นักเขียนคนใดสร้างโลกหมอผี ไซเบอร์ ในนิยายไทย

เสียงเล่านิทานพื้นบ้านมักทำให้ฉันนึกถึงภาพหมอผีในวรรณกรรมไทยที่ไม่ได้เกิดจากนักเขียนคนเดียว แต่มาจากการสืบทอดความเชื่อของชุมชน องค์ประกอบของหมอผี—การรักษาแบบชาวบ้าน พิธีไล่ผี ความเชื่อเรื่องสื่อวิญญาณ—ปรากฏให้เห็นในงานโบราณและงานพื้นบ้านหลายชิ้น ตัวอย่างที่ชัดเจนคือปรากฏการณ์ในวรรณคดีพื้นบ้านอย่าง 'ขุนช้างขุนแผน' ซึ่งเต็มไปด้วยความเชื่อพื้นถิ่นและการเรียกใช้คาถา เวทมนตร์ หรือพลังเหนือธรรมชาติที่เรามองว่าใกล้เคียงกับ 'หมอผี' มากกว่าเป็นการสร้างตัวละครจากนักเขียนสมัยใหม่เพียงคนเดียว เมื่อติดตามงานเขียนร่วมสมัย ฉันเห็นนักประพันธ์หลายคนหยิบยืมและปรับแต่งบทบาทนี้ให้เข้ากับเรื่องราวของตัวเอง—บางคนเน้นแง่มุมพิธีกรรม บางคนทำให้หมอผีเป็นตัวละครเชิงสังคมที่สะท้อนความกลัวและความหวังของคนในยุคนั้น ผลลัพธ์คือหมอผีกลายเป็นสัญลักษณ์ที่หลากหลาย ไม่ได้ผูกติดกับผู้แต่งหนึ่งคน แต่เป็นมรดกร่วมของวรรณกรรมไทยที่ยังมีชีวิตอยู่ในรูปแบบหนังสือ บทละคร และเรื่องเล่าปากต่อปาก

แวบแรกที่เห็นชื่อ 'หมอผีไซเบอร์' เหมือนมีประกายคุ้นๆ ผสมกับความแปลกใหม่อยู่ในคำเดียวกัน ผมมักคิดว่ามันไม่ได้มาจากนิยายเดี่ยวเรื่องเดียว แต่มันเหมือนการเอาแก่นของวรรณกรรมไซเบอร์พังก์มาผสมกับความเชื่อพื้นบ้าน — แนวคิดเรื่องจิตวิญญาณที่ทับซ้อนกับเครือข่ายดิจิทัลเตะตาเข้ากับแนวคิดใน 'Neuromancer' มาก เพราะงานชิ้นนั้นตั้งคำถามเรื่องตัวตนในโลกที่ข้อมูลและการเชื่อมต่อมีอำนาจเหนือคนจริงๆ เหมือนกันที่ 'หมอผีไซเบอร์' เล่นกับการเชื่อมต่อระหว่างมนุษย์กับเครือข่าย แต่ไม่ได้คัดลอกจากฉากหรือพล็อตตรงๆ อีกแรงบันดาลใจที่ชัดคือภาพจำของโลกที่เครื่องกับจิตวิญญาณซ้อนไปมา อย่างที่เห็นใน 'Ghost in the Shell' ที่ให้ความสำคัญกับการต่อยอดความเป็นมนุษย์เมื่อเทคโนโลยีฉีดเข้าไปในร่างกาย งานนี้มีความใกล้เคียงตรงธีมมากกว่าการเป็นต้นแบบโดยตรง เพราะ 'หมอผีไซเบอร์' นำเอาบทบาทแบบหมอผีหรือผู้ไกล่เกลี่ยระหว่างโลกวิญญาณมาใส่กรอบไซเบอร์ ทำให้ได้กลิ่นอายใหม่ที่รวมทั้งความศรัทธาและฮาร์ดแวร์ โดยรวมแล้วมองว่าเป็นงานที่สร้างสรรค์จากหลายแรงผลักดันมากกว่าจะยึดโยงกับนิยายเรื่องเดียว มันน่าสนใจตรงที่สามารถกระตุ้นบทสนทนาเรื่องวัฒนธรรมท้องถิ่นเมื่อต้องเผชิญกับโลกเทคโนโลยีสูง และนั่นก็เป็นเหตุผลที่ทำให้เรื่องราวแบบนี้ยังดึงดูดใจอยู่เสมอ

บอกเลยว่าผลงานที่หลายคนมองว่าเป็นการดัดแปลงนิยาย/มังงะแนว 'หมอผี ไซเบอร์' ขึ้นจอใหญ่ก็คือ 'Ghost in the Shell' ฉบับอนิเมชันที่กำกับโดย มามะรุ โอชิอิ (Mamoru Oshii) ซึ่งฉันหลงใหลผลงานชิ้นนี้ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้ดู ดิฉันชอบการจัดองค์ประกอบภาพและบรรยากาศที่เขาสร้างขึ้น มิติของเรื่องไม่ใช่แค่การผสมไซเบอร์กับจิตวิญญาณเท่านั้น แต่ยังเป็นงานที่ตั้งคำถามเชิงปรัชญาเกี่ยวกับตัวตนและเทคโนโลยี งานกำกับของโอชิอิทำให้ฉากนิ่งๆ ดูหนักแน่น มีช่องว่างให้คิดต่อ และซาวด์โดย Kenji Kawai ก็ช่วยยกระดับอารมณ์ได้อย่างมาก ผลงานชิ้นนี้จึงไม่ใช่แค่ภาพยนตร์แอ็กชัน แต่เป็นบทสนทนาเปิดกว้างระหว่างคนดูกับโลกอนาคต

ลองจินตนาการโลกแฟนตาซีที่ทำให้คุณรู้สึกว่าเดินเข้าไปสำรวจได้จริง ๆ — นั่นแหละคือสิ่งที่ทำให้บางคนกลายเป็นแม่เหล็กสำหรับคนอ่านอย่างฉัน เมื่อพูดถึงนักเขียนไทยที่ชำนาญการสร้างโลกจินตนาการ ผมชอบมองที่รายละเอียดเล็กๆ ที่ต่อยอดเป็นภาพรวม เช่น ระบบการปกครอง ศาสนา ประเพณี ภาษาเฉพาะถิ่น และเศรษฐกิจของโลกนั้น ๆ นักเขียนคนหนึ่งที่ฉันมองว่าเด่นในเรื่องนี้คือ 'กิ่งฉัตร' เพราะเธอมีทักษะในการผสมผสานบรรยากาศโบราณเข้ากับองค์ประกอบแฟนตาซี จนเกิดเมืองและสังคมที่มีน้ำหนักทางวัฒนธรรม อ่านแล้วเหมือนเห็นผู้คนใส่ชุด วิถีชีวิต และความขัดแย้งของชั้นชน อีกคนที่มักจะถูกยกย่องเรื่องการปั้นฉากกว้างคือ 'คึกฤทธิ์ ปราโมช' ซึ่งแม้จะไม่ใช่แฟนตาซีล้วนๆ แต่สไตล์การสร้างฉากและประวัติศาสตร์ประกอบทำให้โลกงานเขียนของเขารู้สึกครบถ้วนและมีความสมจริง เหมาะสำหรับคนที่ชอบโลกที่มีความเป็นชาตินิยมหรือโทนคลาสสิก ส่วน 'ว. ณ เมืองลุง' มีวิธีวางโครงเรื่องและภูมิประเทศที่ทำให้ฉากเป็นตัวละครอย่างหนึ่ง — ฉันชอบเวลาที่การบรรยายสถานที่กลายเป็นแรงขับเคลื่อนอารมณ์ทั้งเรื่อง ถ้าจะเลือกอ่านเพื่อศึกษาเรื่องโลกจินตนาการ ฉันมักจะแนะนำให้เริ่มจากงานที่มีการอธิบายระบบสังคมอย่างชัดเจน จากนั้นขยับไปหางานที่ใส่รายละเอียดด้านภาษาหรือตำนานท้องถิ่นเข้าไปด้วย งานบางชิ้นอาจเริ่มจากฉากเล็กๆ แต่ขยายเป็นจักรวาลได้ ถ้าชอบแนวเมืองใหญ่กับการเมืองเชิงยุทธศาสตร์ ให้เลือกงานที่อธิบายกฎของอำนาจ ถ้าชอบธรรมชาติและสิ่งมีชีวิตแฟนตาซี ให้มองหาคนที่ลงรายละเอียดระบบนิเวศและความสัมพันธ์ของเผ่าพันธุ์ ในท้ายที่สุดก็ขึ้นกับรสนิยมของคุณ แต่สำหรับฉันแล้ว โลกที่ทำให้ฉันอยากวาดแผนที่เองคือโลกที่ประทับใจที่สุด

จากมุมมองคนอ่านที่ชอบจินตนาการโลกกว้าง ฉันคิดว่าแทบจะไม่พบนิยายไทยที่ตั้งโลกทั้งเรื่องไว้ในอารยธรรมกรีก-โรมันแบบครบถ้วนในวงวรรณกรรมกระแสหลัก เหตุผลหนึ่งคือวัฒนธรรมและความคุ้นเคยของผู้อ่านไทยมักดึงไปทางเรื่องราวภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พุทธศาสนา หรือตำนานท้องถิ่นมากกว่า อีกอย่างคือการสร้างโลกใหม่ที่ยึดโยงกับประวัติศาสตร์ยุคคลาสสิกต้องการงานวิจัยและการจัดการรายละเอียดทางประวัติศาสตร์เยอะ ซึ่งนักเขียนไทยส่วนใหญ่เลือกแนวแฟนตาซีบริสุทธิ์หรือประวัติศาสตร์ไทยที่เข้าถึงได้ง่ายกว่า ประสบการณ์ส่วนตัวทำให้ฉันชอบงานที่ผสมผสานตำนานกรีกเข้าไปเป็นชิ้นเล็กๆ มากกว่าเห็นเป็นโลกทั้งหมด บ่อยครั้งที่เจอแนวคิด เทพปกรณัม หรือตัวละครที่ยืมคาแรกเตอร์มาจากตำนานกรีก-โรมันแต่ถูกวางในบริบทสมัยใหม่หรือโลกแฟนตาซีที่ผสมผสานหลายวัฒนธรรม ซึ่งก็ให้ความรู้สึกแปลกใหม่แต่ไม่ใช่การตั้งโลกแบบดั้งเดิมของกรีกหรือโรมันทั้งระบบ ถาอยากสัมผัสบรรยากาศโลกกรีก-โรมันในภาษาไทย แนะนำให้ลองอ่านนิยายแปลอย่าง 'The Song of Achilles' หรือผลงานทางประวัติศาสตร์ของผู้เขียนตะวันตกที่เล่าเรื่องยุคคลาสสิกอย่างลึกล้ำ เพราะงานแปลเหล่านี้เติมเต็มช่องว่างที่นิยายไทยยังไม่ค่อยเข้าไปถึงได้ดี และถ้าคิดถึงความเป็นไปได้ เห็นชัดว่ามีพื้นที่ว่างมากสำหรับนักเขียนไทยที่จะทดลองสร้างโลกกรีก-โรมันในเวอร์ชันของตัวเอง ซึ่งฉันเองก็อยากเห็นผลงานแบบนั้นออกมาสักครั้งหนึ่ง

มีงานมังงะเรื่องหนึ่งที่เล่าเรื่องของคำทำนายจนคนทั่วโลกพูดถึงกันไม่หยุด นั่นคือ '20th Century Boys' ของ Naoki Urasawa ซึ่งใช้กรอบเรื่องเด็กๆ ที่เขียนนิทานและคำทำนายขึ้นมาเป็นแกนกลางของการเปลี่ยนแปลงโลกในเรื่อง ผมติดตามมังงะเล่มนี้ด้วยความตื่นเต้นแบบแฟนหนังสือที่ชอบความลึกลับ ถึงแม้ว่าวิธีเล่าเรื่องจะรัดกุมและซับซ้อน แต่ความเจ๋งคือการผสมผสานระหว่างอดีตวัยเด็กกับผลกระทบของการกระทำเล็กๆ ที่สะสมจนกลายเป็นเหตุการณ์ระดับโลก ประโยคสั้นๆ ที่เด็กๆ เขียนกลับกลายเป็นสัญลักษณ์ทางการเมืองและวัฒนธรรม ทำนองว่าความทรงจำร่วมกันสามารถกลายเป็นแรงขับเคลื่อนทางสังคมได้ ท้ายที่สุดแล้วสิ่งที่ทำให้ผมประทับใจคือความสามารถของ Urasawa ในการทำให้เรื่องใกล้ตัวแต่กลับส่งผลกระทบต่อภาพรวมระดับโลก เหมือนคำเตือนที่ซ่อนอยู่ในเรื่องราวของเพื่อนเด็กๆ ซึ่งยังคงทำให้คิดถึงบทบาทของสื่อและความเชื่อของผู้คนต่อเหตุการณ์ใหญ่ๆ อยู่เสมอ

เราอยากเริ่มจาก 'Serial Experiments Lain' เล่มแรกเพราะมันคือสะพานระหว่างโลกไซเบอร์กับความเชื่อเหนือธรรมชาติที่ชัดที่สุดเท่าที่เคยอ่านมาเลย อ่านเล่มแรกแล้วจะเข้าใจว่าทำไมคำว่า 'พิธีกรรมทางจิต' กับโครงข่ายอินเทอร์เน็ตถึงเข้ากันได้ดีในบริบทนี้ — บทเปิดพาเข้าไปสู่ความไม่แน่นอนของตัวตน เทคโนโลยี และการสื่อสารกับสิ่งที่คล้ายวิญญาณ ซึ่งทำให้ความเป็นหมอผีในโทนไซเบอร์มีมิติทั้งทางปรัชญาและหลอน ๆ เราแนะนำให้เริ่มที่เล่มแรกจริง ๆ เพราะมันไม่ใช่แค่ฉากเดียวแล้วข้ามไป แต่เป็นการวางบรรยากาศทั้งเรื่อง: การพบกับเฟรมภาพที่ดูเย็นและง่วงเหงา ตัวละครที่ไม่แน่ใจในความทรงจำ และการเชื่อมต่อทางดิจิทัลเหมือนพิธีกรรมสมัยใหม่ อ่านเสร็จแล้วจะอยากตีความต่อไปอีกหลายเล่ม

มีตำนาน 'แม่นาก' ที่กลายเป็นแม่แบบของสาวสยองในวัฒนธรรมไทย และผมมักจะชอบคิดถึงวิธีที่นักเขียนนิยายไทยนำเธอไปตีความใหม่ ๆ หลายเล่มที่ผมเคยอ่านไม่ได้ยึดติดกับภาพผีหญิงตายทุกข์ทรมานเท่านั้น แต่เลือกทำให้ตัวละครหญิงที่น่ากลัวกลายเป็นกระจกสะท้อนความรัก ความสูญเสีย หรือแรงกดดันทางสังคม นักเขียนบางคนย้อนไปสู่รากของตำนาน ใส่บริบทสังคมสมัยใหม่ ทำให้ 'แม่นาก' หรือตัวละครหญิงในแนวเดียวกันกลายเป็นตัวละครที่เด่นเพราะความขัดแย้งภายใน ไม่ใช่แค่ฉากกระโดดหลอน ผมชอบเมื่อนักเขียนเล่นกับความเห็นใจและความน่าสยดสยองพร้อมกัน — ฉากที่ทำให้คนอ่านรู้สึกไม่แน่ใจว่าสิ่งที่น่ากลัวมาจากเหนือธรรมชาติจริงหรือมาจากความเจ็บปวดของตัวละคร นี่แหละทำให้สาวสยองในนิยายไทยที่เด่น ๆ อยู่ในความทรงจำของผม เพราะมันไม่ใช่แค่ผี แต่เป็นเรื่องราวที่ทำให้เรามองสังคมในมุมใหม่

ถ้าย้อนไปเมื่อสิบปีก่อน คงไม่มีใครนึกว่าวรรณกรรมไซไฟไทยจะเติบโตได้ขนาดนี้ หนึ่งในผลงานที่สร้างชื่อเสียงให้วงการคือ 'เกมลวงใจ' ของ ปราบดา หยุ่น เรื่องราวของโลกอนาคตที่เทคโนโลยี AI กับมนุษย์ปะทะกันอย่างดุเดือด บทประพันธ์ที่คมคายและฉากแอคชันตื่นเต้นทำให้หลายคนหยิบขึ้นมาอ่านรวดเดียวจบ อีกเล่มที่พลาดไม่ได้คือ 'โลกใบที่สอง' ของ วินทร์ เลียววาริณ นิยายแนว dystopian อนาคตที่มนุษย์ถูกแบ่งชั้นโดยระบบอัลกอริทึม ตัวละครหลักต้องดิ้นรนในโลกที่ความจริงกับเสมือนถูกคลุมเครือ