ซานตาคลอสมาจากไหนในวัฒนธรรมเอเชียมีการปรับอย่างไร?

เดือนธันวาคมในเมืองไทยมีบรรยากาศคริสต์มาสที่ค่อนข้างเป็นมิตรและหลากหลาย จนบางครั้งรู้สึกเหมือนซานตาคลอสถูกตัดเย็บให้พอดีกับสภาพอากาศและวิถีชีวิตของคนที่นี่ ผมชอบสังเกตพวกมุมถ่ายรูปในห้างใหญ่—มีคนแต่งชุดซานต้าแต่ใส่รองเท้าแตะบ้าง บางคนขับตุ๊กตุ๊กพร้อมหมวกซานต้า เด็กรุ่นใหม่โตมากับภาพลักษณ์ซานต้าที่ไม่จำเป็นต้องหนาวหรือมีหิมะ สัญลักษณ์สีแดง ขาว และถุงของขวัญกลายเป็นเครื่องหมายของเทศกาลเชิงพาณิชย์มากกว่าความเชิงศาสนา ผมยังเห็นการประยุกต์ใช้ในรูปแบบอื่น เช่น งานปาร์ตี้วันคริสต์มาสของโรงเรียนที่ไม่ใช่คาทอลิกจะเรียกให้มี 'ซานต้า' มาแจกขนมเพื่อความสนุกสนานมากกว่าการรำลึกถึงตำนานของเซนต์นิโคลัส สิ่งที่น่าสนใจคือภาพลักษณ์ซานต้าถูกทำให้นุ่มนวลและเป็นมิตรกับครอบครัวไทย ดนตรี คาราโอเกะ และของกินไทยถูกผสมเข้าไป ทำให้เทศกาลนี้กลายเป็นช่วงเวลาที่ทุกคนมีส่วนร่วมได้ไม่ว่าศาสนาจะเป็นอย่างไร

เราเคยสงสัยไหมว่าหน้าตาซานตาคลอสที่เราจำกันได้มาจากการรวมตัวของเรื่องเล่าหลายชั่วอายุคนมากกว่าการมีต้นกำเนิดเดียวเดียว ภาพรวมใหญ่คือการผสมผสานกันระหว่างนักบุญตัวจริง—นักบุญนิโคลัสแห่งไมร่า (Saint Nicholas) ที่มีเรื่องเล่าช่วยเหลือเด็กและคนยากจนตั้งแต่ศตวรรษที่ 4—กับประเพณีพื้นบ้านยุโรปอย่าง 'Sinterklaas' ของชาวดัตช์ และบุคลิก 'Father Christmas' ในอังกฤษ คนเหล่านี้ค่อย ๆ ถูกปรับภาพให้เป็นพ่อใหญ่ใจดีที่มอบของขวัญในช่วงปลายปี จุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้ซานตากลายเป็นชายชุดแดงหนวดเคราฉายรอยยิ้มคือบทกวีและภาพประกอบศตวรรษที่ 19: บทกลอนชื่อ 'A Visit from St. Nicholas' ให้รายละเอียดว่าซานต้ามาพร้อมกับเลื่อนและกวางเรนเดียร์ ส่วนภาพการ์ตูนของ Thomas Nast วางไอเดียเรื่องอุตสาหกรรมของเล่นและเวิร์กช็อปที่ขั้วโลกเหนือ จากนั้นการโฆษณาโดย Haddon Sundblom ให้ภาพซานต้ายิ้มกว้างในชุดแดง-ขาวจนติดตาโลกสมัยใหม่ ทั้งหมดนี้รวมกันจนกลายเป็นไอคอนที่เราเห็นทุกวันนี้

ต้นกำเนิดของซานตาคลอสมีรากเหง้าอยู่ที่นักบุญนิโคลัสแห่งมีรา ซึ่งเป็นบาทหลวงในศตวรรษที่ 4 ทางด้านเอเชียไมเนีย (ตอนนี้คือชายฝั่งตุรกี) ที่เล่ากันว่าแจกของขวัญแก่เด็กและช่วยเหลือคนยากจนในความลับ เรื่องเล่าพวกนี้กลายเป็นประเพณีการให้ของในวันนักบุญนิโคลัส (6 ธันวาคม) ในยุโรปตะวันออกและตะวันตก เมื่อนักเดินเรือชาวดัตช์ย้ายมาที่อเมริกา พวกเขาพาแบบแผนของ 'Sinterklaas' มาด้วย จนเข้าสู่ความทรงจำของชุมชนท้องถิ่นและเริ่มถูกปรับเปลี่ยนให้กลายเป็นตัวละครฉลองเทศกาลที่เข้ากับสภาพแวดล้อมใหม่ ๆ งานเขียนอย่าง 'Knickerbocker's History' ช่วยขยายเรื่องราวของนักบุญให้เป็นตำนานเมือง ขณะที่บทกวี 'A Visit from St. Nicholas' (ที่รู้จักกันดีในชื่อ 'The Night Before Christmas') เติมรายละเอียดสำคัญ เช่น สิ่งที่ลากเลื่อน กวางเรนเดียร์ และชื่อของพวกมัน ฉันคิดว่าสิ่งที่ทำให้ซานตาคลอสเป็นแบบที่เรารู้จักตอนนี้คือการผสมผสานระหว่างตำนานท้องถิ่น งานวรรณกรรมเชิงภาพ และความต้องการของสังคมเมืองที่อยากมีสัญลักษณ์แห่งความอบอุ่นและการให้ ใครจะรู้ว่าจากบิชอปใจดีในสมัยโบราณจะกลายเป็นชายใจดีมีเคราขาวที่เด็ก ๆ ตั้งตารอในคืนคริสต์มาสได้อย่างลงตัว

เราเริ่มต้นจากคนจริงๆ ในประวัติศาสตร์ก่อนเลย: ชายคนหนึ่งชื่อ 'Saint Nicholas' ซึ่งเป็นบิชอปอยู่ที่เมืองไมรา (Myra) ในแคว้นไลเคียของจักรวรรดิไบแซนไทน์ เมื่อราวศตวรรษที่สี่ เขาเป็นที่เล่าขานเรื่องความเมตตาและการให้ เช่น ตำนานที่ช่วยเหลือครอบครัวยากจนโดยให้เงินทองเป็นสินสอดแก่สาวๆ ทำให้ชื่อของเขาผูกกับการให้ของแก่คนยากจนและเด็กๆ ตั้งแต่ยุคกลาง ชื่อเสียงของบิชอปนิคโค่ลัสแพร่หลายไปทั่วยุโรปผ่านเทศกาลและพิธีกรรมต่างๆ ในช่วงยุคกลางและต้นสมัยใหม่ ผู้คนจดจำวันฉลองของเขา (6 ธันวาคม) เป็นโอกาสให้ของขวัญ สถานการณ์ทางการเมืองและการย้ายถิ่นทำให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับ 'Saint Nicholas' ปรับเปลี่ยนตามท้องถิ่น มีการย้ายพระศพหรืออัฐิของท่านไปยังเมืองต่างๆ เช่นเมืองบารี (Bari) ในอิตาลี ซึ่งช่วยขยายการนับถือไปยังแถบตะวันตกของยุโรป ความเชื่อเรื่องบิชอปผู้ใจดีที่ปกป้องเด็กและชาวเรือกลายเป็นรากฐานสำคัญของภาพพจน์ผู้ให้ของในฤดูหนาว ในฐานะคนที่ชอบเรื่องเล่าโบราณ ผมรู้สึกว่าสิ่งที่ทำให้เรื่องของ 'Saint Nicholas' ยั่งยืนไม่ใช่แค่ปาฏิหาริย์ แต่วิธีที่ชุมชนเอาเรื่องราวนั้นไปสวมกับขนบท้องถิ่นจนกลายเป็นประเพณี — นั่นแหละคือเสน่ห์ของต้นกำเนิดที่ยังคงอบอุ่นและเป็นมนุษย์

เรื่องราวของซานตาคลอสเป็นการผสมผสานระหว่างตำนาน ศาสนา และประเพณีพื้นบ้านจากหลายมุมโลกที่มารวมกันเป็นตัวละครเดียวที่เราคุ้นเคยวันนี้ รากสำคัญอย่างหนึ่งมาจากบุคคลจริงชื่อ 'Saint Nicholas' ซึ่งในยุโรปตะวันออกและเมดิเตอร์เรเนียนมีเรื่องเล่าถึงความเมตตาต่อเด็กและคนยากจน การให้ของขวัญในคืนก่อนวันที่ระลึกของท่านกลายเป็นต้นแบบของการให้ในเทศกาล ต่อมาชื่อและนิสัยของท่านถูกแปลงไปตามภาษาและวัฒนธรรม เช่นในเนเธอร์แลนด์มี 'Sinterklaas' ที่ชาวดัตช์นำไปเผยแพร่ เมื่อชาวดัตช์อพยพมากับชาวอเมริกัน ตัวละครนี้ก็ถูกผสมรวมกับภาพพจน์ท้องถิ่น จนกระทั่งศตวรรษที่ยี่สิบลักษณะของซานตามีการตอกย้ำโดยสื่อและโฆษณา—เสื้อผ้าสีแดง หนวดขาว และรอยยิ้มที่เป็นมิตร ซึ่งบางส่วนมาจากภาพโฆษณาของบริษัทต่างๆ ที่ช่วยให้ภาพลักษณ์นั้นติดตาผู้คนกว้างขึ้น ผมชอบคิดเล่นๆ ว่าสิ่งที่ทำให้ซานตาแข็งแรงในใจคนทั้งโลกไม่ใช่บทบาทเดียว แต่เป็นการผสมของเรื่องเล่า ศรัทธา และการตลาดที่เข้าไปเติมเต็มช่องว่างในเทศกาลแห่งการให้ มันไม่ใช่แค่ตัวแทนของคริสต์มาส แต่ยังเป็นพื้นที่ที่วัฒนธรรมต่างๆ มาเจอกัน แล้วให้เด็กๆ มีความหวังเล็กๆ ในคืนหนึ่งของปี

ต้นกำเนิดของซานตาคลอสผู้หญิงเป็นเรื่องที่ผสมผสานระหว่างประเพณียุโรปและการสร้างสรรค์วัฒนธรรมสมัยใหม่ หลายรากศัพท์มาจากบุคคลและตำนานชายอย่างนักบุญนิโคลัส (Saint Nicholas) หรือภาพของ 'Santa Claus' ในยุโรปเหนือ แต่เมื่อเข้าสู่ศตวรรษที่ 19 ในอเมริกา ภาพลักษณ์ของซานตาเริ่มถูกชุบชีวิตใหม่ผ่านวรรณกรรม ภาพประกอบ และงานเทศกาล จนเกิดเวอร์ชันที่เป็นครอบครัวมากขึ้น ซึ่งเปิดทางให้มีตัวละครหญิงข้างกายซานตาเกิดขึ้น ผมเห็นว่าการมีตัวตนแบบหญิงของซานตา—ที่มักถูกเรียกว่าภรรยาซานตาหรือ 'Mrs. Claus'—เป็นผลจากการปรับแต่งตำนานให้เข้ากับค่านิยมครอบครัวยุควิกตอเรีย ผู้คนต้องการให้ซานตาไม่ใช่แค่อัศจรรย์ในคืนนั้นเท่านั้น แต่ยังมีชีวิตประจำวัน มีการช่วยเหลือหลังฉาก จึงมีตัวละครหญิงที่ดูแลงานภายในเวิร์กช็อปและคอยสนับสนุนภาพลักษณ์อบอุ่นของเทศกาล การเปลี่ยนแปลงนี้เกิดขึ้นควบคู่กับการเติบโตของสื่อสิ่งพิมพ์ ภาพวาด และโฆษณา ทำให้แนวคิดเกี่ยวกับซานตาผู้หญิงแพร่หลายมากขึ้น ในมุมมองของผม พัฒนาการนี้สอนให้รู้ว่าวัฒนธรรมเฉลิมฉลองไม่คงที่ การเอาสตรีมาปรับใช้กับบทบาทซานตาเป็นทั้งการเติมเต็มช่องว่างทางเรื่องราวและการสะท้อนค่านิยมทางสังคมที่เปลี่ยนไป ใครจะคิดว่าแนวคิดจากยุโรปและการสร้างสรรค์ยุคใหม่จะมาบรรจบจนเกิดภาพซานตาผู้หญิงแบบที่เห็นในนิยาย ภาพยนตร์ และการแสดงร่วมสมัยได้แบบนี้

เริ่มจากรากทางศาสนาและประเพณีของญี่ปุ่นก่อนเลย มิโกะเป็นภาพลักษณ์ของเด็กสาวหรือหญิงสาวที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับศาลเจ้าและพิธีกรรมทางชินโต ความเป็นมิโกะเชื่อมโยงกับแนวคิดของการเป็นสื่อกลางระหว่างโลกมนุษย์กับโลกของ kami (เทพหรือจิตวิญญาณ) ซึ่งย้อนไปได้ถึงยุคโบราณที่มีผู้หญิงทำหน้าที่เหมือนหมอผีหรือผู้บรรยายความต้องการของชุมชน ในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น มิโกะมีหลายบทบาท ตั้งแต่การร่ายรำในพิธีกรรม (kagura) การทำพิธีสะเดาะเคราะห์ การรักษา ไปจนถึงการเป็นผู้ช่วยงานในศาลเจ้า รูปลักษณ์ดั้งเดิมที่เราเห็นบ่อยคือชุดสีขาวกับกระโปรงแดงและเครื่องประดับแบบดั้งเดิม เช่น gohei หรือพัดพิธี ซึ่งภาพลักษณ์นี้ถูกคงไว้และถูกปรับใช้ในสื่อสมัยใหม่อย่างต่อเนื่อง แนวคิดของมิโกะมักถูกยืมไปใช้ในเกมชื่อดังหลายเรื่อง โดยนักพัฒนาใช้ทั้งความงามและพลังลึกลับของมิโกะเพื่อสร้างตัวละครหรือองค์ประกอบเชิงพล็อต ตัวอย่างเด่น ๆ ที่แฟนเกมจำได้ง่ายคือตัวละครอย่าง Reimu จาก 'Touhou Project' ที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของมิโกะแนวแฟนตาซี หรือเกมอย่าง 'Okami' ที่สอดแทรกเรื่องราวและภาพลักษณ์ของชินโตอย่างเข้มข้นจนให้ความรู้สึกเหมือนเดินเข้าไปในตำนานญี่ปุ่นอีกแง่หนึ่ง ส่วน 'Nioh' กับ 'Onmyoji' ก็หยิบเอาองค์ประกอบทางไสยศาสตร์และพิธีกรรมมาจัดวางในเกมแนวแอ็กชันหรือกลยุทธ์ ทำให้มิโกะไม่ได้เป็นแค่บทบาททางศาสนาแต่กลายเป็นท่าทางและทักษะพิเศษในระบบเกม นอกจากนี้ เกมสายแฟนตาซีสากลอย่าง 'Genshin Impact' ก็มีโซนที่ได้รับแรงบันดาลใจจากญี่ปุ่น ทำให้มีตัวละครและฉากที่สะท้อนมิโกะในเวอร์ชันที่ผ่านการดัดแปลงและผสมผสานกับสไตล์แฟนตาซีสากล สายตาของฉันเห็นว่าที่มาของมิโกะในเกมมาจากวัฒนธรรมชินโตของญี่ปุ่นเป็นหลัก แต่ไม่ใช่ว่าจะเป็นเพียงแหล่งเดียวเท่านั้น เพราะรูปแบบผู้หญิงที่เป็นผู้เชื่อมระหว่างโลกกับจิตวิญญาณยังมีอยู่ในวัฒนธรรมเอเชียอื่น ๆ เช่นจีนกับคำว่า '巫' หรือเกาหลีกับ 'mudang' ซึ่งทำให้บางเกมหยิบยืมองค์ประกอบจากหลายแหล่งมารวมกันจนเกิดเป็นมิโกะแบบที่เราเห็นในปัจจุบัน ทั้งนี้การนำเสนอมีทั้งแบบเคารพต้นแบบทางวัฒนธรรมและแบบใช้เพื่อความสวยงามหรือดราม่าเชิงพล็อต ทำให้เกิดคำถามเรื่องความถูกต้องทางประวัติศาสตร์และการทำให้วัฒนธรรมถูกทำให้กลายเป็นสินค้าด้านความบันเทิง ฉันชอบเวลาที่เกมทำการบ้านมาดี ๆ และถ่ายทอดมิโกะด้วยความละเอียดอ่อน แสดงถึงพิธีกรรมและบทบาททางสังคมมากกว่าการแค่ห่อหุ้มเป็นเครื่องแต่งกายสวย ๆ สรุปคือรากของมิโกะในเกมมาจากญี่ปุ่นเป็นหลัก แต่ผ่านการแต่งเติมและการผสมผสานกับคอนเซปต์ทางไสยศาสตร์จากท้องถิ่นอื่น ๆ ซึ่งนั่นเป็นสิ่งที่ทำให้ตัวละครประเภทนี้มีเสน่ห์และหลากหลายจนฉันยังอินกับภาพลักษณ์มิโกะทุกครั้งที่เห็นในเกมใหม่ ๆ

ต้นกำเนิดของซานตาคลอสมีรากลึกลงไปในบุคคลจริงและตำนานที่ผสมปนเปกัน: บิชอปแห่งเมืองไมราในศตวรรษที่ 4 ที่ชื่อว่าไมเคิลหรือที่คนรู้จักกันว่า 'เซนต์นิโคลัส' คือคนที่เริ่มเรื่องราวของการให้ของโดยไม่หวังผลตอบแทน ฉันมองเห็นภาพของชายชราคนนี้ถูกเล่าเป็นนิทานในคริสตจักรและหมู่ชาวประมง หลังจากนั้นเรื่องราวค่อย ๆ ถูกแปลงผ่านวัฒนธรรมต่าง ๆ โดยเฉพาะชาวดัตช์ที่เรียกเขาว่า 'Sinterklaas' และนำตำนานไปยังอเมริกา จนกระทั่งกลายเป็นตัวละครที่อบอุ่นและเป็นมิตรในบทกวี เช่นบทประพันธ์ชื่อ 'A Visit from St. Nicholas' ซึ่งช่วยกำหนดลักษณะของซานต้าให้เป็นคนอ้วนหัวเราะง่าย เมื่อลองคิดดูเหตุผลที่ไมเคิลกลายเป็นจุดกำเนิด ก็เพราะนิทานของความเมตตา—การให้ของแก่เด็กยากจน—เข้ากับเทศกาลฤดูหนาวและความต้องการของสังคมในการมีสัญลักษณ์แห่งความเอื้อเฟื้อ การผสมผสานตำนานท้องถิ่น ศิลปะ และสื่อสมัยใหม่จึงเปลี่ยนบิชอปนักบุญให้เป็นไอคอนที่โลกส่วนใหญ่จดจำได้ในวันนี้

ชื่อ 'ลิ้' มักจะถูกมองว่าเป็นเวอร์ชันไทยของตระกูลจีนที่ออกเสียงว่า Li — แต่ถ้าลงลึกกว่านั้นจะได้ภาพที่หลากหลายกว่าแค่นามสกุลเดียว ผมชอบคิดว่าชื่อสั้น ๆ แบบนี้เป็นสะพานระหว่างภาษาและวัฒนธรรม เพราะตัวอักษรจีนหลายตัวที่อ่านว่า Li มีความหมายต่างกันมาก เช่น ตัวอักษร '李' แปลว่า ต้นบ๊วย และเป็นนามสกุลที่มีประวัติยาวนานจนกลายเป็นตระกูลจักรพรรดิของราชวงศ์ถังด้วย ขณะเดียวกันก็มีตัวอื่น ๆ อย่าง '黎' ที่ออกเสียงใกล้เคียงกันแต่มีรากความหมายและการกระจายภูมิศาสตร์ต่างออกไป เมื่อผมอ่านนิยายจีนคลาสสิกหรือเรื่องเล่าประวัติศาสตร์ ชื่อ 'ลิ้' มักปรากฏในหลายบทบาท ตั้งแต่กวีชื่อดังไปจนถึงตัวละครฮาร์ดคอร์ เช่นบุคคลจริงอย่างกวีสำคัญหรือคนในตำนาน ทำให้เวลาเห็นชื่อนี้ในงานแปลไทย มันรู้สึกคุ้นหูและมีมิติทางประวัติศาสตร์อยู่ในตัว — ไม่ใช่แค่ชื่อเท่านั้น แต่ยังบอกเล่าถึงต้นกำเนิด ภาษา และการย้ายถิ่นฐานของผู้คนด้วยกัน