ซานตาคลอสคริสต์มาส ปรากฏตัวครั้งแรกในสื่อใด?

เรื่องราวของซานตาคลอสเป็นการผสมผสานระหว่างตำนาน ศาสนา และประเพณีพื้นบ้านจากหลายมุมโลกที่มารวมกันเป็นตัวละครเดียวที่เราคุ้นเคยวันนี้ รากสำคัญอย่างหนึ่งมาจากบุคคลจริงชื่อ 'Saint Nicholas' ซึ่งในยุโรปตะวันออกและเมดิเตอร์เรเนียนมีเรื่องเล่าถึงความเมตตาต่อเด็กและคนยากจน การให้ของขวัญในคืนก่อนวันที่ระลึกของท่านกลายเป็นต้นแบบของการให้ในเทศกาล ต่อมาชื่อและนิสัยของท่านถูกแปลงไปตามภาษาและวัฒนธรรม เช่นในเนเธอร์แลนด์มี 'Sinterklaas' ที่ชาวดัตช์นำไปเผยแพร่ เมื่อชาวดัตช์อพยพมากับชาวอเมริกัน ตัวละครนี้ก็ถูกผสมรวมกับภาพพจน์ท้องถิ่น จนกระทั่งศตวรรษที่ยี่สิบลักษณะของซานตามีการตอกย้ำโดยสื่อและโฆษณา—เสื้อผ้าสีแดง หนวดขาว และรอยยิ้มที่เป็นมิตร ซึ่งบางส่วนมาจากภาพโฆษณาของบริษัทต่างๆ ที่ช่วยให้ภาพลักษณ์นั้นติดตาผู้คนกว้างขึ้น ผมชอบคิดเล่นๆ ว่าสิ่งที่ทำให้ซานตาแข็งแรงในใจคนทั้งโลกไม่ใช่บทบาทเดียว แต่เป็นการผสมของเรื่องเล่า ศรัทธา และการตลาดที่เข้าไปเติมเต็มช่องว่างในเทศกาลแห่งการให้ มันไม่ใช่แค่ตัวแทนของคริสต์มาส แต่ยังเป็นพื้นที่ที่วัฒนธรรมต่างๆ มาเจอกัน แล้วให้เด็กๆ มีความหวังเล็กๆ ในคืนหนึ่งของปี

ชื่อ 'วัค' ฟังดูสั้นแต่ก็เป็นชื่อที่ทำให้ฉันนึกถึงหลายอย่างในวงการบันเทิงต่าง ๆ และความจริงคือชื่อเดียวกันอาจโผล่ขึ้นมาจากแหล่งต่างกันได้โดยสิ้นเชิง ในฐานะแฟนที่ติดตามเกมและอนิเมะหลายปี ผมมักเจอคนเรียกชื่อสั้น ๆ กันเป็นฉายา เช่นชื่อที่คล้าย ๆ กับ 'วัค' จะทำให้ฉันนึกถึงสองความเป็นไปได้ที่ชัดเจนที่สุด: หนึ่งคือการเป็นชื่อย่อหรือชื่อเล่นของตัวละครจากวิดีโอเกมคลาสสิก เช่นคนอาจย่อชื่อ 'Wakka' จากเกม 'Final Fantasy X' ให้กระชับขึ้น อีกอย่างคือการสื่อถึงชื่อของผลงานหรือจักรวาลที่มีคำว่า 'Wak' อยู่ในชื่อ เช่นซีรีส์แอนิเมชันฝรั่งเศส 'Wakfu' ซึ่งตัวละครและสไตล์ของมันก็ทำให้คนจดจำชื่อสั้น ๆ ได้ง่าย ถ้าต้องสรุปแบบเน้นความเป็นไปได้มากที่สุด: ชื่อ 'วัค' โดยไม่ระบุบริบท มักจะเป็นชื่อที่ย่อลงมาจากตัวละครในเกมหรือเป็นส่วนหนึ่งของชื่อจักรวาลในแอนิเมชัน มากกว่าจะเป็นตัวละครจากละครโทรทัศน์หรือภาพยนตร์ที่คนไทยคุ้นชิน แต่ถ้ามีบริบทเพิ่ม เช่นประเทศต้นทางหรือสื่อ (เกม, มังงะ, การ์ตูนทีวี) จะทำให้ระบุแหล่งที่มาได้ชัดเจนขึ้น ส่วนตัวชอบติดตามเรื่องแบบนี้เพราะการตามร่องรอยชื่อสั้น ๆ มักพาไปเจองานและแฟนคลับที่น่าสนใจอยู่เสมอ

ต้นกำเนิดของซานตาคลอสมีรากเหง้าอยู่ที่นักบุญนิโคลัสแห่งมีรา ซึ่งเป็นบาทหลวงในศตวรรษที่ 4 ทางด้านเอเชียไมเนีย (ตอนนี้คือชายฝั่งตุรกี) ที่เล่ากันว่าแจกของขวัญแก่เด็กและช่วยเหลือคนยากจนในความลับ เรื่องเล่าพวกนี้กลายเป็นประเพณีการให้ของในวันนักบุญนิโคลัส (6 ธันวาคม) ในยุโรปตะวันออกและตะวันตก เมื่อนักเดินเรือชาวดัตช์ย้ายมาที่อเมริกา พวกเขาพาแบบแผนของ 'Sinterklaas' มาด้วย จนเข้าสู่ความทรงจำของชุมชนท้องถิ่นและเริ่มถูกปรับเปลี่ยนให้กลายเป็นตัวละครฉลองเทศกาลที่เข้ากับสภาพแวดล้อมใหม่ ๆ งานเขียนอย่าง 'Knickerbocker's History' ช่วยขยายเรื่องราวของนักบุญให้เป็นตำนานเมือง ขณะที่บทกวี 'A Visit from St. Nicholas' (ที่รู้จักกันดีในชื่อ 'The Night Before Christmas') เติมรายละเอียดสำคัญ เช่น สิ่งที่ลากเลื่อน กวางเรนเดียร์ และชื่อของพวกมัน ฉันคิดว่าสิ่งที่ทำให้ซานตาคลอสเป็นแบบที่เรารู้จักตอนนี้คือการผสมผสานระหว่างตำนานท้องถิ่น งานวรรณกรรมเชิงภาพ และความต้องการของสังคมเมืองที่อยากมีสัญลักษณ์แห่งความอบอุ่นและการให้ ใครจะรู้ว่าจากบิชอปใจดีในสมัยโบราณจะกลายเป็นชายใจดีมีเคราขาวที่เด็ก ๆ ตั้งตารอในคืนคริสต์มาสได้อย่างลงตัว

แหวกความสงสัยแบบตรงไปตรงมา: โรเบิร์ต ไอน์สไตน์ที่หมายถึงเป็นบุคคลจริงซึ่งปรากฏในบันทึกทางประวัติศาสตร์และข่าวสารช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง มากกว่าจะเป็นตัวละครจากนิยายหรือการ์ตูน ในฐานะคนที่ชอบอ่านเรื่องราวหลังม่านประวัติศาสตร์ ผมเห็นชื่อของโรเบิร์ต ไอน์สไตน์ปรากฏครั้งแรกในรายงานข่าวและเอกสารทางการเกี่ยวกับเหตุการณ์ในภูมิภาคที่เขาอาศัยอยู่ เรื่องราวของเขามักถูกนำเสนอในบทความประวัติศาสตร์ สารคดี และหนังสือเกี่ยวกับผลกระทบของสงครามต่อพลเรือน ซึ่งเป็นสื่อที่บันทึกเหตุการณ์จริงมากกว่าที่จะเป็นงานสร้างสรรค์เชิงบันเทิง การพบชื่อในสื่อสิ่งพิมพ์ยุคนั้น ทำให้ภาพของเขาเป็นส่วนหนึ่งของบันทึกสงคราม มากกว่าจะเป็น “การเปิดตัว” ในความหมายของตัวละครสมมติ สรุปแล้ว ถ้าต้องตอบคำถามแบบตรงไปตรงมาว่าเขาปรากฏตัวครั้งแรกในสื่อใด คำตอบที่ชัดเจนคือในสื่อข่าวและบันทึกทางประวัติศาสตร์ยุคสงคราม ซึ่งต่อมาถูกหยิบยกมาเล่าใหม่ในหนังสือและสารคดีหลายชิ้น

ภาพของซานต้าที่เราเห็นตามป้ายโฆษณาและบรรจุภัณฑ์ส่วนใหญ่เริ่มเป็นรูปเป็นร่างในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 แต่จุดที่สังคมตอกย้ำภาพชุดแดง อ้วนจม เข้าถึงง่าย เกิดขึ้นเมื่อแบรนด์ใหญ่เอาตัวละครนี้มาใช้ในแคมเปญโฆษณาอย่างต่อเนื่อง ในแง่ประวัติศาสตร์ ผมชอบคิดว่าองค์ประกอบหลายอย่างมารวมกัน: บทกวีเก่าให้ลักษณะนิสัยและการขึ้นบ้านทางปล่องไฟ ศิลปินสื่อสิ่งพิมพ์ให้รูปร่างหน้าตา และโฆษณาก็ทำหน้าที่แพร่ภาพนั้นให้คนจำนวนมากเห็นพร้อมกัน การเปลี่ยนภาพลักษณ์ที่หลายคนพูดถึงมักอ้างถึงภาพซานต้าชุดแดงอวบที่เริ่มปรากฏชัดในโฆษณาของ 'Coca-Cola' ช่วงปี 1930 เป็นต้นมา ภาพที่วาดโดยศิลปินที่งานชิ้นนั้นเป็นที่รู้จักแพร่หลาย ทำให้คนจดจำซานต้าในชุดสีแดงและขนเฟอร์สีขาวจนกลายเป็นมาตรฐาน แม้ว่าก่อนหน้านั้นซานต้าจะมีสีชุดอื่นหรือรูปลักษณ์แตกต่างกันไปตามท้องถิ่น สำหรับผม ความน่าสนใจคือการผสมผสานระหว่างวรรณกรรม ศิลปะ และพลังของสื่อโฆษณา ทำให้ภาพหนึ่งภาพกลายเป็นสัญลักษณ์ร่วมของหลายวัฒนธรรม ซึ่งก็สะท้อนให้เห็นว่าเรื่องเล่าและการตลาดมีอิทธิพลต่อภาพจำสาธารณะได้มากขนาดไหน

ไม่น่าเชื่อว่าตำนานนกฟีนิกซ์มีรากเก่าแก่ขนาดนี้และไม่ใช่เรื่องใหม่จากยุคสื่อสมัยใหม่เลย ผมมองต้นกำเนิดจากมุมมองคนที่ชอบประวัติศาสตร์และตำนาน: รูปแบบของนกที่ตายและกลับมาจากเถ้าถ่านปรากฏชัดในตำนานอียิปต์โบราณ ในนามของ 'เบนูน' หรือ Bennu ซึ่งเกี่ยวโยงกับเทพอาทิตย์และการสร้างโลก เรื่องเล่าเหล่านี้มีมาเป็นพันปี ก่อนที่จะถูกหยิบยืมและปรับแต่งโดยชาวกรีกและโรมันจนกลายเป็นภาพนกฟีนิกซ์ตามที่เราคุ้นเคยในงานวรรณกรรมและศิลปะต่อมา ฉันมองว่าเป็นเรื่องธรรมชาติที่สัญลักษณ์แบบนี้เดินทางไกลผ่านวัฒนธรรม เพราะการเกิดใหม่ การต่ออายุ และการฟื้นฟูเป็นธีมที่มนุษย์ทุกยุคสมัยเข้าใจได้ง่าย แม้ในสื่อสมัยใหม่ภาพของนกฟีนิกซ์ยังคงสะท้อนแนวคิดเดิม ๆ เหล่านี้ ทำให้การติดตามต้นตอของมันเป็นทั้งการศึกษาประวัติศาสตร์และการทบทวนค่านิยมร่วมกัน

ย้อนกลับไปดูรากเหง้าของเรื่องนี้แล้วผมมองว่า 'ซานตาคลอส' ไม่ได้เป็นต้นกำเนิดของประเพณีคริสต์มาสในไทยโดยตรง แต่เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมสากลที่ไหลเข้ามาและถูกยืมใช้ตามบริบทท้องถิ่น ในยุโรปยุคกลางมีบุคคลจริงอย่างบิชอปนิคมาที่ชื่อ 'เซนต์นิโคลัส' ซึ่งตำนานของท่านถูกผสมผสานกับเทศกาลพื้นเมืองจนกลายเป็นภาพลักษณ์ที่ต่างกันไปในแต่ละประเทศ เช่น ดัตช์มี 'ซินเตอร์คลาส' ต่อมาถูกชาวอเมริกันปรับรูปแบบจนกลายเป็นซานต้าแบบที่คนทั่วโลกคุ้นเคย ผมเห็นว่าการเข้ามาของคริสเตียนและการติดต่อค้าขายกับชาติตะวันตกในสยามสมัยรัชกาลปลาย รวมถึงการมีโรงเรียนและมิชชันนารี เป็นช่องทางให้แนวคิดเรื่องคริสต์มาสและตัวละครซานต้าเล็ดลอดเข้ามา แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในไทยคือการแปลงศิลป์วัฒนธรรมมากกว่าการรับเอาประเพณีดั้งเดิมทั้งระบบ ชาวไทยเลือกเอาองค์ประกอบที่น่าสนใจอย่างการประดับไฟ ต้นคริสต์มาส และการให้ของขวัญมาใช้ในบริบทเทศกาลเชิงพาณิชย์หรือสังคมเมือง มากกว่าจะเป็นการปฏิบัติทางศาสนาโดยรวม แบบแผนไทยต่างๆ ยังคงอยู่ในมิติของตนเอง เช่น งานสงกรานต์หรือไหว้พระไม่ได้เปลี่ยนไปเพราะซานต้าเลย

ในวงการเว็บตูนไทยฉันมักจะนึกภาพการเปิดหน้าจอแล้วเจอคาแร็กเตอร์ที่ออกแบบมาเพื่อสื่อสารผ่านเฟรมแนวตั้งทันที และ 'แพรแถบ ตม' ก็รู้สึกเหมาะกับสื่อแบบนั้นมาก ฉันเจอการพูดถึงตัวละครนี้ในคอมมิกออนไลน์ที่โพสต์เป็นตอนสั้น ๆ โดยเน้นการเล่าเป็นฉาก ๆ ที่กระชับ สีและไลน์งานออกแบบถูกปรับให้เด่นเมื่อนำมาเลื่อนดูในมือถือ ฉากสำคัญที่ทำให้ติดใจคือช่วงเปิดตัวที่ใช้กรอบแนวตั้งซ้อนกันเพื่อเน้นปฏิกิริยาของตัวละคร ซึ่งเป็นเทคนิคที่เว็บตูนมักใช้และสร้างความรู้สึกอินได้เร็ว ในฐานะแฟนที่ติดตามทั้งเว็บตูนและโซเชียล ฉันคิดว่าแพลตฟอร์มออนไลน์แบบอ่านตอนละสั้น ๆ ช่วยให้ตัวละครแบบ 'แพรแถบ ตม' กระจายได้ไวเพราะคนแชร์สกรีนช็อตหรือคลิปสั้นไปต่อ ทำให้ภาพจำของตัวละครฝังอยู่ในสื่อดิจิทัลก่อนจะขยับไปยังสื่ออื่น ๆ อีกที

ต้นกำเนิดของซานตาคลอสมีรากลึกลงไปในบุคคลจริงและตำนานที่ผสมปนเปกัน: บิชอปแห่งเมืองไมราในศตวรรษที่ 4 ที่ชื่อว่าไมเคิลหรือที่คนรู้จักกันว่า 'เซนต์นิโคลัส' คือคนที่เริ่มเรื่องราวของการให้ของโดยไม่หวังผลตอบแทน ฉันมองเห็นภาพของชายชราคนนี้ถูกเล่าเป็นนิทานในคริสตจักรและหมู่ชาวประมง หลังจากนั้นเรื่องราวค่อย ๆ ถูกแปลงผ่านวัฒนธรรมต่าง ๆ โดยเฉพาะชาวดัตช์ที่เรียกเขาว่า 'Sinterklaas' และนำตำนานไปยังอเมริกา จนกระทั่งกลายเป็นตัวละครที่อบอุ่นและเป็นมิตรในบทกวี เช่นบทประพันธ์ชื่อ 'A Visit from St. Nicholas' ซึ่งช่วยกำหนดลักษณะของซานต้าให้เป็นคนอ้วนหัวเราะง่าย เมื่อลองคิดดูเหตุผลที่ไมเคิลกลายเป็นจุดกำเนิด ก็เพราะนิทานของความเมตตา—การให้ของแก่เด็กยากจน—เข้ากับเทศกาลฤดูหนาวและความต้องการของสังคมในการมีสัญลักษณ์แห่งความเอื้อเฟื้อ การผสมผสานตำนานท้องถิ่น ศิลปะ และสื่อสมัยใหม่จึงเปลี่ยนบิชอปนักบุญให้เป็นไอคอนที่โลกส่วนใหญ่จดจำได้ในวันนี้

หลายคนเมื่อได้ยินชื่อ 'หง' ในบริบทของเกมที่มีแฟนคลับชาวโลกมักจะนึกถึงตัวละครจากซีรีส์เกมโดจินญี่ปุ่นเล็กๆ ที่กลายเป็นปรากฏการณ์ นั่นคือตัวละครที่รู้จักกันในนาม 'Hong Meiling' ซึ่งเดบิวต์ครั้งแรกในเกมตระกูล 'Touhou' โดยปรากฏตัวเป็นมิดบอสประจำคฤหาสน์ Scarlet Devil ใน 'Touhou Koumakyou ~ the Embodiment of Scarlet Devil' ฉากที่เธอเฝ้าประตูคฤหาสน์ด้วยท่าทางขี้เกียจแต่ทรงพลัง กลายเป็นภาพจำให้แฟนๆ วาดแฟนอาร์ต ทำเพลงรีมิกซ์ และนำไปใส่คอสเพลย์จนเธอเป็นที่รู้จักไกลเกินกรอบเกมดั้งเดิม ผมโตมากับการตามดูชุมชนแฟนๆ ของซีรีส์นี้ ก็เลยจดจำได้ชัดว่าการปรากฏตัวของ 'หง' ในเกมชิ้นนั้นไม่ใช่แค่การใส่ NPC ให้มีสีสัน แต่มันกลายเป็นเมล็ดพันธุ์ของวัฒนธรรมแฟนเมด—เพลงแฟนเมด โคฟเวอร์ และโมเดิร์นฟิคชันหลายชิ้นยึดเธอเป็นวัตถุดิบ ซึ่งทำให้เธอมีหน้ามีตาในสื่ออื่นๆ ของวงการ ทั้งในเกมภาคแยก บางครั้งปรากฏในสปินออฟหรือแฟนเกมที่อ้างอิงถึงตัวละครเดิม ความรู้สึกที่ผู้เล่นมีต่อ 'หง' จึงซับซ้อน ทั้งรักเพราะคาแร็กเตอร์ที่ไม่เหมือนใครและชื่นชอบในไอคอนิกของเธอ ถ้าเป้าหมายคือการหาว่าเธอปรากฏตัวครั้งแรกที่สื่อไหน คำตอบตรงไปตรงมาคือในเกม 'Touhou Koumakyou ~ the Embodiment of Scarlet Devil' ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้ชื่อ 'หง' ในรูปแบบนี้กลายเป็นที่รู้จักกันทั่วกลุ่มแฟนบอย/เกิร์ลของซีรีส์ ใครที่เห็นรูปวาดเฝ้าประตูคฤหาสน์เบิกตากว้างๆ นั่นแหละคือรากของเรื่องราวทั้งหมดในหลายๆ ชุมชนแฟนวันนี้