ปลาบล็อบ คือสัตว์จริงหรือมาจากการ์ตูน?

ชื่อ 'ปลาบ๊อบ' มักจะทำให้คนคิดถึงฟองน้ำสีเหลืองที่อาศัยอยู่ใต้ทะเลในเมืองเล็กๆ ซึ่งต้นตอของตัวละครนี้มาจากซีรีส์การ์ตูนฝรั่งยอดฮิตอย่าง 'SpongeBob SquarePants' ที่ออกอากาศทางช่อง Nickelodeon ตั้งแต่ปี 1999 โดยผู้สร้าง Stephen Hillenburg ในฐานะคนหนึ่งที่เติบโตมากับการ์ตูนยุคปลาย 90s ฉันชอบเล่าเกี่ยวกับตอนเปิดตัวอย่าง 'Help Wanted' ให้เพื่อนฟัง เพราะตอนนั้นวางพื้นฐานทั้งหมดได้ชัดเจน — ความบริสุทธิ์ของตัวละคร การล้อเลียนวัฒนธรรมป๊อป และมุกตลกที่คนทุกวัยเข้าถึงได้ ประกอบกับตัวละครข้างเคียงที่โดดเด่น เช่น Patrick, Squidward, Mr. Krabs และบ้านสับปะรดของตัวเอก ทำให้โลกของ 'SpongeBob SquarePants' กลายเป็นพื้นที่ที่แปลกแต่มีเสน่ห์ มุมมองของฉันต่อปลาบ๊อบไม่ใช่แค่ตัวละครการ์ตูนทั่วไป แต่เป็นตัวแทนของความรื่นเริงแบบไร้พิธีรีตรองที่ยังคงทำให้ยิ้มได้ทุกครั้งที่ดู ฉันชอบฉากสั้นๆ ที่ปลาบ๊อบตื่นเต้นกับสิ่งเล็กๆ ในชีวิตประจำวัน หรือเวลาที่เขาทุ่มเททำงานที่ 'Krusty Krab' อย่างจริงจัง เพราะมันสะท้อนความเรียบง่ายที่หาได้ยากในสื่อสมัยใหม่ ถึงแม้การ์ตูนนั้นจะเป็นงานของชาวอเมริกัน แต่การแปลและการพากย์ในหลายประเทศรวมถึงไทยก็ช่วยเติมสีสันให้ตัวละครมีชีวิตขึ้นอีกแบบหนึ่ง นั่นคือเหตุผลที่แม้จะผ่านมานานหลายสิบปี ปลาบ๊อบยังคงมีฐานแฟนเหนียวแน่นและกลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมป๊อปที่คนหลายเจเนอเรชันหยิบมาพูดถึงได้เสมอ

เรื่องต้นแบบของตัวละครแบบนี้มักจะชวนคิดเล่นๆ มากกว่าการมีคำตอบชัดเจนด้วยเหตุผลเดียวกันหลายครั้งตัวละครการ์ตูนหรือมาสคอตประเภทปลามักเกิดจากการผสมผสานระหว่างลักษณะทางกายภาพของปลาจริงกับการ์ตูนเชิงสัญลักษณ์ และชื่อเรียกง่ายๆ ที่คนจดจำได้ ซึ่งกรณีของ 'ปลาบ๊อบ' ก็ดูจะเข้าข่ายนี้มากกว่าที่จะมีต้นแบบมาจากคนหรือสัตว์ตัวใดตัวหนึ่งโดยตรง ผมเห็นรายละเอียดในการออกแบบที่ชวนให้คิดถึงปลาตระกูลยอดนิยมอย่างปลาทองหรือปลากัดในแง่สีสันและทรงตัว แต่ท่าทางหรือบุคลิกที่ถูกใส่เข้าไปมักมาจากการ์ตูนเชิงมนุษย์นิยมที่ต้องการให้ผู้ชมอินได้ทันที ไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับชีววิทยาจริงเสมอไป ในมุมมองของแฟนที่ติดตามผลงานการออกแบบตัวละครมานาน ผมมักคิดว่าแรงบันดาลใจของผู้สร้างมาจากแหล่งหลากหลาย — บางทีอาจได้แรงบันดาลใจจากสัตว์เลี้ยงในบ้าน บทสนทนากับคนใกล้ตัว หรือมุกตลกที่อยากใส่ลงไปให้เด่น เช่น การให้ตาโต เก็บเสียงพูดที่เป็นเอกลักษณ์ หรือท่าทางตลกเพื่อขายมุก ซึ่งถ้ามองแบบนี้ 'ปลาบ๊อบ' น่าจะเป็นผลรวมของไอเดียเล็กๆ น้อยๆ มากกว่าการลอกแบบคนจริง งานในอดีตที่ชวนเปรียบเทียบได้บ้าง เช่น ตัวละครสัตว์ใน 'Finding Nemo' ที่ใช้ลักษณะของปลาเป็นพื้นฐาน แต่ผสมบุคลิกของคนเข้าไป หรือมาสคอตจากรายการทีวีที่ออกแบบให้เข้าถึงง่ายและจำได้ทันที ท้ายที่สุด ความลึกลับว่ามีต้นแบบจริงหรือไม่กลับเป็นจุดเด่นอย่างหนึ่งของตัวละคร ผมชอบความที่แฟนๆ สามารถจินตนาการและตีความได้ — บางคนอาจเห็นเป็นการ์ตูนจากปลาทอง บางคนอาจเชื่อมโยงกับคนที่ชอบเล่นมุกแห้งๆ ในกลุ่มเพื่อน ความไม่แน่นอนนี้ทำให้เกิดบทสนทนา สนุกกับการวิเคราะห์ และยังช่วยให้ตัวละครมีชีวิตต่อในความทรงจำของคนดู นั่นแหละคือเหตุผลว่าทำไมบางครั้งการไม่มีต้นแบบชัดเจนจึงเป็นข้อดีที่ทำให้ตัวละครโดดเด่นได้

พูดตรง ๆ ว่าตัวปลาบล็อบมักโผล่มาในบทบาทเล็ก ๆ เป็นคาเมโอหรือเป็นสัตว์แปลก ๆ ในฉากหลัง มากกว่าจะเป็นตัวละครหลัก ในความคิดของผม 'Finding Dory' เป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจน เพราะซีนในศูนย์อนุบาลสัตว์ทะเลมีสัตว์ลึกหน้าตาแบบปลาบล็อบปรากฏเป็นฉากรองที่คนดูสังเกตได้เมื่อจับใจความความแปลกของโลกใต้ทะเล ผมชอบมองฉากพวกนี้เหมือน Easter egg ของนักออกแบบ — มันเติมรสชาติให้โลกสมจริงขึ้นโดยไม่ต้องสปอยล์บทบาทหลัก การใส่ปลาบล็อบแบบนี้ยังช่วยกระตุ้นความสนใจของเด็ก ๆ ให้อยากรู้จักสัตว์จริง ๆ จากโลกใต้ทะเลมากขึ้น ในแง่ความบันเทิง มันเป็นท่าทีสนุก ๆ ที่ทำให้การ์ตูนทะเลดูมีมิติ ขณะที่ไม่ได้ทำให้โครงเรื่องหนักขึ้น เห็นได้ชัดว่าทีมงานเลือกใช้ความแปลกของปลาบล็อบเป็นสีสันมากกว่าจะทำเป็นตัวละครสำคัญ

ฉันมักจะประทับใจกับวิธีที่นักออกแบบการ์ตูนขยับรูปร่างปลาหมึกให้ดูมีชีวิตชีวาและน่าเกรงขามในเวลาเดียวกัน ความจริงแล้วแรงบันดาลใจส่วนใหญ่มาจากลักษณะทางชีวภาพของสัตว์จริง เช่นการเปลี่ยนสีด้วยโครมาโตโฟร์ การยืดหดหนวดเพื่อจับสิ่งของ และการพ่นหมึกเพื่อหนีศัตรู ผมชอบสังเกตเวลาตัวละครการ์ตูนเปลี่ยนสีหน้าอย่างรวดเร็ว เพราะมันสะท้อนพฤติกรรมของปลาหมึกและปลาหมึกสายหมึกที่ใช้สีเพื่อสื่อสารหรือพรางตัว นอกจากนี้การเคลื่อนไหวแบบกระตุกๆ ของหนวดกับร่างกายที่ยืดหยุ่นได้ก็ช่วยให้ตัวละครดูแปลกตาและยืดหยุ่นทางการเล่าเรื่อง ถ้ามองตัวอย่างในวงการเกมอย่าง 'Splatoon' จะเห็นได้ชัดว่านักพัฒนายืมไอเดียการเปลี่ยนรูปร่างและการใช้หมึกมาเป็นกลไกการเล่น แต่นักออกแบบก็ใส่ความเป็นมนุษย์เข้าไป เช่นการยืนสองขาและแสดงสีหน้า เพื่อให้ผู้เล่นเชื่อมโยงอารมณ์ได้ง่ายขึ้น ฉันคิดว่าการผสมระหว่างลักษณะทางวิทย์และการปรุงแต่งเชิงศิลป์นี่แหละคือสาเหตุที่ปลาหมึกการ์ตูนมักโดดเด่นและตราตรึงใจคนดู

ชื่อ 'ปลาบล็อบ' ที่หลายคนคุ้นเคยจริงๆ แล้วมาจากสัตว์ทะเลตัวหนึ่งที่มีรูปร่างเจลลี่และดูแปลกตาในสภาพที่ถูกนำขึ้นมาจากความกดดันลึก ในนามวิทยาศาสตร์บางครั้งจะเรียกกันว่า Psychrolutes ซึ่งเป็นกลุ่มปลาที่อาศัยในน้ำลึก ไม่ใช่คาแรกเตอร์ที่มีผู้สร้างเพียงคนเดียวเหมือนตัวละครจากการ์ตูนหรือเกม คาแรกเตอร์แบบน่ารักหรือฮาๆ ที่เราเห็นบนสติกเกอร์ ไอเทมของเล่น หรือมีมในโซเชียลมีเดีย ถูกตีความและออกแบบใหม่โดยศิลปิน นักวาดการ์ตูน และคนทำของที่ระลึกหลายคน ไม่ได้มีผู้สร้างคนเดียวที่ถือว่าเป็นต้นฉบับของทุกอย่าง ความโด่งดังของปลาบล็อบในวัฒนธรรมอินเทอร์เน็ตเริ่มจากการที่ภาพของตัวอย่างจากความลึกถูกเผยแพร่แล้วดูแตกต่างอย่างมากเมื่อขึ้นมาบนผิวน้ำ ความเปลี่ยนแปลงของรูปทรงเมื่อขาดแรงดันทำให้มันมีลักษณะคล้ายเจลลี่หรือ 'บล็อบ' ซึ่งคนเอามาล้อเลียนและทำมีมกันกว้างขวาง ต่อมาศิลปินหลายคนก็เอาแรงบันดาลใจจากรูปลักษณ์นั้นมาดัดแปลงให้กลายเป็นตัวการ์ตูนน่ารัก บ้าบอ หรือเป็นมาสคอตสำหรับแคมเปญอนุรักษ์ บางชิ้นถูกทำเป็นตุ๊กตาพลัช สติกเกอร์แชต หรือภาพประกอบลงคาแรคเตอร์ที่คนจดจำได้ง่าย การแพร่หลายแบบนี้เกิดจากกลุ่มคนจำนวนมาก สื่อโซเชียล และสินค้าที่ผลิตออกมา ไม่ใช่คำสั่งหรือการออกแบบของบุคคลคนใดคนหนึ่งเท่านั้น ถ้ามองเป็นงานออกแบบคาแรกเตอร์โดยตรง จะเห็นว่านักออกแบบชาวอินดี้และบริษัทสินค้าหลายแห่งได้ตีความปลาบล็อบในสไตล์ของตัวเอง บางคนเน้นความน่ารักจนกลายเป็นมาสคอตขายของ บางคนเล่นมุขตลกเพื่อเป็นมีม บางผลงานเน้นให้เห็นด้านเศร้าหรือเป็นสัญลักษณ์ของสัตว์ที่ต้องเผชิญภัยคุกคาม ตัวอย่างเช่นในร้านขายของออนไลน์และแอปแชต มักมีสติกเกอร์ปลาบล็อบหลากสไตล์ให้เลือก นอกจากนี้องค์กรหรือแคมเปญอนุรักษ์บางครั้งก็ใช้ภาพปลาบล็อบเพื่อนำเสนอเรื่องการทำประมงลึกและผลกระทบต่อสัตว์ใต้ทะเล ซึ่งยิ่งทำให้ภาพลักษณ์ของปลาบล็อบคุ้นเคยขึ้นไปอีก สรุปคือถาตอบตรงๆ ได้เลยว่าคาแรกเตอร์ปลาบล็อบที่โด่งดังไม่ได้มี 'ผู้สร้างคนเดียว' ในความหมายของตัวละครต้นฉบับเหมือนงานนิยายหรืออนิเมะ มันเกิดขึ้นจากการตีความซ้ำๆ ของสังคมและศิลปินจำนวนมากที่เอารูปลักษณ์ของปลาจริงมาเล่นมุก ประดิษฐ์เป็นสินค้า และทำเป็นมีมให้คนจดจำ ซึ่งก็น่าสนใจดีตรงที่คาแรกเตอร์แบบนี้เปลี่ยนจากสิ่งมีชีวิตที่ถูกมองว่าแปลก ไปเป็นสัญลักษณ์ที่ทำให้คนหัวเราะ รู้สึกเห็นใจ หรืออยากเรียนรู้มากขึ้น — ส่วนตัวแล้วชอบที่สิ่งที่ดูแปลกสามารถกลายเป็นช่องทางให้คนสนใจเรื่องทะเลลึกและการอนุรักษ์ได้อย่างไม่คาดคิด

แปลกดีที่ภาพของปลาบล็อบทำให้คนจำนวนมากคิดว่ามันเป็นปลาประหลาดใจ แต่จริงๆ แล้วลักษณะที่เห็นนั้นเป็นผลจากการปรับตัวให้อยู่รอดในท้องทะเลลึกมากกว่าความน่าเกลียดโดยธรรมชาติ ฉันชอบอธิบายให้เพื่อนฟังว่าเมื่อมันยังอยู่ในความกดดันสูงของน้ำลึก รูปร่างของมันจะดูต่างจากตอนที่ถูกดึงขึ้นสู่ผิวน้ำ ภาพไวรัลที่เราเห็นบ่อยๆ เป็นภาพหลังจากการเปลี่ยนแปลงความดัน ทำให้เนื้อเยื่อที่มีลักษณะเจลาตินไหลออกมาและทำให้หน้ายุบลง ซึ่งจริงๆ แล้วเป็นการออกแบบที่ฉลาดสำหรับการมีชีวิตรอดในสภาพแวดล้อมนั้น ทางกายภาพปลาบล็อบต่างจากปลาส่วนใหญ่ตรงที่มันมีเนื้อเยื่อเจลาตินหนาและกล้ามเนื้อที่ฝ่อกว่า ปลาชนิดทั่วไปอย่างทูน่าหรือปลากะพงมีร่างกายเรียว หนาแน่น และมีกล้ามเนื้อพัฒนาที่ช่วยในการว่ายน้ำอย่างรวดเร็วพร้อมถุงลมหรือระบบการควบคุมความลอยตัว ในขณะที่ปลาบล็อบไม่มีถุงลมในแบบที่ปลาทั่วไปมี แต่จะพึ่งพาเนื้อเยื่อที่มีความหนาแน่นใกล้เคียงกับน้ำทะเลเพื่อให้ลอยตัวแบบเป็นกลาง นั่นหมายความว่ามันไม่ต้องใช้พลังงานมากในการรักษาระดับความลอย และการออกแบบร่างกายแบบนุ่มๆ ช่วยให้ทนแรงดันน้ำมหาศาลที่ความลึกหลายร้อยถึงหลายพันเมตรได้โดยไม่ถูกบดขยี้ ด้านพฤติกรรมและบทบาทในระบบนิเวศ ปลาบล็อบมักอาศัยอยู่บนพื้นทะเลลึกและเป็นผู้เก็บเศษอาหารมากกว่าจะเป็นนักล่าเร็ว เห็นมันเคลื่อนไหวช้าๆ ก็ไม่ต้องแปลกใจเพราะการว่ายน้ำเร็วๆ ในระดับความดันนั้นเสียพลังงานมากและไม่จำเป็นสำหรับอาหารที่มีอยู่อย่างกระจัดกระจาย ผลก็คือมันกินเศษซาก สัตว์น้ำเล็กๆ และสิ่งที่ลอยตกลงมาจากชั้นผิวน้ำ ปลาชนิดอื่นๆ ที่อยู่ในเขตใกล้ผิวน้ำจะมีวงจรชีวิต พฤติกรรมการล่า และวิธีการสืบพันธุ์ที่แตกต่าง เช่น บางสายพันธุ์ว่ายไล่เหยื่อ ในขณะที่ปลาบล็อบอาศัยกลยุทธ์ประหยัดพลังงานและพึ่งพาอาหารที่หาได้ง่ายบนพื้นทะเล บางชนิดในกลุ่มเดียวกันยังแสดงพฤติกรรมการวางไข่บนพื้นทะเลและการปกป้องไข่ ซึ่งเป็นอีกตัวอย่างของการปรับตัวเพื่อการสืบพันธุ์ในสภาพแวดล้อมที่ทรัพยากรจำกัด การถูกเข้าใจผิดและภัยจากกิจกรรมมนุษย์ก็เป็นเรื่องที่ฉันกังวล ปลาบล็อบมักถูกจับเป็นอวนข้างพื้นทะเลซึ่งไม่ใช่ที่ต้องการของอุตสาหกรรมประมง แต่ผลกระทบจากการลากอวนก็จบชีวิตของพวกมันได้ง่าย การอนุรักษ์จึงต้องคำนึงถึงระบบนิเวศลึกนี้มากขึ้น เพราะเมื่อส่วนลึกถูกรบกวน ผลกระทบจะลุกลามจนถึงสายอาหารอื่นๆ ทั้งหมด สำหรับฉันแล้วการรู้จักและเข้าใจความแตกต่างเหล่านี้ช่วยให้มองเห็นความงามและความฉลาดของชีวิตในทะเลลึก เพราะความเรียบง่ายและความประหยัดพลังงานของปลาบล็อบก็มีเสน่ห์ในแบบของมันเอง

ในฐานะแฟนงานศิลป์ที่ชอบสำรวจที่มาของสัญลักษณ์ในวัฒนธรรมป๊อป ฉันมองว่า 'Blue Dog' มักถูกถามบ่อยว่ามีต้นแบบมาจากใครหรือสัตว์จริงหรือเปล่า ความจริงที่ชัดเจนคือภาพไอคอนนี้ไม่ได้อิงกับบุคคลจริง แต่มีแรงบันดาลใจจากสุนัขตัวจริงและตำนานพื้นบ้านในภูมิภาคหนึ่งของสหรัฐฯ ซึ่งผสมผสานจนกลายเป็นรูปทรงไอคอนิกที่เราเห็นกันทุกครั้งที่มีโปสเตอร์หรือสินค้าพิมพ์ลาย รูปแบบของตัวหมา—ดวงตาวาว ๆ ท่าทางนิ่งสงบและสีฟ้าที่ไม่เป็นธรรมชาติ—คือการย่อโลกของความทรงจำส่วนตัวของศิลปินกับองค์ประกอบของนิทานพื้นบ้านมาไว้ด้วยกัน ฉันชอบการที่ภาพมันพูดได้หลายอย่างในเวลาเดียวกัน: ทั้งน่าขบขัน ทั้งหลอนเล็ก ๆ และโดดเด่นพอจะกลายเป็นสัญลักษณ์ อธิบายง่าย ๆ ว่าไม่ใช่บุคคลจริง แต่มีรากมาจากสัตว์ที่มีตัวตนจริง บวกกับเส้นเรื่องที่ถูกปรับแต่งจนกลายเป็นสัญลักษณ์เชิงวัฒนธรรม พอมองในเชิงประวัติศาสตร์ของภาพวาดหรือไอคอน เห็นได้ชัดว่าการยึดโยงกับสัตว์จริงทำให้ผลงานมีความเป็นมนุษย์และเข้าถึงง่ายกว่าการสร้างตัวละครจากศูนย์ ซึ่งนั่นแหละคือเสน่ห์ของ 'Blue Dog' สำหรับฉัน: มันไม่ต้องเป็นคนจริงก็สามารถสะท้อนเรื่องราว ความทรงจำ และความขบขันในสังคมได้อย่างได้ผล และนั่นทำให้มันยังอยู่ในสายตาผู้คนได้ไม่รู้จบ

แปลกดีที่บล็อบฟิชแทบจะไม่ถูกนำมาเป็นตัวเอกในนิยายหรือการ์ตูนไทยทั่วไป แต่ฉันกลับเจอมันปรากฏตัวอยู่ในงานที่เน้นการสอนและสื่อสำหรับเด็กหลายชิ้น เมื่ออ่านหนังสือสารานุกรมสัตว์สำหรับเด็กของสำนักพิมพ์ท้องถิ่น ฉันมักจะเห็นภาพวาดบล็อบฟิชในหน้าสรุปลักษณะสัตว์ทะเลลึก—ไม่ได้ถูกปั้นเป็นฮีโร่หรือวายร้าย แต่เป็นตัวอย่างของความแปลกประหลาดของธรรมชาติที่เด็ก ๆ อ่านแล้วชอบชวนหัว เราเคยเห็นมันในหน้าเปรียบเทียบรูปทรงหน้าตาสัตว์ทะเลกับคำอธิบายง่าย ๆ เพื่อกระตุ้นความอยากรู้อยากเห็น และมักใส่คำอธิบายเชิงอนุรักษ์ไว้ชวนคิด นอกจากหนังสือเด็กแล้ว ฉันยังเห็นภาพบล็อบฟิชเป็นมาสคอตหรือสติ๊กเกอร์ในงานแฟร์เกี่ยวกับทะเลและความหลากหลายทางชีวภาพของหน่วยงานท้องถิ่น ความน่ารักแบบแปลก ๆ ของมันทำให้ศิลปินไทยอิสระเอาไปทำมุกหรือคาแรคเตอร์ประกอบในคอมมิกสั้น ๆ บางครั้งบทบาทมันก็เป็นเพียงตัวเสริมที่สร้างสีสันให้ฉากทะเลลึก แต่ไม่ค่อยมีผลงานที่ยกมันขึ้นมาเป็นตัวละครหลัก งานที่มีบล็อบฟิชมักตั้งใจสื่อสารเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพและการยอมรับรูปลักษณ์ที่ต่างออกไป มากกว่าจะทำให้เป็นดาราโดดเด่นอย่างต่อเนื่อง

นี่คือหนึ่งในเหตุผลที่ทำให้ภาพปลาบล็อบกระจายไวแบบไม่คาดคิด: มันเป็นภาพที่กระแทกสายตาและทำงานได้ทั้งในเชิงตลกและเชิงเห็นใจ ภาพปลาบล็อบที่เห็นกันทั่วไปเป็นภาพจากการนำปลาที่อาศัยในความกดดันสูงของน้ำลึกออกมาบนผิวน้ำจนหน้าตาดูย่นและไร้รูปทรง แค่ความขัดแย้งนี้—สิ่งมีชีวิตที่ถูกออกแบบมาให้เหมาะกับสภาพแวดล้อม แต่กลับดูแปลกตาเมื่ออยู่ในพื้นที่ของมนุษย์—ก็เพียงพอจะทำให้คนหยุดดูและแบ่งปันแล้ว ผมยังชอบมองว่ามันเป็นตัวอย่างคลาสสิกของการเกิดไวรัลจากภาพเดียว: รูปนั้นเข้าถึงอารมณ์ได้ง่าย ใครเห็นก็รู้สึกอยากส่งต่อ ไม่ว่าจะเป็นการหัวเราะ หยอกล้อ หรือเศร้าใจที่สัตว์ถูกจับขึ้นมา โลกโซเชียลชอบสิ่งที่อ่านออกง่ายและกระตุ้นปฏิกิริยาเร็วๆ อย่างภาพปลาบล็อบ ซึ่งทำหน้าที่นั้นได้ดีจริงๆ