ปลาบ๊อบ มาจากการ์ตูนหรืออนิเมะเรื่องไหน?

รูปลักษณ์ของปลาบล็อบชวนให้คนสงสัยมากจนบางคนคิดว่ามันเป็นตัวสมมติจากการ์ตูน เพราะภาพที่คนนิยมแชร์มักเป็นหน้าตาที่แบน ๆ เหมือนเจลลี่ไม่เป็นทรง ฉันได้อ่านและดูภาพประกอบของปลาบล็อบหลายครั้ง แล้วก็ยืนยันได้เลยว่ามันมีตัวตนจริง เป็นปลาทะเลลึกที่อยู่ชั้นน้ำลึกสุด ๆ ร่างกายของมันนุ่มเหมือนวุ้นซึ่งเหมาะกับการทนแรงกดดันสูงใต้ทะเล เมื่อถูกจับขึ้นมาที่ความดันต่ำ ๆ โครงสร้างร่างกายจะยุบตัวทำให้หน้าตาดูแปลกและน่าเวทนาในภาพถ่ายบนบก นอกจากรูปลักษณ์แล้ว เรื่องราวของปลาบล็อบยังกลายเป็นวัฒนธรรมอินเทอร์เน็ต—มีม เสื้อยืด และของที่ระลึกเยอะแยะ แต่ฉันมักพูดกับเพื่อนว่าอย่าไปลดคุณค่าของสิ่งมีชีวิตนี้ด้วยมุมมองบนบก เพราะมันคือสิ่งมีชีวิตที่ปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมสุดโหดอย่างแท้จริง และการเข้าใจเชิงนิเวศของมันน่าสนใจกว่าการล้อเลียนเพียงอย่างเดียว

เคยสังเกตเวลาอนิเมะที่เล่นฉากริมทะเลหรือแอ่งน้ำเล็ก ๆ ไหมว่ามีปลาตัวเล็ก ๆ วิ่งว่ายอยู่เต็มไปหมด? ฉันมักตามดูรายละเอียดพวกนี้เป็นงานอดิเรกเล็ก ๆ ของตัวเอง และพบว่า ‘ปลาบู่’ หรือปลาลักษณะคล้ายปลาบู่ (ภาษาญี่ปุ่นมักเรียก ‘ハゼ’) ถูกใช้เป็นองค์ประกอบฉากหลังเพื่อสร้างบรรยากาศชนบทและชายฝั่งในหลายเรื่อง ใน ‘Ponyo’ แม้ตัวเอกจะเป็นปลาทองแต่ฉากทะเลเต็มไปด้วยปลาขนาดเล็กหลากชนิดที่ช่วยทำให้โลกใต้น้ำมีชีวิตชีวา โดยเฉพาะฉากที่โฟกัสถึงการเปลี่ยนผ่านระหว่างโลกมนุษย์กับทะเล ส่วน ‘Nagi no Asukara’ นั้นเจาะลึกความสัมพันธ์ของชุมชนชายทะเล—ฉากแอ่งน้ำและโขดหินมีรายละเอียดสิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ ที่คล้ายปลาบู่ แสดงถึงวิถีชีวิต และใน ‘Tsuritama’ ที่เน้นเรื่องตกปลา คุณจะเห็นปลาท้องถิ่นเล็ก ๆ ปรากฏบ่อย ๆ เป็นสัญลักษณ์ของการเติบโตและมิตรภาพ มุมมองแบบคนชอบสังเกตอย่างฉันคือ ปลาบู่ไม่จำเป็นต้องเป็นตัวละครหลัก แต่มันทำหน้าที่เชื่อมภาพระหว่างตัวละครกับสภาพแวดล้อมอย่างเงียบ ๆ การจับผิดพวกนี้ทำให้การดูอนิเมะสนุกขึ้น และบางครั้งก็รู้สึกเหมือนผู้กำกับตั้งใจใส่รายละเอียดเพื่อเรียกความคุ้นเคยของผู้ชมออกมา

เรื่องต้นแบบของตัวละครแบบนี้มักจะชวนคิดเล่นๆ มากกว่าการมีคำตอบชัดเจนด้วยเหตุผลเดียวกันหลายครั้งตัวละครการ์ตูนหรือมาสคอตประเภทปลามักเกิดจากการผสมผสานระหว่างลักษณะทางกายภาพของปลาจริงกับการ์ตูนเชิงสัญลักษณ์ และชื่อเรียกง่ายๆ ที่คนจดจำได้ ซึ่งกรณีของ 'ปลาบ๊อบ' ก็ดูจะเข้าข่ายนี้มากกว่าที่จะมีต้นแบบมาจากคนหรือสัตว์ตัวใดตัวหนึ่งโดยตรง ผมเห็นรายละเอียดในการออกแบบที่ชวนให้คิดถึงปลาตระกูลยอดนิยมอย่างปลาทองหรือปลากัดในแง่สีสันและทรงตัว แต่ท่าทางหรือบุคลิกที่ถูกใส่เข้าไปมักมาจากการ์ตูนเชิงมนุษย์นิยมที่ต้องการให้ผู้ชมอินได้ทันที ไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับชีววิทยาจริงเสมอไป ในมุมมองของแฟนที่ติดตามผลงานการออกแบบตัวละครมานาน ผมมักคิดว่าแรงบันดาลใจของผู้สร้างมาจากแหล่งหลากหลาย — บางทีอาจได้แรงบันดาลใจจากสัตว์เลี้ยงในบ้าน บทสนทนากับคนใกล้ตัว หรือมุกตลกที่อยากใส่ลงไปให้เด่น เช่น การให้ตาโต เก็บเสียงพูดที่เป็นเอกลักษณ์ หรือท่าทางตลกเพื่อขายมุก ซึ่งถ้ามองแบบนี้ 'ปลาบ๊อบ' น่าจะเป็นผลรวมของไอเดียเล็กๆ น้อยๆ มากกว่าการลอกแบบคนจริง งานในอดีตที่ชวนเปรียบเทียบได้บ้าง เช่น ตัวละครสัตว์ใน 'Finding Nemo' ที่ใช้ลักษณะของปลาเป็นพื้นฐาน แต่ผสมบุคลิกของคนเข้าไป หรือมาสคอตจากรายการทีวีที่ออกแบบให้เข้าถึงง่ายและจำได้ทันที ท้ายที่สุด ความลึกลับว่ามีต้นแบบจริงหรือไม่กลับเป็นจุดเด่นอย่างหนึ่งของตัวละคร ผมชอบความที่แฟนๆ สามารถจินตนาการและตีความได้ — บางคนอาจเห็นเป็นการ์ตูนจากปลาทอง บางคนอาจเชื่อมโยงกับคนที่ชอบเล่นมุกแห้งๆ ในกลุ่มเพื่อน ความไม่แน่นอนนี้ทำให้เกิดบทสนทนา สนุกกับการวิเคราะห์ และยังช่วยให้ตัวละครมีชีวิตต่อในความทรงจำของคนดู นั่นแหละคือเหตุผลว่าทำไมบางครั้งการไม่มีต้นแบบชัดเจนจึงเป็นข้อดีที่ทำให้ตัวละครโดดเด่นได้

ชื่อ 'แมวยิ้ม' ฟังดูคลุมเครือ แต่ถ้าต้องนึกภาพแมวที่ยิ้มอย่างมีเอกลักษณ์ ผมมักจะนึกถึงแมวจากนิยายคลาสสิกอย่าง 'Alice in Wonderland'—เจ้า Cheshire Cat ที่ยิ้มแห้งและหายวับไปเหลือแต่รอยยิ้ม เรื่องราวต้นฉบับของ Lewis Carroll ถูกนำไปดัดแปลงเป็นการ์ตูนและอนิเมะหลายครั้ง จนภาพแมวยิ้มแบบนั้นฝังอยู่ในความทรงจำของคนทั่วโลก มุมมองของผมในฐานะคนที่ชอบสัญลักษณ์คือ แมวยิ้มแบบ Cheshire มันกลายเป็นภาพแทนของความลึกลับและการเล่นคำ เห็นแล้วรู้เลยว่าไม่ใช่แมวบ้านธรรมดา แต่เป็นตัวละครที่เล่นกับมุมมองของความจริงและความเพ้อฝัน การยิ้มที่แยกจากร่างกายยังให้ความรู้สึกทั้งขำและหลอนในเวลาเดียวกัน ทำให้ทุกครั้งที่ใครพูดถึง 'แมวยิ้ม' ผมก็มักจะเชื่อมโยงกลับไปยังแมวตัวนั้นโดยอัตโนมัติ ถ้าคุณกำลังมองหาต้นตอแบบรวบรัด มันมีร่องรอยชัดเจนในงานดั้งเดิมและฉบับดัดแปลงหลายเวอร์ชัน ซึ่งส่วนตัวผมคิดว่านี่แหละคือที่มาที่คนส่วนใหญ่หมายถึงเวลาพูดว่า 'แมวยิ้ม' — แมวที่ยิ้มได้อย่างลึกลับและตรึงใจ

ดิฉันชอบมองรายละเอียดการออกแบบของ 'ปลาบ๊อบ' มากกว่าที่หลายคนคิด เพราะความเรียบง่ายของมันแฝงด้วยเทคนิคเล็กๆ น้อยๆ ที่ทำให้ตัวละครโดดเด่นทันทีที่เห็น รูปลักษณ์โดยรวมเป็นปลาทรงกลมค่อนข้างแบน เส้นขอบหนาชัดเจน ไลน์ไม่ซับซ้อน ตาใหญ่กลมเรียบง่าย มีจุดสะท้อนเล็กๆ เพื่อให้ดวงตาดูมีชีวิต ส่วนปากมักวาดเป็นเส้นโค้งบางๆ ที่เปลี่ยนอารมณ์ได้ง่ายจากยิ้มเล็กๆ เป็นหน้าตาเหม่อ สีที่ใช้มักเป็นพาสเทลหรือสีสดไม่ซับซ้อน เช่น เหลืองอมน้ำตาลอ่อน ส้มพาสเทล หรือฟ้านุ่ม เงาและแสงมักทำแบบแบนๆ หรือใช้จุดไฮไลต์เล็กๆ แทนการลงกราเดียนท์ซับซ้อน ทำให้ขยายเป็นสติกเกอร์หรือของที่ระลึกได้โดยไม่เสียรายละเอียด สิ่งที่ชอบเป็นพิเศษคือการออกแบบอุปกรณ์เสริม เช่น หมวกเล็กๆ แว่นตา หรือคาแรกเตอร์ในอิริยาบถต่างๆ ที่ยังคงโครงร่างเดิมไว้ การรักษา 'ซิลูเอตต์' ให้จำง่ายแบบนี้ทำให้แปลงเป็นของเล่นนุ่ม ของตกแต่ง หรือภาพสติ๊กเกอร์แชทได้ดี การเคลื่อนไหวในงานอนิเมชันสั้นๆ มักเน้นเฟรมไม่กี่เฟรม แต่พอให้ความรู้สึกน่ารักได้เลย ซึ่งสะท้อนการออกแบบที่คิดเผื่อการนำไปใช้งานจริง แหล่งที่มาทางผลงานมักจะถูกลงชื่อโดยศิลปินอิสระที่ใช้ชื่อนามปากกาเป็นคำง่ายๆ ในนิเวศสื่อสังคมออนไลน์และสติกเกอร์ไลน์ ชื่อที่เห็นบ่อยคือชื่อเล่นที่เกี่ยวกับ 'บ๊อบ' หรือเวอร์ชันย่อของมัน ทำให้แฟนๆ เรียกกันว่า 'ปลาบ๊อบ' มากกว่าจะเป็นชื่อจริงของผู้วาด ในมุมมองของคนที่ชอบสะสม อะไรที่ออกแบบมาเรียบแต่คงเอกลักษณ์ได้ขนาดนี้ มันแสดงถึงการคิดงานที่ชาญฉลาด—ไม่ต้องละเอียดจนเกินไป แต่ใช้งานได้จริงและทำให้คนจดจำได้ ตรงนี้แหละที่ทำให้ตัวละครเล็กๆ อย่าง 'ปลาบ๊อบ' น่ารักจนอยากเก็บไว้เป็นของสะสม

กลิ่นความน่ารักแบบนั้นกระซิบมาทันทีว่าเป็นตัวละครจากโลกของซานริโอ — นั่นคือตัวกระต่ายสีชมพูที่หลายคนนึกถึงคือ 'My Melody' และเรื่องราวของเธอก็อบอุ่นแบบวัยเด็กสุดๆ ฉันรู้สึกเหมือนได้หวนคืนสู่ชิ้นส่วนของของเล่นเด็กเมื่อเห็นเธอ ใบหน้ากลมๆ มีฮู้ดสีชมพูหรือสีแดง ตากลมโต และบุคลิกน่ารักบริสุทธิ์เป็นเอกลักษณ์ เวลาพูดถึงต้นกำเนิดแบบย่อๆ ก็ต้องบอกว่า 'My Melody' เกิดจากแบรนด์ซานริโอและถูกนำไปปรับเป็นหลายงาน ทั้งสินค้ากระจุ๊กกระจิ๊ก คัตเอาท์ และอนิเมะอย่าง 'Onegai My Melody' ที่ขยายจินตนาการของเธอออกมาเป็นซีรีส์เรื่องราวสำหรับเด็กจนถึงแฟนวัยรุ่น ความที่เธอดูบริสุทธิ์ทำให้ชอบพอกันได้ง่าย ไม่ว่าจะเป็นฉากฮีลใจในอนิเมะหรือการ์ตูนสั้นที่เล่าเรื่องมิตรภาพและปัญหาเล็กๆ ในชีวิตประจำวัน ถ้าคุณเจอกระต่ายสีชมพูกับหน้าตาหวานๆ แบบนี้ ความเป็นไปได้สูงมากว่ามันคือ 'My Melody' — แต่ถ้าเป็นสไตล์มินิมอลหรือมาจากคอมมิกยุโรป อาจไม่ใช่เธอก็ได้ ฉันมักจะยิ้มทุกครั้งที่เห็นของที่ระลึกของเธออยู่บนชั้นขายของ นั่นแหละเสน่ห์แบบคลาสสิกที่ยังคงทำให้ใจอุ่นอยู่เสมอ

พูดตรง ๆ ว่าตัวปลาบล็อบมักโผล่มาในบทบาทเล็ก ๆ เป็นคาเมโอหรือเป็นสัตว์แปลก ๆ ในฉากหลัง มากกว่าจะเป็นตัวละครหลัก ในความคิดของผม 'Finding Dory' เป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจน เพราะซีนในศูนย์อนุบาลสัตว์ทะเลมีสัตว์ลึกหน้าตาแบบปลาบล็อบปรากฏเป็นฉากรองที่คนดูสังเกตได้เมื่อจับใจความความแปลกของโลกใต้ทะเล ผมชอบมองฉากพวกนี้เหมือน Easter egg ของนักออกแบบ — มันเติมรสชาติให้โลกสมจริงขึ้นโดยไม่ต้องสปอยล์บทบาทหลัก การใส่ปลาบล็อบแบบนี้ยังช่วยกระตุ้นความสนใจของเด็ก ๆ ให้อยากรู้จักสัตว์จริง ๆ จากโลกใต้ทะเลมากขึ้น ในแง่ความบันเทิง มันเป็นท่าทีสนุก ๆ ที่ทำให้การ์ตูนทะเลดูมีมิติ ขณะที่ไม่ได้ทำให้โครงเรื่องหนักขึ้น เห็นได้ชัดว่าทีมงานเลือกใช้ความแปลกของปลาบล็อบเป็นสีสันมากกว่าจะทำเป็นตัวละครสำคัญ

ลองนึกภาพการเล่าเรื่องที่มีตัวละครตัวเล็ก ๆ แต่กลับขยับช่องว่างของเหตุการณ์ทั้งหมดได้อย่างชาญฉลาด — นั่นแหละคือบทบาทของปลาบ๊อบในพล็อตหลักตามที่ผมเห็น ปลาบ๊อบมักถูกใช้เป็นตัวจุดชนวนเหตุการณ์สำคัญ: บางครั้งการกระทำเล็ก ๆ ของเขาก็เป็นชนวนให้ตัวเอกหรือฝ่ายตรงข้ามต้องตัดสินใจเปลี่ยนทิศทางเรื่องราวอย่างสุดขั้ว ฉากหนึ่งที่ผมชอบคือช่วงที่ปลาบ๊อบทำสิ่งดูไม่สำคัญแต่กลับเผยความจริงบางอย่าง ทำให้ความเชื่อหรือสมมติฐานของตัวเอกพังทลาย และนั่นส่งผลให้ความขัดแย้งหลักทวีความรุนแรงขึ้น ช่วงแบบนี้ทำหน้าที่เป็นสะพานระหว่างช่วงตั้งต้นกับไคลแมกซ์ได้ดี และเขามักจะเป็นคนที่ผลักดันเรื่องให้วิ่งต่อไปแทนที่จะยืดเยื้อ นอกจากเป็นตัวจุดชนวนแล้ว ปลาบ๊อบยังทำหน้าที่เป็นกระจกสะท้อนคุณค่าของตัวเอกหรือสังคมรอบตัวได้อย่างลงตัว ในหลายฉากผมเห็นเขาเป็นตัวเสียดสีหรือเป็นคำถามเชิงจริยธรรมที่ทำให้ตัวเอกต้องมองตัวเองใหม่ การเป็นโฟล์หรือคู่ตรงข้ามด้านคาแรกเตอร์แบบนี้ช่วยเพิ่มมิติให้บทและทำให้ผู้ชมได้คิดตาม ไม่ใช่แค่ติดตามเหตุการณ์เพียงอย่างเดียว อีกมิติที่ฉันให้ความสำคัญคือการเป็นที่มาของอารมณ์ — ปลาบ๊อบบางครั้งให้ความตลกขบขัน บางครั้งก็ให้ความเศร้า ทำให้จังหวะเรื่องไม่รู้สึกหนักจนเกินไปและยังคงมนต์เสน่ห์ไว้ได้ สรุปแบบรู้สึกส่วนตัวก็คือ ปลาบ๊อบไม่ได้แค่เป็นตัวประกอบที่เดินผ่านฉาก เขาคือแรงขับเคลื่อนทั้งในเชิงโครงสร้างของพล็อตและเชิงธีม ถ้าตัดเขาออกไป เรื่องบางตอนอาจยังคงเดินต่อได้ แต่ความต่อเนื่องของสาเหตุ-ผลที่ทำให้เรารู้สึกอินหรือเข้าใจตัวละครหลักจะอ่อนลงอย่างเห็นได้ชัด ผมมักจะชอบฉากที่ปลาบ๊อบถูกวางให้ทำหน้าที่สองทาง ทั้งกระตุ้นเหตุการณ์และสะท้อนความคิดของตัวเอก — แบบนั้นทำให้เรื่องมีชั้นเชิงขึ้นมาก

ปลาบนฟ้าที่หลายคนคุ้นเคยจากการ์ตูนและอนิเมะนั้น แท้จริงแล้วดัดแปลงมาจากนิยายวิทยาศาสตร์คลาสสิกของจีนชื่อ 'Legend of the Skyfish' ที่ตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 1982 ความแปลกใหม่ของเรื่องอยู่ที่การผสมผสานแนวคิดวิทยาศาสตร์เข้ากับตำนานพื้นบ้าน ตัวเอกที่เป็นปลาที่สามารถบินได้ในโลกที่เต็มไปด้วยหมู่เมฆและอาณาจักรลอยฟ้า สร้างความประทับใจให้ผู้อ่านด้วยจินตนาการที่ล้ำยุคสำหรับยุคสมัยนั้น เสน่ห์ของต้นฉบับอยู่ที่การเล่าเรื่องแบบแฟนตาซีที่แฝงปรัชญาลึกซึ้งเกี่ยวกับการอยู่ร่วมกันระหว่างธรรมชาติและเทคโนโลยี ซึ่งแตกต่างจากเวอร์ชันการ์ตูนที่เน้นแอ็กชันและความตื่นเต้นมากกว่า

คนในชุมชนชนบทมักเล่าเรื่องปลาบู่ในเชิงสัญลักษณ์ว่าเป็นสัตว์ที่อดทนและปรับตัวเก่ง เหตุนี้เองทำให้ผู้สร้างการ์ตูนหลายคนดึงภาพปลาบู่จากนิทานพื้นบ้านมาใช้เป็นต้นแบบของตัวละครที่คล้ายคนแต่ยังคงเอกลักษณ์ของปลาไว้ ฉันเติบโตมากับเรื่องเล่าแบบนี้ เลยชอบเวลาที่นักเขียนเอาลักษณะนิสัยพื้นบ้าน—ช่างสังเกต ใจเย็น แต่ก็มีมุมกวนๆ—มาใส่ในบทตัวละคร ในงานเล่าเรื่องสมัยใหม่ ผู้สร้างมักผสานองค์ประกอบหลายอย่างเข้าด้วยกัน: รูปร่างและการเคลื่อนไหวจากของจริง ความหมายเชิงสัญลักษณ์จากนิทาน และภาพลักษณ์ที่ทำให้คนดูสัมพันธ์ได้ง่าย ผลลัพธ์คือปลาบู่ที่กลายเป็นตัวแทนของคนบ้านนา อารมณ์เรียบง่าย และความฮาทั้งน่ารักและเจ็บแสบ ซึ่งสำหรับฉันแล้วเป็นเสน่ห์ที่ทำให้ตัวละครยังคงตรึงใจคนดูรุ่นต่อรุ่น