ต้นกำเนิดเรื่องเล่าเกี่ยวกับจอกแหน มาจากไหน?

เราเติบโตมาใกล้บึงเล็กๆ จนคำว่า ‘แหน’ กลายเป็นภาพจำของหน้าร้อน — จอกแหนในความทรงจำของคนท้องถิ่นถูกเล่าเป็นเรื่องผสมระหว่างพืชและผี ผมเห็นคนเฒ่าคนแก่พูดถึงก้อนแหนที่ลอยผิดปกติ ราวกับว่ามีอะไรขยับอยู่ข้างใต้ และมักถูกตีความว่าเป็นสัญญาณเตือนหรือเครื่องหมายว่าเคยมีคนจมหายอยู่ตรงนั้น ความเข้าใจแบบเล่าเรื่องมักบอกว่า ‘จอกแหน’ คือผีหรือวิญญาณที่ผูกกับน้ำ บางเวอร์ชันว่ามันคือวิญญาณผู้ตายที่ไม่ได้รับการประกอบพิธี บางเวอร์ชันบอกว่ามันเป็นผืนพืชที่มีฤทธิ์ชวนคนเข้าไปในท้องน้ำ คนมักใช้เรื่องนี้เตือนเด็กไม่ให้เล่นน้ำคนเดียวเพื่อความปลอดภัย แม้รายละเอียดจะแตกต่างกันไปตามหมู่บ้าน แต่หลักใหญ่ใจความคือมันเชื่อมโยงกับความระมัดระวังต่อแหล่งน้ำและความสูญเสียที่เกิดจากน้ำ นี่เป็นภาพรวมที่ค่อนข้างอบอุ่นและน่ากลัวในเวลาเดียวกัน ซึ่งยังคงสะท้อนความสัมพันธ์ของคนกับธรรมชาติอย่างชัดเจน

ภาพของ 'จอกแหน' ในหน้ากระดาษทำให้ผมคิดถึงของใกล้ตัวที่ถูกยกเป็นสัญลักษณ์ได้อย่างเรียบง่ายและกินใจ พอเอ่ยถึงจอกแหน ผมมองเห็นภาชนะเล็กๆ ที่เต็มไปด้วยน้ำพะเนิน ถูกวางไว้ในครัวเรือนชนบท เป็นทั้งที่ตักน้ำ ดื่ม และล้าง ความเรียบง่ายนี้สะท้อนสถานะทางเศรษฐกิจและความพอเพียงของตัวละครในงานเขียนหลายชิ้น จอกแหนเลยกลายเป็นตัวแทนของความยากลำบาก แต่ขณะเดียวกันก็เป็นเครื่องเตือนว่าแม้ชีวิตจะยาก ก็ยังมีความงามในสิ่งเล็กๆ อีกมุมคือการใช้เป็นสัญลักษณ์ความทรงจำและความสัมพันธ์ระหว่างคนในครอบครัว เวลาที่ตัวละครหวนกลับมามองจอกแหน มักพาให้ระลึกถึงคนที่จากไปหรืออดีตที่เรียบง่าย เป็นการเชื่อมโยงอดีตกับปัจจุบันผ่านสิ่งของแทนคำพูด ความเงียบของน้ำในจอกทำหน้าที่เป็นกระจกสะท้อนจิตใจของผู้ถือครอง ผมชอบความละเอียดอ่อนแบบนี้ที่ไม่ต้องบอกด้วยบทสนทนายาวๆ แต่ปล่อยให้วัตถุเล็กๆ พูดแทนได้อย่างทรงพลัง

เคยผ่านตาภาพของ 'จอกแหน' ในนิทานเก่าที่เล่าเป็นภาพสีเขียวทั่วผืนน้ำ ภาพที่อยู่ในหัวเมื่อได้ยินคำว่า 'จอกแหน' มักเป็นปูระยะผิวหน้าบ่อน้ำเหมือนพรมสีเขียวอมเหลือง วัชพืชเล็กๆ ลอยต่อกันเป็นแผ่นบาง ๆ คล้ายพรมธรรมชาติที่ลอยไปตามลม นิทานมักบรรยายว่าเมื่อมองจากระยะไกลมันเหมือนพื้นดินเรียบ ๆ แต่พอเข้าไปใกล้ก็ขยับเป็นคลื่น ใครเดินเหยียบมักเสียหลักจมลงจนต้องมีคนช่วย นอกจากภาพลักษณ์แบบหลอกตานี้ นิทานยังชอบให้สัตว์เล็กๆ อย่างกบหรือเต่าหนีเข้าไปหลบใน 'จอกแหน' หรือใช้เป็นที่ซ่อนสมบัติชั่วคราวของตัวละครเล็ก ๆ ในเชิงสัญลักษณ์ 'จอกแหน' ถูกใช้แทนความสงบผิวเผินหรือความปลอดภัยที่ไม่น่าไว้ใจ นิทานมักเตือนให้ระวังสิ่งที่ดูนิ่งเหมือนไม่มีอะไร เพราะใต้ผิวน้ำอาจมีอันตรายรออยู่ เรื่องเล่าบางเรื่องยังใช้ภาพนี้เพื่อตั้งฉากความลึกลับ เช่น มีคนคิดว่าพบทางเท้า แต่จริงเป็นแผงพืชลอยกั้นทางไปสู่ความเปลี่ยนแปลง ฉันชอบการใช้ภาพนี้เพราะมันเรียบง่ายแต่เต็มไปด้วยความหมาย ช่วยให้เด็ก ๆ จดจำบทเรียนได้ดีมาก

จะว่าไป เรื่องราวที่คนมักยกให้เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของภาพลักษณ์ลุงซานต้าที่เราเห็นในยุคใหม่ก็คือบทกวีชื่อ 'A Visit from St. Nicholas' หรือที่หลายคนเรียกกันว่า 'The Night Before Christmas' ซึ่งเผยแพร่ครั้งแรกในปี 1823 ภาพซานต้าที่อ้วนกลม ใบหน้าสดใส เสื้อแดงมีขนเฟอร์ พร้อมกวางลากเลื่อน รวมถึงการลงมาทางปล่องไฟ – เกือบทั้งหมดมาจากบทกวีชิ้นนี้ เนื้อบทกวีอธิบายซีนเล็ก ๆ ที่จับใจคนอ่านได้ทันที เช่น การมาถึงอย่างร่าเริงของชายแก่คนหนึ่งในคืนก่อนคริสต์มาส การเรียกชื่อกวางต่าง ๆ และบทสนทนาสั้น ๆ ที่ทำให้ตัวละครดูอบอุ่นไม่เป็นเพียงตำนานเท่านั้น สิ่งที่ทำให้ผมประทับใจคือรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ เหล่านี้ถูกนำไปใช้ต่อโดยภาพประกอบและสื่ออื่น ๆ จนกลายเป็นแม่แบบภาพลักษณ์สากล บางครั้งภาพในหัวของคนรุ่นหลังมาจากการผสมผสานระหว่างบทกวีชิ้นนี้กับภาพวาดของศิลปินที่ตามมา ทำให้ตัวละครมีมิติทั้งความขำขัน ความเมตตา และความมหัศจรรย์ ซึ่งนั่นแหละคือเหตุผลว่าทำไมหลายคนจึงมองว่าบทกวี 'A Visit from St. Nicholas' เป็นจุดเริ่มต้นที่ชัดเจนของซานต้าสมัยใหม่ — เป็นเรื่องที่อ่านทีไรก็ยังทำให้หัวใจอุ่น ๆ ได้ทุกครั้ง

แปลกใจเสมอที่วัชพืชเล็ก ๆ อย่างจอกแหนจะกลายเป็นรายละเอียดที่เติมบรรยากาศให้ฉากธรรมชาติได้อย่างเงียบ ๆ ผมมองว่าจอกแหนมักไม่ถูกนำเสนอเป็นตัวละครหลัก แต่มันปรากฏอยู่เป็นพื้นผิวของน้ำในฉากที่ต้องการความรู้สึกหยุดนิ่ง โหยหา หรือแม้แต่เน้นความทรุดโทรมของสถานที่ ตัวอย่างเช่นฉากชนบทในหนังที่เน้นชีวิตประจำวันมักมีภาพใกล้ ๆ ของแอ่งน้ำปกคลุมด้วยแผ่นจอกแหนเพื่อย้ำความซ้ำซากและเวลาที่เดินช้า ฉากโรแมนติกแบบเรียบง่ายบางฉากก็ใช้แผ่นจอกแหนเป็นฉากพื้นหลังเพื่อให้ตัวละครดูถอยออกจากความวุ่นวายของโลกภายนอก ในงานแนวสยองขวัญหรือหนังที่ต้องการบรรยากาศอึมครึม จอกแหนมักถูกใช้ร่วมกับน้ำขังที่เน่าเหม็นหรือแสงหน้ามืดเพื่อสร้างความรู้สึกอันตรายซ่อนเร้น ดังนั้นพอเห็นผืนน้ำที่ถูกปิดทับด้วยจอกแหน ผมมักตีความว่าผู้กำกับกำลังบอกให้ดูความนิ่งที่อาจมีเรื่องไม่ชอบมาพากลซ่อนอยู่ท้ายฉาก เหมือนเป็นสัญญะเล็ก ๆ ที่ทำให้ฉากธรรมดามีชั้นความหมายเพิ่มขึ้น

ผู้เฒ่าที่บ้านบอกเล่าไว้ว่าเวลาพูดถึง 'จอกแหน' คนในชุมชนมักจะเตรียมตัวด้วยความระมัดระวังมากกว่าปกติ ผมเคยได้ยินนิทานเล่าซ้ำๆ ว่าจอกแหนชอบล่อลวงคนที่เดินเลียบริมบึงตอนกลางคืน ดังนั้นวิธีป้องกันตามความเชื่อท้องถิ่นที่ฉันได้ยินมาจะเริ่มจากการหลีกเลี่ยงไม่เข้าใกล้น้ำในตอนมืด พวกเฒ่าจะสอนให้ถือไม้เท้ายาวหรือใช้ไฟฉายพร้อมปะทัดเล็กๆ เพื่อไล่ความรู้สึกอึมครึม นอกจากนี้ยังมีการใช้สิ่งของที่เชื่อว่ามีพลังป้องกัน เช่น ผ้าขาวมัดที่ข้อมือ ใส่ตะกรุดหรือสร้อยพระเล็กๆ ไว้ใกล้ตัว และบางบ้านจะตั้งขันน้ำสะอาดกับเกลือไว้หน้าบ้าน เชื่อว่าการโปรยเกลือรอบคอกหรือประตูช่วยกันไม่ให้วิญญาณเข้ามาใกล้ ในฐานะคนที่โตมากับเรื่องเล่าเหล่านี้ ฉันมองว่าแม้จะฟังดูเชื่อมโยงกับความเชื่อโบราณ แต่การกระทำเหล่านี้ยังช่วยให้คนรู้สึกปลอดภัยและมีสติเมื่ออยู่ใกล้น้ำได้ดี

เราเติบโตมากับเวอร์ชันหนังสือนิทานที่เรียกว่า 'ราพันเซล' เวอร์ชันเยอรมันจนมันกลายเป็นภาพจำในหัว แต่ถาลงลึกจริง ๆ ต้นกำเนิดของเรื่องนี้ถูกเชื่อมโยงกับยุโรปฝั่งตะวันตก โดยเฉพาะเวอร์ชันที่พี่น้องกริมม์บันทึกไว้และตีพิมพ์ในคอลเล็กชัน 'Kinder- und Hausmärchen' เมื่อช่วงต้นศตวรรษที่ 19 เวอร์ชันของกริมม์เป็นจุดที่ทำให้ชื่อ 'ราพันเซล' ผูกติดกับวัฒนธรรมเยอรมันและเป็นที่รู้จักกว้างขวางขึ้นทั่วโลก ความน่าสนใจคือก่อนหน้าพี่น้องกริมม์ยังมีเวอร์ชันอื่นที่มีเนื้อหาใกล้เคียง เช่นเรื่อง 'Petrosinella' ของกัมบัตติสตา บาซิเล่ (Giambattista Basile) จากอิตาลีซึ่งปรากฏในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 รูปแบบธีมหลัก—หญิงสาวถูกขังในที่สูงและถูกช่วยโดยการปีนผมยาวหรือผ่านทางอื่น—ถูกจัดให้อยู่ในประเภทนิทานสากล (ATU 310) แสดงให้เห็นว่ามีร่องรอยของนิทานประเภทเดียวกันแพร่หลายอยู่ในหลายพื้นที่ของยุโรป เมื่อนึกถึงที่มาเลยชอบมุมมองที่ว่าการบอกเล่าไม่ใช่เรื่องของชาติเดียว แต่นี่เป็นตัวอย่างของเรื่องราวที่ย้ายถิ่นจากมือนักเล่า สู่หนังสือ และสุดท้ายถูกยึดเป็นสัญลักษณ์กับเวอร์ชันหนึ่ง ๆ ในกรณีนี้เวอร์ชันเยอรมันของพี่น้องกริมม์คือเวอร์ชันที่คนจำได้ง่ายสุด แต่พอรู้จักทั้งบริบทก็ยิ่งรู้สึกว่ามันเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ร่วมกันของยุโรปมากกว่าจะเป็นของประเทศเดียวเท่านั้น

เมื่อพูดถึงคำว่า 'ควาน' ผมมักมองว่ามันเป็นชื่อที่สะท้อนภาพของตัวละครหรือสิ่งมีชีวิตที่ยืนอยู่ตรงกลางระหว่างตำนานท้องถิ่นกับการประพันธ์ร่วมสมัย มากกว่าจะเป็นตัวตนเดียวที่มาจากตำนานบทใดบทหนึ่งโดยตรง ในหลายชุมชนรอบป่าทึบของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับผู้ล่า ผู้คุ้มครองป่า หรือวิญญาณที่เปลี่ยนรูปได้ ซึ่งหัวข้อและลักษณะของพวกเขามักถูกนำมาร้อยเรียงใหม่โดยนักเล่าเรื่องและนักประพันธ์ ทำให้ชื่ออย่าง 'ควาน' ฟังดูคุ้นหูและเข้ากับบริบทของนิทานพื้นบ้านได้ง่าย ผมเห็นว่าการที่ชื่อเดียวกันอาจมีรากหลายชั้นเป็นเรื่องปกติ: บางครั้งนักเขียนสมัยใหม่จะยืมองค์ประกอบจากตำนานพื้นเมือง เช่น ความผูกพันกับป่า การปกป้องลูกหลาน หรือบทบาทของผู้ล่าที่มีด้านดีและด้านมืด มาผสมกับไอเดียสมัยใหม่จนเกิดเป็นตัวละครที่มีมิติ หมายความว่าแม้คำว่า 'ควาน' จะไม่ได้มาจากตำนานท้องถิ่นเดียว แต่จิตวิญญาณของมัน—รูปแบบการเล่าเรื่องเกี่ยวกับการเอาตัวรอด ความโดดเดี่ยว และการบูชาเทพแห่งป่า—มีอยู่แทบทุกที่ในนิทานพื้นบ้านแถบนี้ ในฐานะคนที่ชอบอ่านและฟังเรื่องเล่าจากทั้งนักเล่าเรื่องรุ่นเก่าและนักเขียนรุ่นใหม่ ผมมักจินตนาการว่า 'ควาน' คือการต่อยอดของเรื่องราวที่ถูกเล่าในชุมชนมาก่อน ถูกแต่งเติมซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนเมื่อตกอยู่ในงานประพันธ์ใหม่ๆ มันจึงดูเหมือนเป็นตัวละครเฉพาะตัว ทั้งนี้ถ้าต้องสรุปแบบย่อๆ ก็จะบอกได้ว่าชื่อหรือแนวคิดของ 'ควาน' ไม่ได้ยืนยันที่มาจากนิยายเล่มเดียวหรือจากตำนานท้องถิ่นใดท้องถิ่นหนึ่งอย่างเด็ดขาด แต่เป็นผลลัพธ์จากการผสมผสานระหว่างตำนานพื้นบ้านกับการสร้างสรรค์เชิงวรรณกรรมสมัยใหม่ ที่สำคัญคือความหมายและบรรยากาศของมันมักสะท้อนความสัมพันธ์ของคนกับธรรมชาติและความกังวลของสังคมที่เปลี่ยนไปในแต่ละยุค

ในความทรงจำของคนชนบท 'ผีจิก' มักถูกเล่าแบบกระซิบต่อกันจนมีรายละเอียดแตกต่างกันไปตามพื้นที่ ฉันได้ยินเรื่องราวที่ว่าผีชนิดนี้จะมาในยามค่ำคืน จิกเอาของที่วางอยู่หรือทำให้สัตว์เลี้ยงตกใจจนหนีหายไป ทั้งภาพลักษณ์และพฤติกรรมจึงดูเหมือนวิธีอธิบายสิ่งแปลก ๆ ที่เกิดขึ้นกับของมีค่าในชุมชน มุมมองแบบเล่าเรื่องพื้นบ้านแบบนี้สะท้อนการผสมผสานของความเชื่อท้องถิ่นกับคำอธิบายปรากฏการณ์ธรรมชาติ เช่น เสียงแปลก ๆ ในคืนมรสุมหรือรอยเท้าที่ไม่รู้ว่าเป็นของใคร ฉันมักคิดว่าชื่อเรียก 'ผีจิก' น่าจะมาจากการกระทำที่ดูเหมือนนกจิกหรือสัตว์เล็ก ๆ มากกว่าจะเป็นต้นกำเนิดจากบทประพันธ์เพียงเรื่องเดียว ซึ่งคล้ายกับวิธีที่เรื่องสยองในหนังสืออย่าง 'Kwaidan' เก็บรวบรวมตำนานหลากหลายแล้วเล่าใหม่ให้เป็นเรื่องเดียวกัน สุดท้ายแง่มุมนี้ทำให้ฉันชอบฟังคนเฒ่าคนแก่เล่ามากกว่าการหาคำตอบชัดเจน เพราะรายละเอียดที่เปลี่ยนไปตามคนเล่าทำให้ตำนานยังมีชีวิตและสะท้อนวิถีชุมชนได้ชัดเจน

เราเคยสงสัยเรื่องเล็กๆ นี้มานานแล้ว แต่วิธีคิดของฉันมักเอนไปทางภาษาศาสตร์มากกว่าการอ้างอิงหนังเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยตรง มุมมองที่ใกล้เคียงที่สุดคือชื่อ 'จ้อน' น่าจะเป็นการกลายรูปของชื่อภาษาอังกฤษ 'John' ผ่านการทับศัพท์เป็น 'จอห์น' หรือ 'จอน' และถูกพูดให้กลายเป็นสัทอักษรสั้นๆ แบบไทยจนเป็น 'จ้อน' ในภาษาพูด การยืมชื่อบุคคลมาจากภาษาต่างประเทศแล้วเปลี่ยนเสียงให้เข้ากับสำเนียงท้องถิ่นเป็นเรื่องปกติ ยิ่งเมื่อตัวละครชื่อ 'John' ปรากฏในวรรณกรรมแปลหรือนิยายฝรั่งที่แพร่หลาย คนอ่านคนพูดก็มักจะย่อหรือดัดแปลงชื่อให้สะดวก ถ้าต้องเชื่อมกับวรรณกรรมจริงๆ จุดเริ่มต้นของการใช้ 'John' แบบทั่วๆ ไปอาจย้อนกลับไปถึงงานเขียนตะวันตกเก่าที่มีตัวละครชื่อ John หลายชิ้น เช่นข้อความใน 'The Bible' หรือวรรณกรรมคลาสสิกที่ถูกแปลเข้ามาในไทย แต่จะบอกว่า 'ต้นกำเนิด' มาจากเล่มเดียวคงเกินจริง เพราะมันเป็นผลรวมของการใช้ชื่อซ้ำๆ ในงานเขียนและสื่อที่คนไทยพบเจอ จบแบบนี้แล้วฉันยังคิดว่าเรื่องเล็กๆ อย่างชื่อเล่นสะท้อนประวัติทางภาษาได้มากกว่าที่คิด