบูกิโจ' ในไทยอาจต้องใช้ความเข้าใจก่อนว่าเรากำลังพูดถึงอะไรกันแน่ ถ้าเป็นย่านคาบูกิโจดั้งเดิมในโตเกียวที่เต็มไปด้วยโรงละครคาบูกิและแสงสี เมืองไทยไม่มีพื้นที่เลียนแบบแบบนั้น แต่ถ้าต้องการสัมผัสวัฒนธรรมญี่ปุ่น หลายจุดในกรุงเทพฯ ก็ตอบโจทย์ ที่ 'Japan Town' ในเยาวราช หรือห้างญี่ปุ่นอย่าง 'Donki Mall' ก็มีบรรยากาศคล้ายย่านช购ญี่ปุ่น ส่วนการชมการแสดงคาบูกิจริงๆ บางครั้งมีงานเทศกาลญี่ปุ่นที่จัดแสดง เช่น 'Japan Expo' ที่สยามพารากอน หรือตามมหาวิทยาลัยที่มีชมรมวัฒนธรรมญี่ปุ่น สำหรับคนที่อยากดูละครเวทีแบบญี่ปุ่น อาจลองติดตามการแสดง 'โนห์' หรือ 'คาบูกิ' ที่บางครั้งคณะจากญี่ปุ่นมาแสดงที่ศูนย์วัฒนธรรมฯ แต่นานๆ ครั้งหนึ่ง ทางเลือกที่ดีกว่าน่าจะเป็นร้านอาหารญี่ปุ่นที่ตกแต่งแบบ传统 เช่น 'Oishi Grand' หรือ 'Zense' ที่มีกลิ่นอายญี่ปุ่นให้ซึมซับ

โบจจิน่าจะเป็นหนึ่งในตัวละครที่หลายคนเคยเห็นผ่านตาจากการ์ตูนหรือเกมญี่ปุ่น แต่จริงๆ แล้วมันมีที่มาที่น่าสนใจกว่านั้นมาก มาจากวัฒนธรรมพื้นบ้านของญี่ปุ่นที่เรียกกันว่า 'Tsukumogami' ซึ่งเป็นวิญญาณของสิ่งของที่อายุ超過 100 ปี ความน่ารักของโบจจิที่เราเห็นในสื่อสมัยใหม่อาจทำให้ลืมไปว่าตัวตนดั้งเดิมของมันค่อนข้างน่ากลัว เล่ากันว่าของใช้ในบ้านที่ถูกทิ้งร้างหรือใช้งานมานานสามารถมีชีวิตได้เอง บางตำนานเล่าว่าจะอาฆาตคนที่ทิ้งพวกมันไป แต่ในยุคหลังถูกทำให้ดูน่ารักขึ้นเพื่อเข้าถึงผู้ชมมากขึ้น อย่างในเกม 'Yo-kai Watch' หรืออนิเมะหลายเรื่องที่ปรับรูปลักษณ์ให้เหมาะกับเด็ก

การเริ่มต้นเข้าสู่โลกของ 'คาบูกิ' อาจดู intimidating สำหรับมือใหม่ แต่จริงๆ แล้วศิลปะการแสดงแบบญี่ปุ่นนี้มีเสน่ห์ที่ใครก็สัมผัสได้ เริ่มจากเลือกประเภทการแสดงที่เหมาะกับตัวเองก่อน 'คาบูกิ' มีทั้งเรื่องประวัติศาสตร์เต็มไปด้วยฉากดราม่าเช่น 'Kanadehon Chūshingura' หรือม้วนตลกเบาสมองอย่าง 'Shibaraku' แนะนำให้ดูแบบ 'Kabuki for Beginners' ที่โรงละคร Kabukiza ในโตเกียว ซึ่งมักมีป้ายอธิบายเป็นภาษาอังกฤษและระบบเสียงบรรยาย สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปคือระบบ 'Ichimon' หรือกลุ่มนักแสดงที่สืบทอดชื่อเสียงกันมาหลายชั่วอายุคน อย่างตระกูล Ichikawa Danjūrō ที่มีสไตล์การแสดง 'Aragoto' ทรงพลัง การสังเกตสัญลักษณ์บนคิโมโนและเครื่องแต่งกายก็ช่วยเพิ่มอรรถรส เช่นลวดลายมังกรหมายถึงตัวละครสำคัญ ระหว่างชม อย่าลืมสนุกกับเสียง 'Kakegoe' ที่แฟนๆ ส่งเสียงเชียร์นักแสดงตอนขึ้นเวที เป็นธรรมเนียมเฉพาะตัวที่ทำให้ 'คาบูกิ' ไม่เหมือนใคร อาจเริ่มจากคลิปใน YouTube ก่อนแล้วค่อยไปชมสดจะได้ไม่สับสนกับจังหวะการแสดง สุดท้ายนี้ การดู 'คาบูกิ' ไม่จำเป็นต้องเข้าใจทุกกฎเกณฑ์ในครั้งแรก ปล่อยตัวเองให้ดื่มด่ำกับสีสัน เวทีหมุน และท่วงท่าที่เกินจริงก็พอ เพราะศิลปะนี้สร้างมาให้ทุกคนเข้าถึงได้แม้ผ่านความต่างทางภาษา

คำว่า 'โจโรฤกษ์' ถ้าแยกรากศัพท์แบบตรง ๆ จะประกอบด้วย 'โจโร' กับคำที่หมายถึงเวลา ซึ่งในภาษาญี่ปุ่นคำว่า '女郎' (jorō) มักหมายถึงหญิงขายบริการหรือโสเภณีในยุคเอโดะ ส่วนคำว่า '時' (toki / ji) แปลว่าเวลา ดังนั้นความหมายดั้งเดิมที่สอดคล้องกันคือช่วงเวลาที่เกี่ยวข้องกับโสเภณีหรือย่านบันเทิง เช่น ยามค่ำคืนที่ร้านค้าหรือบ้านโคมแดงคึกคัก ฉันมักคิดภาพของย่านบันเทิงในภาพอุคิโยะเอะหรือภาพวาดที่แสดงสาวงามและแสงเทียนเป็นฉากหลัง ซึ่งคำนี้ถูกใช้เป็นคำพรรณนาเชิงโคลงกลอนหรือวรรณกรรมยุคเก่าเพื่อให้บรรยากาศมีความโรแมนติกและหวลหวนแม้จะเป็นเรื่องที่มีความเป็นจริงทางสังคมซับซ้อนก็ตาม ฉันเคยเจอการใช้คำทำนองนี้ในงานศิลปะและบทละครเก่า ซึ่งมักใช้เป็นเครื่องมือเชิงสัญลักษณ์มากกว่าการบอกเวลาแบบตรง ๆ — มันให้ภาพของค่ำคืน ความเปลี่ยนผ่าน ระหว่างความสวยงามกับความแปลกแยกของเมืองใหญ่ ความนัยแบบนี้ทำให้คำว่า 'โจโรฤกษ์' มีโทนทั้งเศร้า ทั้งลึกลับ ไม่ได้เป็นแค่บอกเวลาธรรมดาแต่ยังพาให้จินตนาการไปถึงความสัมพันธ์ทางสังคมในยุคนั้น เมื่อพูดในเชิงภาษา คำแบบนี้มักคงอยู่ในงานศิลปะ วรรณกรรม และคำพังเพย มากกว่าจะเป็นคำใช้ในบทสนทนาประจำวันของคนญี่ปุ่นปัจจุบัน นี่เป็นเหตุผลที่เวลาเจอคำแบบนี้ ฉันเลยชอบนึกถึงพจนานุกรมเก่า ๆ และภาพประกอบที่พาเราเข้าไปเห็นบรรยากาศของอดีตอย่างชัดเจน

ตอนที่พูดถึงนักแสดงคาบูกิระดับตำนาน ไม่อาจไม่นึกถึง Ichikawa Danjūrō จากตระกูล Ichikawa ที่มีอิทธิพลต่อวงการมาหลายศตวรรษ ตัวตนของ Danjūrō ที่ 12 ในยุคเอโดะถือเป็นเสมือนสัญลักษณ์ของ 'aragoto' หรือสไตล์การแสดงพลังดิบที่เต็มไปด้วยลีลาอันดุดัน สิ่งที่ทำให้เขาต่างจากนักแสดงคนอื่นคือความสามารถในการสร้าง 'mie' ท่าทางอันตรากตรึงที่กลายเป็นเอกลักษณ์จนผู้ชมถึงกับเงียบกริบ ความน่าสนใจของ Danjūrō ไม่ใช่แค่ทักษะการแสดง แต่รวมถึงวิธีคิดที่ล้ำสมัยในสมัยนั้น เขาเป็นคนริเริ่มการใช้เครื่องประดับ 'kumadori' สีแดงสดเพื่อแสดงอารมณ์โกรธแบบเกินจริง ซึ่งกลายเป็นมาตรฐานของคาบูกิในปัจจุบัน หลายคนอาจไม่รู้ว่าเขายังเป็นกวีและนักคิดที่มักแทรกปรัชญาลึกลับลงในบทละคร ทำให้ผลงานแต่ละเรื่องมีทั้งความสนุกและความลึกซึ้ง

ความหมายของชิบูย่า88 นั้นเป็นประเด็นที่หลายคนอาจยังไม่คุ้นเคย แต่ถ้าลองเจาะลึกวัฒนธรรมญี่ปุ่นสมัยใหม่จะพบว่ามันเชื่อมโยงกับปรากฏการณ์ทางอินเทอร์เน็ตที่น่าสนใจ เล่ากันว่าตัวเลข 88 ในที่นี้เป็นโค้ดลับที่แฟนๆ idol ใช้สื่อถึงการสนับสนุนศิลปินอย่างลับๆ โดยเฉพาะในยุคที่การแสดงความชอบเปิดเผยอาจสร้างปัญหา ตัวเลข 8 ในภาษาญี่ปุ่นออกเสียงว่า 'ยะ' คล้ายกับคำว่า 'Yay!' ส่วนชิบูย่านั้นเป็นย่านที่เต็มไปด้วยความคึกคักของวัยรุ่น วัฒนธรรมนี้จึงสะท้อนวิถีของคนรุ่นใหม่ที่ชอบสร้างสัญลักษณ์พิเศษไว้สื่อสารกันเอง แบบเดียวกับที่เรามักเห็นแฟนคลับบางกลุ่มมีภาษาพิเศษของพวกเขา บางคนก็ตีความว่า 88 หมายถึง 'ฮาจิ' ซึ่งพ้องเสียงกับคำว่า蜂(蜂が刺す) เล่นมุกเกี่ยวกับ 'ถูก蜂(ฮาจิ)ตำ' หรือตกหลุมรักนั่นเอง