ต้นกำเนิดเฟล็ก มาจากหนังสือหรือเกมเรื่องไหน?

ภาพยนตร์เรื่องแรกที่ผมนึกถึงเมื่อพูดถึงชื่อ 'เฟล็ก' คือ 'Joker' (2019) ที่ Joaquin Phoenix สร้างสรรค์บท Arthur Fleck ได้อย่างทรงพลังและน่าจดจำ ผมชอบวิเคราะห์ว่าการนำเสนอ Arthur Fleck ในเรื่องนั้นทำให้ชื่อ 'เฟล็ก' กลายเป็นสัญลักษณ์มากกว่าแค่ตัวละครตัวหนึ่ง—มันกลายเป็นจุดศูนย์กลางของการเล่าเรื่องที่สะท้อนปัญหาสังคม ความเปราะบางทางจิต และการแปรเปลี่ยนของคนธรรมดาเป็นสิ่งที่น่ากลัว ฉากที่เขาหัวเราะกลางความเจ็บปวดยังคงติดตาและทำให้ผู้ชมต้องตั้งคำถามกับความรับผิดชอบของสังคมต่อผู้เปราะบาง เมื่อถึงภาคต่อ 'Joker: Folie à Deux' (2024) การที่ Arthur Fleck กลับมาอีกครั้งในเวอร์ชันที่มีองค์ประกอบดนตรีและจินตนาการมากขึ้น ก็ย้ำให้เห็นว่าตัวละครนี้ถูกหยิบยกมาเป็นวัสดุในการเล่าเรื่องที่หลากหลาย ผมรู้สึกว่าทั้งสองงานเป็นการสำรวจด้านต่าง ๆ ของชื่อ 'เฟล็ก'—หนึ่งเป็นการกัดกร่อนใจแบบสมจริง อีกเป็นการยืดหยุ่นบทบาทให้เล่นกับรูปแบบศิลป์ที่แตกต่าง ซึ่งทำให้ตัวละครนี้ไม่ถูกจำกัดแค่กรอบเดียวและยังคงพูดถึงได้ต่อไป

ชื่อของวิกกี้มีรากมาจากหนังสือเด็กเล่มหนึ่งที่ผมหลงรักตอนยังเล็ก — ตัวละครนี้เกิดจากปลายปากกาของนักเขียนชาวสแกนดิเนเวียในชุดนิทานเด็กที่ตั้งใจเล่าเรื่องไวกิ้งมุมตลกและฉลาดหลักแหลม ชุดนั้นถูกเขียนขึ้นเป็นนิทานสำหรับเด็กก่อนจะได้รับความนิยมจนถูกดัดแปลงไปในสื่ออื่น ๆ เมื่อพูดถึงต้นกำเนิดแบบตรง ๆ ต้องยกชื่อหนังสือ 'Vicke Viking' เป็นจุดเริ่มต้น ตัววิกกี้ในเวอร์ชันดั้งเดิมเป็นเด็กที่ไม่ได้แข็งแกร่งทางกาย แต่ใช้ไหวพริบแก้ปัญหา ซึ่งลักษณะนี้คือแก่นของตัวละครตั้งแต่ต้น เรื่องราวในหนังสือวางพื้นฐานให้ตัวละครกลายเป็นที่รู้จัก สื่อหลังจากนั้นเลยนำคาแรกเตอร์ไปต่อยอดเป็นอนิเมะ โทรทัศน์ และภาพยนตร์คนแสดงจนผู้คนหลากหลายรุ่นรู้จักวิกกี้ในหลายรูปแบบ — แต่แก่นยังคงมาจากหน้าหนังสือเล่มนั้น

ชื่อ 'ลาลูแบร์' ในบริบทภาษาไทยมักจะถูกนำมาอ้างถึงซิมง เดอ ลาลูแบร์ (Simon de La Loubère) ซึ่งเป็นบุคคลจริงจากศตวรรษที่ 17 มากกว่าจะเป็นตัวละครจากเกม มังงะ หรือนิยายแฟนตาซี ผมมองเขาเป็นนักเดินทาง-นักการทูตที่ถูกส่งไปยังสยามในยุคของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 และกลับมาพร้อมกับบันทึกเชิงพรรณนาเกี่ยวกับราชสำนักอยุธยาแล้วตีพิมพ์เป็นงานที่มีชื่อเสียงคือ 'Du Royaume de Siam' งานชิ้นนี้ช่วยเปิดให้ยุโรปได้เห็นภาพสังคม ประเพณี และการปกครองของสยามในสมัยนั้นมากขึ้น ผมชอบอ่านเรื่องราวแบบนี้เพราะมันให้ความรู้สึกเหมือนได้ย้อนไปในอดีต: อ่านรายละเอียดทั้งเรื่องการเจรจาทางการทูต รูปแบบการแต่งกายของชนชั้นต่าง ๆ ไปจนถึงพิธีกรรมต่าง ๆ ที่เขาจดไว้ นอกจากนี้ ลาลูแบร์ยังเป็นที่จดจำในแง่ของการบันทึกเชิงสถิติและแม้แต่เทคนิคบางอย่างในคณิตศาสตร์อย่างวิธีจัดตารางเวทย์ที่คนยุโรปมักเรียกกันว่า 'Siamese method' ซึ่งเขาเป็นคนอธิบายให้ชาวตะวันตกรู้จัก แม้ส่วนใหญ่ผลงานของเขาจะเป็นงานเชิงพรรณนาและการสังเกต แต่ก็มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมสูง ด้วยเหตุนี้ผมจึงยืนยันว่าแหล่งกำเนิดของชื่อ 'ลาลูแบร์' ไม่ได้มาจากสื่อสมัยใหม่อย่างเกม มังงะ หรือหนังสือแฟนตาซีโดยตรง แต่มันเป็นชื่อของนักประวัติศาสตร์/นักทูตจริง ๆ ที่งานเขียนของเขาได้กลายเป็นแหล่งอ้างอิงให้กับนักประวัติศาสตร์ นักเขียนนิยายประวัติศาสตร์ และนักสร้างสรรค์สื่อยุคหลังมาหยิบไปใช้อ้างอิงหรือแปลงเรื่องราว บางครั้งชื่อของเขาอาจถูกยืมไปตั้งเป็นตัวละครหรือใช้เป็นแรงบันดาลใจในผลงานสร้างสรรค์สมัยใหม่ แต่จุดเริ่มต้นคือโลกความจริงและบันทึกการเดินทาง ไม่ใช่โลกเกมหรือมังงะโดยกำเนิด ถ้าชอบเรื่องราวประเภทนี้ แนะนำหาอ่านฉบับแปลหรือสรุปงานของเขาดู จะได้ความเข้าใจบริบทประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนขึ้น

พอพูดถึงชื่อ 'ฟลุ๊คกะล่อน' หลายคนจะนึกภาพตัวละครซุกซนที่คุ้นเคย แต่เมื่อลองย้อนรอยจริง ๆ แล้วต้นกำเนิดของชื่อนี้ไม่ได้ชัดเจนว่าเกิดจากหนังสือเล่มเดียวหรืออนิเมะญี่ปุ่นใดเรื่องหนึ่ง ความรู้สึกส่วนตัวคือชื่อแบบนี้มีลักษณะการตั้งเป็นภาษาไทยชัดเจน — 'ฟลุ๊ค' ให้ความหมายว่าบังเอิญหรือโชคดี ส่วนคำว่า 'กะล่อน' เป็นคำไทยที่สื่อถึงความซุกซนหรือเจ้าเล่ห์ ดังนั้นการรวมกันของสองคำนี้ดูเหมือนจะเกิดจากภูมิทัศน์สื่อไทยมากกว่าจะยกมาจากงานเขียนหรือตัวละครในอนิเมะต่างประเทศโดยตรง สิ่งที่ผมสังเกตจากชุมชนออนไลน์และสื่อพื้นบ้านคือชื่อแบบนี้มักถูกใช้เป็นคาแรกเตอร์ทั่วไปในนิทานเด็ก การ์ตูนสั้น รวมถึงสติกเกอร์แชต มากกว่าการเป็นตัวละครต้นแบบจากนวนิยายเล่มเดียว อีกเหตุผลที่ทำให้ผมโน้มเอียงไปทางนี้คือการที่ไม่พบร่องรอยของการโปรโมตข้ามชาติแบบเดียวกับที่เราจะเห็นในกรณีของตัวละครจากญี่ปุ่น เช่น 'Doraemon' ที่มีทั้งมังงะ อนิเมะ หนังสือ และเมอร์ชานไดส์ชัดเจน ในทางกลับกัน 'ฟลุ๊คกะล่อน' ปรากฏในรูปแบบกระจัดกระจาย—บางครั้งในนิทานพื้นบ้านของท้องถิ่น บางครั้งในคอนเทนต์วิดีโอสั้นที่เล่าเรื่องตลกหรือให้คติสอนใจ ซึ่งทำให้ยากต่อการชี้ชัดว่าเกิดขึ้นในหนังสือเล่มใดเล่มหนึ่งโดยตรง สรุปผลแบบที่ผมมองคือชื่อและคาแรกเตอร์แบบ 'ฟลุ๊คกะล่อน' น่าจะเป็นการปั้นขึ้นในบริบทสื่อไทย มากกว่าจะเป็นการยืมจากอนิเมะเรื่องใดเรื่องหนึ่ง แต่ก็เป็นเสน่ห์ของตัวละครแบบนี้ที่มันสามารถโผล่ได้ทุกที่—จากหน้ากระดาษ ไปจนถึงสติกเกอร์ไลน์และคลิปสั้นบนโซเชียล—แล้วแต่ใครจะหยิบไปเล่าใหม่จนกลายเป็นที่คุ้นเคย

อย่าเพิ่งสับสนถ้าเจอชื่อนี้กระจัดกระจายอยู่ตามแฟนอาร์ตหรือม็อดต่าง ๆ — ผมมองว่า 'ฟายฟอส' เป็นกรณีของชื่อตัวละคร/สิ่งมีชีวิตที่เกิดจากชุมชนแฟน ๆ มากกว่าจะมีต้นกำเนิดจากงานใหญ่ชิ้นเดียว ในมุมของคนที่ติดตามฟิคและม็อดมาตลอด ผมเห็นชื่อแบบนี้โผล่ในนิยายแฟนเมด เว็บคอมมิค และชุดโมเดลอินดี้หลายครั้ง คนสร้างมักออกแบบลักษณะเป็นสิ่งมีชีวิตที่ผสมระหว่างธาตุไฟกับแสง เลยทำให้ชื่อฟังแล้วมีภาพชัดทันที ไม่ว่าจะเป็นมอนสเตอร์ขนาดเล็กที่เป็นเพื่อนร่วมทาง หรือบอสประจำด่านในเกมอินดี้ เอกลักษณ์คือโทนศิลป์ที่มักดึงแรงบันดาลใจจากงานมืด ๆ แต่มีแสงสว่างในตัว เช่นฉากที่ผมนึกถึงใน 'Dark Souls' กับความรู้สึกขลังแต่เปี่ยมแสง สรุปว่าถ้าถามว่ามาจากเรื่องหรือเกมไหนแบบชัดเจน คำตอบตามประสบการณ์คือไม่มีแหล่งกำเนิดเดียวที่เป็นที่ยอมรับทั่วโลก แต่ชื่อแบบนี้เป็นตัวอย่างของความสร้างสรรค์ในชุมชนแฟน ๆ ที่ต่อยอดกันไปเรื่อย ๆ — ฉันชอบที่มันให้ภาพชัดและยังเปิดพื้นที่ให้คนแต่งต่อได้อีกมาก

ต้นกำเนิดของ 'Sonic the Hedgehog' มาจากเกมแน่นอน — น้องเม่นสปายด่วนถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นมาสคอตของบริษัทเกมมากกว่าจะเริ่มจากคอมิกส์ใด ๆ เกมต้นฉบับชื่อเดียวกันวางจำหน่ายบนเครื่องเมกะไดรฟ์/เจเนซิสในปี 1991 และทีมงานที่อยู่เบื้องหลังมีทั้งนักออกแบบตัวละคร นักโปรแกรมเมอร์ และนักออกแบบระดับแถวหน้า เช่น Naoto Ohshima กับ Yuji Naka ที่พยายามทำอะไรแตกต่างจากมาริโอด้วยการเน้นความเร็วและการออกแบบที่ดูล้ำยุค ในความทรงจำส่วนตัว การเล่น 'Sonic the Hedgehog' ครั้งแรกทำให้ผมรู้สึกถึงจังหวะและอารมณ์ของยุค 90 — เพลงประกอบจังหวะฉับพลัน พื้นที่ระดับที่ออกแบบมาให้วิ่งต่อเนื่อง และศัตรูที่กลายเป็นเอกลักษณ์อย่าง Dr. Robotnik (หรือ Eggman ในเวอร์ชันญี่ปุ่น) แถมไอเดียทำมาสคอตมาแทน Alex Kidd ก็สะท้อนยุทธศาสตร์การตลาดของ Sega ในเวลานั้นอย่างชัดเจน ผลจากความนิยมของเกมต้นฉบับทำให้ตัวละครขยายไปสู่สื่ออื่น ๆ ต่อมา เช่น การ์ตูน ซีรีส์โทรทัศน์ และคอมิกส์ ซึ่งทั้งหมดเป็นผลพวงจากฐานแฟนเกมก่อนหน้านั้น ดังนั้นถ้าจะตอบสั้น ๆ ว่าเริ่มมาจากไหน ก็คือมาจากวิดีโอเกมแผ่นแรกของ Sega มาก่อน แล้วค่อยแผ่ขยายไปสู่โลกอื่น ๆ ต่อมา

ลองคิดภาพเทพเจ้าโบราณที่ค่อยๆ ถูกจับยัดเข้าไปอยู่ในบัญชีปีศาจของนักบวชยุคกลาง — นั่นคือภาพแรกที่ผมมองเห็นเมื่อพูดถึงต้นกำเนิดของเบลเฟกอล ต้นตอชื่อมักถูกโยงกับเทพบูชาพื้นเมืองของคานาอันอย่าง 'Baal-Peor' ซึ่งเป็นเทพแห่งความอุดมสมบูรณ์และพิธีกรรมทางเพศในความเชื่อโบราณ เมื่อศาสนาใหม่เข้ามาครอบงำ ค่านิยมถูกตีความใหม่และเทพบางองค์ถูกลดบทบาทเป็นวิญญาณชั่วร้าย ชื่อที่เปลี่ยนรูปเป็น 'เบลเฟกอล' จึงสะท้อนการเปลี่ยนผ่านจากการนับถือแบบท้องถิ่นมาเป็นการรังเกียจจากมุมมองคริสเตียน ในงานเขียนของนักไสยศาสตร์ช่วงยุคกลางและยุคฟื้นฟู เช่น รายชื่อปีศาจใน 'The Lesser Key of Solomon' เบลเฟกอลถูกจัดให้เป็นหนึ่งในเจ้าหน้าที่นรกที่มีอำนาจ รูปแบบการบรรยายมักเชื่อมโยงเขากับบาปแห่งความเกียจคร้านและกับกับดักแห่งความโลภที่มาในรูปแบบของความร่ำรวยหรือการค้นพบอันล้ำเลิศ งานศิลป์ยุคหลังอย่างใน 'Dictionnaire Infernal' ยังเติมภาพลักษณ์และนิยายรอบตัวเขาให้คมชัดขึ้น ผมมองว่าการพัฒนาเรื่องเล่าของเบลเฟกอลตั้งแต่เทพท้องถิ่นสู่ปีศาจอันดับสูงของคัมภีร์โรเตชั่น แสดงให้เห็นวิธีที่สังคมใช้ตำนานเพื่ออธิบายทั้งความกลัวและความปรารถนา — แล้วก็ไม่แปลกใจที่เขายังถูกดัดแปลงไปเรื่อยๆ ในสื่อสมัยใหม่ ให้มีมิติทั้งน่ากลัวและขบขันในเวลาเดียวกัน

การแสดงของเขาในบท 'เฟล็ก' กลายเป็นฉาก ikonic ที่คนพูดถึงกันทั่วโลก ผมคิดว่าผลงานชิ้นนี้คือจุดเปลี่ยนสำคัญของชีวิตการแสดงของเขา — 'Joker' (2019) ไม่เพียงแต่ทำให้คนจดจำการแสดงที่เข้าถึงด้านมืดของตัวละครได้อย่างเต็มรูปแบบ แต่ยังนำมาซึ่งรางวัลออสการ์ที่ยืนยันความมุ่งมั่นในการถ่ายทอดอารมณ์แบบสุดขั้ว การปล่อยพลังทางอารมณ์ของเขาในหนังเรื่องนี้ทำให้บทบาทเดิมๆ ดูแทบจะเปลี่ยนความหมายไป ย้อนกลับไปก่อนหน้านั้น เขามีผลงานที่สะท้อนฝีมือหลากหลายมิติ เช่น บท 'คอมโมดัส' ใน 'Gladiator' ที่แสดงความเจ้าเล่ห์และความคลั่งได้ชัดเจน ส่วนใน 'Walk the Line' การรับบทเป็นนักดนตรีชื่อดังเต็มไปด้วยความละเอียดอ่อนทั้งด้านเสียงและการแสดง ส่วนนักวิจารณ์มักยกให้ 'The Master' และ 'Her' เป็นภาพยนตร์ที่แสดงให้เห็นมุมคนละแบบของเขา ทั้งความวุ่นวายทางจิตใจและความเปราะบางที่ซ่อนอยู่ โดยรวม ผมชอบติดตามการเปลี่ยนผ่านของเขาระหว่างบทที่โหดเข้มและบทที่นุ่มนวล เพราะมันบอกว่าเขาไม่ยึดติดกับสูตรสำเร็จ การได้เห็นเขารับบท 'เฟล็ก' แล้วต่อยอดมาจากผลงานก่อนหน้านั้น ทำให้เข้าใจว่าทุกบทเป็นการสะสมประสบการณ์จนถึงจุดที่ระเบิดออกมาอย่างทรงพลัง

ตำนานเหนือยุโรปตอนเหนือคือจุดเริ่มต้นที่ชัดเจนที่สุดของภาพลักษณ์เอลฟ์ในวรรณกรรมคลาสสิก ถ้าจะย่อให้เห็นภาพกว้าง ๆ ต้องย้อนกลับไปที่แหล่งข้อมูลของชาวนอร์ส: ในงานกวีนิพนธ์และบันทึกทางศาสนาพื้นบ้านอย่าง 'Poetic Edda' และ 'Prose Edda' มีการกล่าวถึง 'álfar' ซึ่งแบ่งเป็นประเภทต่าง ๆ อย่างเช่น ljósálfar (เอลฟ์แห่งแสง) กับ dökkálfar (เอลฟ์มืด) การนำเสนอเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงภาพสวยงาม แต่สะท้อนมุมมองเชิงศาสนาและความเชื่อของยุคนั้นเกี่ยวกับวิญญาณและธรรมชาติ ภาพของเอลฟ์ในตำนานนอร์สไม่จำกัดแค่ความสวยงาม เห็นเป็นทั้งผู้อาศัยร่วมกับเทพและสิ่งมีชีวิตที่อาจก่อให้เกิดโชคร้ายได้ด้วย เรื่องราวเหล่านี้ทำให้ฉันเข้าใจว่าเอลฟ์ดั้งเดิมเป็นสิ่งที่หลากหลายและยืดหยุ่น ไม่ได้ถูกนิยามเป็นแบบเดียวเหมือนภาพลักษณ์ในนิยายสมัยใหม่ ซึ่งมักเน้นด้านสวยงามและยาวนานเท่านั้น

ชื่อ 'เบ้งเฮ็ก' ฟังดูเหมือนชื่อที่ผ่านการถอดเสียงจากภาษาจีนผ่านสำเนียงท้องถิ่นมากกว่าจะเป็นตัวละครจากนิยายตะวันตกชิ้นหนึ่งโดยตรง จากมุมมองภาษาศาสตร์ ความเป็นไปได้สูงคือสระและพยัญชนะถูกแปลงมาจากสำเนียงฮกเกี้ยน/มินหนานหรือกวางตุ้ง ตัวอย่างเช่นพยางค์ 'เบ้ง' อาจมาจากเสียงของตัวอักษรจีนอย่าง '炳' หรือ '明' ขณะที่ 'เฮ็ก' มีแนวโน้มตรงกับตัวอักษรอย่าง '赫' หรือ '黑' การจับคู่แบบนี้ทำให้ชื่อดูแปลกใหม่แต่มีรูปลักษณ์ของชื่อจีนแบบโบราณ จากประสบการณ์ในการติดตามนิยายแปลและการ์ตูนจากจีน มักเห็นชื่อนี้ปรากฏในงานพื้นบ้าน เรื่องเล่าสายฮกเกี้ยน หรือมังงะ/มานฮวาที่นำสำเนียงท้องถิ่นมาใช้เป็นชื่อเล่นของตัวละคร มากกว่าจะเป็นชื่อต้นฉบับจากนิยายคลาสสิกอย่าง 'Journey to the West' ดังนั้นถาอยากทราบแน่ชัด แนะนำให้มองหาต้นฉบับจีนหรือการสะกดด้วยอักษรจีน เพราะนั่นจะช่วยคลายข้อสงสัยได้ชัดเจนกว่าการเดาแต่เพียงอย่างเดียว