นักสะสมควรค้นหารูปภาพรามเกียรติ์รุ่นหายากจากแหล่งไหน

ในฐานะนักสะสมงานศิลป์ที่คลั่งไคล้ 'รามเกียรติ์' การตามหาภาพรุ่นหายากสำหรับผมเป็นทั้งความท้าทายและความสุขที่ได้เรียนรู้ประวัติศาสตร์ศิลป์ไทยไปพร้อมกัน แหล่งที่มาที่สำคัญที่สุดมักเป็นพิพิธภัณฑ์และหอจดหมายเหตุของหน่วยงานรัฐ เช่น หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร หรือพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น เพราะที่นั่นมีการเก็บรักษาเอกสารเก่า ภาพถ่าย และสำเนาผลงานที่ชัดเจนซึ่งเอาไว้เปรียบเทียบรุ่นและเทคนิคการพิมพ์ได้ง่าย กลุ่มงานวิจัยของมหาวิทยาลัยศิลปากรและจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยมักมีบทความและภาพประกอบที่ละเอียด ช่วยให้ตัดสินความเป็นของเก่าได้แม่นยำขึ้น นอกจากนี้ วัดที่มีภาพจิตรกรรมฝาผนังหรือสมุดข่อยที่เล่าเรื่อง 'รามเกียรติ์' ก็เป็นแหล่งต้นแบบที่ดี เพราะบางรุ่นเป็นภาพถ่ายทอดจากต้นฉบับวัดและมีสัญลักษณ์หรือลายมือขีดเขียนที่บอกช่วงเวลาและผู้ว่าจ้างงานได้ชัดเจน

ตลาดของเก่า ตลาดนัดเฉพาะทาง และงานประมูลเป็นช่องทางสำคัญสำหรับการได้มาซึ่งภาพรุ่นหายาก โดยเฉพาะตลาดบุคคลที่สะสมศิลปวัตถุไทยในกรุงเทพฯ และจังหวัดที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ บูธจากงานแสดงของเก่า หรืองานแฟร์ที่มีผู้ค้าจากต่างจังหวัดมารวมกันมักมีชิ้นที่ไม่ได้ลงบนแพลตฟอร์มออนไลน์ อีกด้านหนึ่ง แพลตฟอร์มออนไลน์อย่าง eBay, Etsy, Facebook Marketplace และกลุ่มนักสะสมบนเฟซบุ๊กสามารถเจอชิ้นแปลกตาได้ แต่ต้องระมัดระวังเรื่องการยืนยันสภาพและหลักฐานการได้มา เพราะภาพลักษณ์บนเน็ตอาจปกปิดรายละเอียดสำคัญได้ เราลองคุยกับผู้ขายขอภาพความละเอียดสูง ภาพรายละเอียดขอบกระดาษ และหลักฐานการครอบครองเดิมก่อนตัดสินใจ ถ้าพบชิ้นที่น่าสนใจควรนำไปให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบหรือขอออกใบรับรองจากนักอนุรักษ์หรือกรมศิลปากรก่อนโอนเงิน

เมื่อต้องประเมินหรือพิสูจน์ชิ้นงานที่เป็นภาพ 'รามเกียรติ์' ควรพิจารณาวัสดุและเทคนิคการผลิตเป็นสำคัญ เช่น พิมพ์แท้ด้วยหินหรือบล็อกไม้ ลายเซ็นของช่างและตราพิมพ์ของสำนักพิมพ์ยุคก่อน ความแตกต่างระหว่างงานพิมพ์มือกับงานพิมพ์เหล็กหรือออฟเซต รวมถึงร่องรอยการลงสีด้วยมือเป็นสัญญาณที่ช่วยชี้อายุได้ การสังเกตขอบกระดาษ สภาพการเหลืองของเนื้อกระดาษ และรอยซ่อมแซมก็ช่วยประเมินมูลค่าได้ดี การเก็บรักษาเองก็จำเป็นต้องใส่กรอบที่ใช้วัสดุปราศจากกรด เก็บในที่แห้งพ้นจากแสงตรง และหากเป็นชิ้นล้ำค่าให้ใช้มือถุงมือเมื่อจับ นอกจากนั้นการสร้างเครือข่ายกับนักสะสมและนักอนุรักษ์จะเปิดโอกาสให้ทราบประกาศประมูลก่อนใครและแลกเปลี่ยนข้อมูลเรื่องผู้ออกแบบหรือปีที่พิมพ์ได้สะดวก

การตามล่าภาพรุ่นหายากของ 'รามเกียรติ์' จึงไม่ได้เป็นแค่การซื้อของแต่เป็นการตามรอยวัฒนธรรมและเรื่องเล่าจากอดีต การเก็บรวบรวมหลักฐาน การพูดคุยกับนักประวัติศาสตร์ศิลป์ และการดูแลรักษาชิ้นงานให้ยืนยาวเป็นส่วนหนึ่งของความสุข ผมมักรู้สึกว่าชิ้นที่หายากที่สุดมักมีเรื่องราวซ่อนอยู่ และเมื่อได้มาไว้ในคอลเลกชันแล้วมันให้ความรู้สึกเหมือนได้คืนชีวิตให้กับหน้าประวัติศาสตร์อย่างแท้จริง