งานอีเวนต์ไหนมีการเผยแพร่ Dojin ไทย ในไทยปีนี้

ตลอดเวลาที่เดินสายงานคอมมูนิตี้ในกรุงเทพ ฉันเห็นชัดเจนว่าพื้นที่ที่รวมวงการโดจินไทยไว้มากที่สุดมักเป็นงานที่ตั้งใจจัดเป็น 'ตลาดโดจิน' แบบเต็มรูปแบบมากกว่าจะเป็นงานรวมศิลปะทั่วไป งานอย่าง 'Bangkok Comic Market' ที่มักใช้ฮอลล์ขนาดใหญ่เป็นพื้นที่ให้วงในตั้งโต๊ะขาย มีจำนวนวง (circle) ที่จับจองโต๊ะเยอะ ทำให้ถ้าต้องการดูหรือซื้อโดจินไทยจำนวนมาก งานพวกนี้มักรวบรวมไว้ที่สุด ทั้งจากความเป็นโฟกัสของงาน ที่ผู้จัดเน้นโดจินโดยเฉพาะ และจากผู้ซื้อที่มุ่งมางานเพื่อหาสินค้าประเภทนี้โดยเฉพาะ ฉันเคยไปวันหนึ่งและต้องเดินวนหลายรอบเพราะโต๊ะเยอะจนเลือกไม่ถูก ปัจจัยที่ทำให้งานพวกนี้มีโดจินเยอะคือค่าเช่าที่ถูกกว่าสแตนด์ในงานใหญ่ การบริหารพื้นที่ให้โต๊ะเยอะกว่า และความต่อเนื่องของชุมชนวงทำให้มีการกลับมาซ้ำของวงเดิม ๆ นี่เป็นเหตุผลที่ฉันยึดว่าถ้าอยากเจอโดจินไทยจำนวนมาก ให้มุ่งไปงานที่ประกาศตัวเป็น 'ตลาดโดจิน' โดยตรง

สุดสัปดาห์นี้ฉันพาเด็ก ๆ ไปร่วมกิจกรรมที่ 'สัปดาห์หนังสือแห่งชาติ' แล้วก็ได้เห็นมุมที่อบอุ่นมากกว่าที่คิดไว้ มุมกิจกรรมสำหรับเด็กเป็นใจกลางของงาน: มีนิทานบนเวที การทำการ์ตูนเวิร์กช็อป และมุมปั้นดินน้ำมันซึ่งช่วยให้เด็ก ๆ ไม่ได้แค่ดูแต่ได้ลงมือทำจริง ฉันชอบบรรยากาศที่ผู้จัดตั้งใจคัดสรรหนังสือภาพสำหรับทุกช่วงวัย ทำให้การเลือกหนังสือกลายเป็นการผจญภัยร่วมกัน นอกจากนั้น มักมีนักเขียนมาเล่านิทานและให้ลายเซ็น ซึ่งทำให้เด็ก ๆ ตื่นเต้นจนอยากเก็บเล่มโปรดไว้เป็นที่ระลึก สิ่งที่ฉันเรียนรู้จากการพาเด็กไปงานแบบนี้คือวางแผนนิดเดียวก็ช่วยเยอะ: รองเท้าสบาย ๆ ผ้าเช็ดตัวเล็ก ๆ และกำหนดจุดนัดพบถ้าหากหลงกัน งานนี้เป็นที่ที่หนังสือ การแสดง และกิจกรรมเชิงสร้างสรรค์มารวมกัน ได้เห็นครอบครัวต่าง ๆ หยุดเวลา แบ่งปันเรื่องเล่า และกลับบ้านด้วยกระเป๋าหนังสือเต็ม ๆ — เป็นความทรงจำเล็ก ๆ ที่ทำให้วันธรรมดาอบอุ่นขึ้นจริง ๆ

ในการจะตามหาว่างานโดจินจะจัดที่ไหนและเมื่อไหร่ วิธีที่ผมใช้บ่อยที่สุดคือส่องหน้าเพจของผู้จัดและกลุ่มแฟนคลับในโซเชียลมีเดียเป็นหลัก เมื่อเห็นประกาศอย่างเป็นทางการจะมีรายละเอียดชัดเจนทั้งสถานที่ วันเวลา และช่องทางจำหน่ายบัตร รวมถึงรายชื่อ 'วงวง' หรือศิลปินที่จะมาออกบูธด้วย ผมมักจะกดติดตามเพจของศูนย์ประชุมใหญ่บางแห่งที่มักรับจัดงานเหล่านี้ไว้ด้วย เพราะงานโดจินใหญ่ๆ มักใช้พื้นที่ของศูนย์อย่าง IMPACT หรือ BITEC เป็นสิบทั้งปี อีกอย่างที่ช่วยได้คือการสมัครรับข่าวสารผ่านอีเมลของผู้จัดหรือกดติดตามอีเวนต์บนปฏิทินของ Facebook และลงทะเบียนเตือนความจำไว้ล่วงหน้า วิธีที่ผมแนะนำเพิ่มเติมคือการติดตามเพจร้านหนังสือ/ร้านโดจินอิสระในพื้นที่ เพราะร้านพวกนี้มักเอาโปสเตอร์และใบปลิวประชาสัมพันธ์มาวาง และถ้าอยากรวดเร็วจริงๆ ให้ตั้งการแจ้งเตือนคำค้นที่เกี่ยวข้องในแอปหรือใช้แฮชแท็กเพื่อจับโพสต์ใหม่ๆ เท่านี้ไม่พลาดข่าวงานเด็ดแน่นอน

แฟนๆ ที่ตามงานโดจินในไทยคงพอรู้ว่าของแนว 'โดจินไททัน' มักจะโผล่ตามบูธอาร์ทิสท์แอลลี่ของงานใหญ่ๆ เป็นประจำ — ส่วนตัวฉันมักจะเจอวงวงเล็กๆ ขายพิมพ์งาน เก็บรวมเล่มแฟนฟิคและโปสการ์ดของ 'โดจินไททัน' ในงานที่มีพื้นที่ให้วงสมัครร่วมขายงานโดยเฉพาะ งานที่เรียกว่ามีศูนย์รวมศิลปินบ่อยๆ ได้แก่งานเทศกาลอนิเมะขนาดใหญ่ที่มี Artist Alley เช่นงาน 'AFA Bangkok' เวลาจัดมักจะมีกลุ่มครีเอเตอร์จากไทยและนานาชาติเอาโดจินและพริ้นต์มาวางขาย อีกงานที่มักเห็นบูธเล็กๆ คือคอนเวนชันแนวคอมมิคหรือป็อปคัลเจอร์แบบรวมหลายแนวที่เปิดพื้นที่ให้วงอิสระ ทั้งงานที่ชื่อมีคำว่า Comic Con หรือ Pop Culture Festival บางครั้งก็มีโซนเฉพาะของวงโดจิน การเลือกดูงานสำหรับหา 'โดจินไททัน' ฉันมักจะเล็งพื้นที่ Artist Alley และตลาดซับคัลเจอร์ท้องถิ่น เพราะวงที่ทำโดจินแนวนี้มักไม่อยากอยู่ในโซนสินค้าลิขสิทธิ์อย่างเป็นทางการ นอกจากนั้นยังชอบสังเกตบอร์ดประกาศของงานว่ามีหมวด Doujin/Independent Artist ไหม เพราะถ้ามีก็มีโอกาสเจอเล่มเจ๋งๆ ทั้งแบบขายเก่าและพรีออเดอร์ ฉันมักจะไปแต่เช้าเพื่อมีเวลาคุยกับวงและเก็บชิ้นที่อยากได้ก่อนของจะหมด เหมือนเป็นการเล่นล่าขุมทรัพย์เล็กๆ สำหรับคนชอบสะสมงานแฟนเมดของซีรีส์โปรด เช่นเดียวกับที่เคยหาโดจินของ 'My Hero Academia' ในงานเดียวกัน — มุมมองแบบนี้ทำให้อรรถรสการไปคอนเปลี่ยนไปมากเลย

ประเด็นการเผยแพร่หนังสำหรับผู้ใหญ่ในไทยมีความเข้มงวดและซับซ้อนกว่าที่คนทั่วไปมักคิดไว้มาก กฎหมายไทยมีกรอบควบคุมทั้งการผลิต การนำเข้า และการเผยแพร่สื่อที่มีลักษณะลามกอนาจาร โดยเฉพาะเมื่อเกี่ยวข้องกับการเผยแพร่สู่สาธารณะหรือเชิงพาณิชย์ จะตกอยู่ภายใต้กฎหมายหลายฉบับทั้งพระราชบัญญัติว่าด้วยภาพยนตร์และวีดิทัศน์ รวมถึงกฎหมายอาญาและกฎหมายที่เกี่ยวกับการใช้คอมพิวเตอร์ในการกระจายเนื้อหา ซึ่งหมายความว่าแม้จะเป็นผลงานศิลปะหรือภาพยนตร์ที่มีองค์ประกอบทางเพศอย่างเช่น 'Nymphomaniac' การนำเสนอในไทยก็ต้องผ่านการพิจารณาและมักเจอการตัดต่อหรือห้ามฉายได้ ในความเห็นของผมการทำความเข้าใจเรื่องนี้สำคัญทั้งสำหรับคนทำหนังและผู้บริโภค: คนทำงานต้องคำนึงถึงบทลงโทษที่อาจเกิดขึ้นและข้อจำกัดของการเผยแพร่ ส่วนผู้ชมเองก็ควรตระหนักว่าบางเนื้อหาแม้เป็นสากลก็อาจถูกจัดว่าไม่เหมาะสมตามกฎหมายไทย การบังคับใช้มีความเข้มข้นต่างกันไปในแต่ละกรณีและมีปัจจัยอื่นที่เกี่ยวข้อง เช่น การตลาดออนไลน์และนโยบายของแพลตฟอร์ม จบด้วยความคิดว่าเรื่องนี้ไม่ใช่แค่เรื่องศีลธรรม แต่เป็นเรื่องกฎหมายที่ต้องให้ความเคารพด้วย

งาน 'Comic Party' เป็นงานที่ฉันไปร้านสาย doujin บ่อยที่สุด เพราะบรรยากาศมันคือชุมชนที่คนวาดและคนซื้อคุยกันได้โดยตรง ฉันมักเดินเข้าไปแล้วพบโต๊ะเต็มไปด้วยซีนโฟโต้พิมพ์หนาๆ Zine แปลกๆ กับการ์ตูนสั้นที่ไม่เคยเห็นตามร้านหนังสือใหญ่ๆ หลายวงจะเอาของวางขายเฉพาะงานเท่านั้น ทำให้ราคาบางชิ้นพอรับได้และบางชิ้นก็กลายเป็นของสะสมที่หายาก ระหว่างที่เลือก ฉันมักชอบคุยกับคนวาดเล็กน้อยเพื่อรู้เบื้องหลังของชิ้นงานหรือเวอร์ชันพิเศษ และถ้าตั้งใจจริงก็สามารถจองหรือสั่งพิมพ์เพิ่มได้ ถ้าจะไปแนะนำให้เตรียมเงินสดและถุงผ้า ขาลากพอร์ตโฟลิโอหรือของขวัญเล็กๆ ให้คนขายก็ทำให้การซื้อ-ขายสนุกขึ้น ยิ่งถ้าไปวันแรกๆ ของงานจะได้เจอของใหม่ก่อนคนอื่น แต่ถ้าอยากชิลล์ วันหลังมักมีของลดราคาหรือตัวอย่างทดสอบที่เหลือไว้ให้หยิบได้เหมือนกัน

ทางกฎหมายในไทยเกี่ยวกับการเผยแพร่ 'วันพีช' โดจินมีหลายมิติที่คนทำงานแฟนครีเอชันต้องรู้และใส่ใจ สิทธิ์ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ครอบคลุมการดัดแปลง เผยแพร่ และจำหน่ายงานต้นฉบับ ดังนั้นการนำตัวละคร เหตุการณ์ หรือโลโก้จาก 'วันพีช' ไปทำเป็นโดจินซึ่งเป็นงานดัดแปลงโดยไม่ได้รับอนุญาตเข้าข่ายละเมิดลิขสิทธิ์ได้ เจ้าของลิขสิทธิ์สามารถเรียกค่าเสียหาย สั่งยุติการจำหน่าย หรือขอให้ผู้ให้บริการออนไลน์ลบเนื้อหาได้ การบังคับใช้มักขึ้นอยู่กับขอบเขตการกระทำ — งานแจกฟรีแบบจำกัดวงอาจถูกมองว่ามีความเสี่ยงต่ำกว่า แต่ก็ไม่เท่ากับได้รับอนุญาตอย่างเป็นทางการ อีกประเด็นที่แยกไม่ออกคือเนื้อหาลามกหรือมีการสื่อถึงเพศที่ชัดเจน กฎหมายว่าด้วยการเผยแพร่สื่อลามกและกฎหมายคุ้มครองเด็กเข้ามาเกี่ยวข้อง โดยเฉพาะถ้าเนื้อหารวมถึงตัวละครที่ดูเหมือนเด็กหรือมีการเผยแพร่สู่สาธารณะ เจ้าหน้าที่สามารถสืบสวนและดำเนินคดีแยกต่างหากได้ นอกจากนี้การเผยแพร่ออนไลน์อาจถูกใช้กฎหมายคอมพิวเตอร์เพื่อสั่งบล็อกหรือยึดเว็บไซต์ และงานที่นำเข้าส่งออกยังเสี่ยงโดนกฎหมายศุลกากรหรือเครื่องหมายการค้าเมื่อมีการจำหน่ายเชิงพาณิชย์ จากมุมมองของคนที่ติดตามทั้งงานแฟนและงานต้นฉบับ การทำโดจินคือช่องทางแสดงความรักต่อเรื่องราว แต่ในเชิงกฎหมายควรระวังมากกว่าความตั้งใจ หากจะทำจริง ๆ การติดต่อขออนุญาต การจำกัดการแจกจ่ายแบบไม่แสวงหากำไร หลีกเลี่ยงเนื้อหาเสี่ยง และเตรียมรับมือกับคำสั่งลบหรือการเรียกร้องค่าเสียหายเป็นสิ่งที่ฉลาดกว่า มันอาจทำให้ความสนุกลดลงบ้าง แต่ก็ปกป้องความตั้งใจดีของเราได้อย่างยั่งยืน

ยิ่งนึกถึงตลาดโดจินในไทยยิ่งเห็นภาพชัดขึ้นว่าวงการนี้ไม่ได้อยู่แค่บนอินเทอร์เน็ต แต่กระจายตัวในงานอีเวนต์ทั้งใหญ่และเล็กอย่างเป็นระบบ เราเคยเจอบูธโดจินจากวงไทยและวงญี่ปุ่นเล็กๆ ที่ขายงานฟิกชั่นแฟนเมดจนเต็มโต๊ะในงานอย่าง 'Bangkok Comic Con' กับ 'Japan Expo Thailand' ซึ่งสองงานนี้มักมีโซนบูทอินดี้ที่เปิดพื้นที่ให้วงทำงานขายกันโดยตรง นอกจากนั้นยังมีงานเฉพาะกลุ่มแบบมินิที่บางครั้งจะใช้ชื่อว่า 'Only' เพื่อรวบรวมวงที่ทำงานเกี่ยวกับซีรีส์เดียวกัน ขาประจำมักจะเอาโด-เทรด (แลกโดจิน) กันที่มุมหลังเวทีหรือโซนแลกเปลี่ยน การมองหาโดจินแบบแลกเปลี่ยนในไทยไม่ได้ยากนักถ้าออกจากบูธใหญ่แล้วเดินหาโซน Zine หรือโซนวงอิสระ งานแบบนี้มักจัดควบคู่กับงานแสดงศิลปะหรืองานวีดิโอเกมอินดี้ และเห็นได้บ่อยว่ารอยต่อของชุมชนแฟนคลับจะรวมตัวกันเป็นกลุ่มเพื่อเทแดกหรือขายราคาพิเศษ ตัวอย่างเช่นวงที่ทำแฟนอาร์ตจากซีรีส์ 'Touhou' มักมีการแลกเปลี่ยนกันบ่อยเพราะฐานแฟนค่อนข้างเหนียวแน่น ภาพรวมเลยคือไม่ว่าจะเป็นงานใหญ่ที่มีผู้จัดระดับสากลหรือมินิแฟร์ในมหาวิทยาลัยและคอมมูนิตี้เล็กๆ โดจินในไทยมีทั้งขายและแลกเปลี่ยนตลอดปี ถ้าวางแผนมองหาความหลากหลาย ให้เผื่อเวลาเดินสำรวจบูธอิสระกับโซน Zine จะได้เจอของเด็ดที่บูธใหญ่ไม่ค่อยวาง

แปลกดีที่เรื่องกฎหมายกับแฟนเมดมักจะทำให้หัวใจเต้นแรงไปพร้อมกัน — ในฐานะคนที่ชอบวาดโดจินเกี่ยวกับตัวละครที่ชอบมาก ฉันคิดว่าจุดเริ่มต้นคือเรื่องของลิขสิทธิ์โดยตรง เพราะงานต้นฉบับมีเจ้าของสิทธิ์ที่สามารถควบคุมการทำสำเนา ดัดแปลง หรือจำหน่ายผลงานได้ การนำตัวละครจาก 'Crayon Shin-chan' มาใช้โดยไม่ขออนุญาต ถือเป็นการสร้างงานอนุพันธ์ที่ละเมิดสิทธิ์ของเจ้าของผลงาน และสามารถถูกฟ้องเรียกค่าเสียหายหรือสั่งห้ามจำหน่ายได้ นอกจากคดีแพ่งแล้ว ยังมีบทลงโทษทางอาญาด้วย — กรณีละเมิดลิขสิทธิ์ที่ชัดเจนโดยเจตนาและมีการจำหน่ายเชิงพาณิชย์ มีโทษทั้งจำคุกและปรับตามกฎหมายลิขสิทธิ์ของไทย อีกประเด็นสำคัญคือถ้าเนื้อหาในโดจินเป็นลักษณะลามกหรือมีการเซ็กซ์กับตัวละครที่เด่นชัดว่าเป็นเด็ก เรื่องจะกลายเป็นคดีหนักสุด เพราะกฎหมายคุ้มครองเด็กและกฎหมายอาชญากรรมเกี่ยวกับสื่อลามกมีโทษรุนแรงกว่า ฉะนั้นในลักษณะงานที่ฉันทำ มักหลีกเลี่ยงการทำให้ตัวละครดูเป็นเด็กในบริบททางเพศ และพยายามไม่ขายเชิงพาณิชย์หากไม่ขออนุญาตเจ้าของลิขสิทธิ์