ปลาบ๊อบ ถูกออกแบบหน้าตาอย่างไรและใครเป็นคนวาด?

ชื่อ 'ปลาบล็อบ' ที่หลายคนคุ้นเคยจริงๆ แล้วมาจากสัตว์ทะเลตัวหนึ่งที่มีรูปร่างเจลลี่และดูแปลกตาในสภาพที่ถูกนำขึ้นมาจากความกดดันลึก ในนามวิทยาศาสตร์บางครั้งจะเรียกกันว่า Psychrolutes ซึ่งเป็นกลุ่มปลาที่อาศัยในน้ำลึก ไม่ใช่คาแรกเตอร์ที่มีผู้สร้างเพียงคนเดียวเหมือนตัวละครจากการ์ตูนหรือเกม คาแรกเตอร์แบบน่ารักหรือฮาๆ ที่เราเห็นบนสติกเกอร์ ไอเทมของเล่น หรือมีมในโซเชียลมีเดีย ถูกตีความและออกแบบใหม่โดยศิลปิน นักวาดการ์ตูน และคนทำของที่ระลึกหลายคน ไม่ได้มีผู้สร้างคนเดียวที่ถือว่าเป็นต้นฉบับของทุกอย่าง ความโด่งดังของปลาบล็อบในวัฒนธรรมอินเทอร์เน็ตเริ่มจากการที่ภาพของตัวอย่างจากความลึกถูกเผยแพร่แล้วดูแตกต่างอย่างมากเมื่อขึ้นมาบนผิวน้ำ ความเปลี่ยนแปลงของรูปทรงเมื่อขาดแรงดันทำให้มันมีลักษณะคล้ายเจลลี่หรือ 'บล็อบ' ซึ่งคนเอามาล้อเลียนและทำมีมกันกว้างขวาง ต่อมาศิลปินหลายคนก็เอาแรงบันดาลใจจากรูปลักษณ์นั้นมาดัดแปลงให้กลายเป็นตัวการ์ตูนน่ารัก บ้าบอ หรือเป็นมาสคอตสำหรับแคมเปญอนุรักษ์ บางชิ้นถูกทำเป็นตุ๊กตาพลัช สติกเกอร์แชต หรือภาพประกอบลงคาแรคเตอร์ที่คนจดจำได้ง่าย การแพร่หลายแบบนี้เกิดจากกลุ่มคนจำนวนมาก สื่อโซเชียล และสินค้าที่ผลิตออกมา ไม่ใช่คำสั่งหรือการออกแบบของบุคคลคนใดคนหนึ่งเท่านั้น ถ้ามองเป็นงานออกแบบคาแรกเตอร์โดยตรง จะเห็นว่านักออกแบบชาวอินดี้และบริษัทสินค้าหลายแห่งได้ตีความปลาบล็อบในสไตล์ของตัวเอง บางคนเน้นความน่ารักจนกลายเป็นมาสคอตขายของ บางคนเล่นมุขตลกเพื่อเป็นมีม บางผลงานเน้นให้เห็นด้านเศร้าหรือเป็นสัญลักษณ์ของสัตว์ที่ต้องเผชิญภัยคุกคาม ตัวอย่างเช่นในร้านขายของออนไลน์และแอปแชต มักมีสติกเกอร์ปลาบล็อบหลากสไตล์ให้เลือก นอกจากนี้องค์กรหรือแคมเปญอนุรักษ์บางครั้งก็ใช้ภาพปลาบล็อบเพื่อนำเสนอเรื่องการทำประมงลึกและผลกระทบต่อสัตว์ใต้ทะเล ซึ่งยิ่งทำให้ภาพลักษณ์ของปลาบล็อบคุ้นเคยขึ้นไปอีก สรุปคือถาตอบตรงๆ ได้เลยว่าคาแรกเตอร์ปลาบล็อบที่โด่งดังไม่ได้มี 'ผู้สร้างคนเดียว' ในความหมายของตัวละครต้นฉบับเหมือนงานนิยายหรืออนิเมะ มันเกิดขึ้นจากการตีความซ้ำๆ ของสังคมและศิลปินจำนวนมากที่เอารูปลักษณ์ของปลาจริงมาเล่นมุก ประดิษฐ์เป็นสินค้า และทำเป็นมีมให้คนจดจำ ซึ่งก็น่าสนใจดีตรงที่คาแรกเตอร์แบบนี้เปลี่ยนจากสิ่งมีชีวิตที่ถูกมองว่าแปลก ไปเป็นสัญลักษณ์ที่ทำให้คนหัวเราะ รู้สึกเห็นใจ หรืออยากเรียนรู้มากขึ้น — ส่วนตัวแล้วชอบที่สิ่งที่ดูแปลกสามารถกลายเป็นช่องทางให้คนสนใจเรื่องทะเลลึกและการอนุรักษ์ได้อย่างไม่คาดคิด

ชื่อ 'ปลาบ๊อบ' มักจะทำให้คนคิดถึงฟองน้ำสีเหลืองที่อาศัยอยู่ใต้ทะเลในเมืองเล็กๆ ซึ่งต้นตอของตัวละครนี้มาจากซีรีส์การ์ตูนฝรั่งยอดฮิตอย่าง 'SpongeBob SquarePants' ที่ออกอากาศทางช่อง Nickelodeon ตั้งแต่ปี 1999 โดยผู้สร้าง Stephen Hillenburg ในฐานะคนหนึ่งที่เติบโตมากับการ์ตูนยุคปลาย 90s ฉันชอบเล่าเกี่ยวกับตอนเปิดตัวอย่าง 'Help Wanted' ให้เพื่อนฟัง เพราะตอนนั้นวางพื้นฐานทั้งหมดได้ชัดเจน — ความบริสุทธิ์ของตัวละคร การล้อเลียนวัฒนธรรมป๊อป และมุกตลกที่คนทุกวัยเข้าถึงได้ ประกอบกับตัวละครข้างเคียงที่โดดเด่น เช่น Patrick, Squidward, Mr. Krabs และบ้านสับปะรดของตัวเอก ทำให้โลกของ 'SpongeBob SquarePants' กลายเป็นพื้นที่ที่แปลกแต่มีเสน่ห์ มุมมองของฉันต่อปลาบ๊อบไม่ใช่แค่ตัวละครการ์ตูนทั่วไป แต่เป็นตัวแทนของความรื่นเริงแบบไร้พิธีรีตรองที่ยังคงทำให้ยิ้มได้ทุกครั้งที่ดู ฉันชอบฉากสั้นๆ ที่ปลาบ๊อบตื่นเต้นกับสิ่งเล็กๆ ในชีวิตประจำวัน หรือเวลาที่เขาทุ่มเททำงานที่ 'Krusty Krab' อย่างจริงจัง เพราะมันสะท้อนความเรียบง่ายที่หาได้ยากในสื่อสมัยใหม่ ถึงแม้การ์ตูนนั้นจะเป็นงานของชาวอเมริกัน แต่การแปลและการพากย์ในหลายประเทศรวมถึงไทยก็ช่วยเติมสีสันให้ตัวละครมีชีวิตขึ้นอีกแบบหนึ่ง นั่นคือเหตุผลที่แม้จะผ่านมานานหลายสิบปี ปลาบ๊อบยังคงมีฐานแฟนเหนียวแน่นและกลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมป๊อปที่คนหลายเจเนอเรชันหยิบมาพูดถึงได้เสมอ

หน้าปกไลท์โนเวลของ 'Maou Gakuin no Futekigousha' คือจุดที่ผมรู้สึกได้ทันทีว่าดีไซน์ของอานอสถูกวางองค์ประกอบมาอย่างตั้งใจ—ทรงผม ท่าทาง และชุดคลุมดำที่มีรายละเอียดทองแดง ทั้งหมดนี้มาจากภาพประกอบต้นฉบับของไลท์โนเวล ซึ่งผลงานภาพประกอบนั้นลงชื่อโดย 'Yoshinori Shizuma' ที่ออกแบบหน้าตาและคอสตูมของตัวละครตั้งแต่แรกเริ่ม การอ่านคำบรรยายของผู้แต่งร่วมกับภาพประกอบของ Shizuma ทำให้ฉันเข้าใจว่ารูปลักษณ์ของอานอสไม่ได้เป็นแค่ความเท่ แต่ยังสื่อสถานะและคาแรกเตอร์ โครงชุดที่ดูคลาสสิกผสมกับเส้นสายสมัยใหม่ และองค์ประกอบสีแดง-ทองที่สื่ออำนาจ นั่นคือเหตุผลที่ชุดของอานอสดึงดูดสายตาและถูกนำไปใช้ต่อยอดในทุกสื่อต่อมา เช่น ปกเล่มและโปสเตอร์โปรโมท ซึ่งยังคงย้ำภาพลักษณ์เดิมที่ Shizuma สร้างไว้

เรื่องต้นแบบของตัวละครแบบนี้มักจะชวนคิดเล่นๆ มากกว่าการมีคำตอบชัดเจนด้วยเหตุผลเดียวกันหลายครั้งตัวละครการ์ตูนหรือมาสคอตประเภทปลามักเกิดจากการผสมผสานระหว่างลักษณะทางกายภาพของปลาจริงกับการ์ตูนเชิงสัญลักษณ์ และชื่อเรียกง่ายๆ ที่คนจดจำได้ ซึ่งกรณีของ 'ปลาบ๊อบ' ก็ดูจะเข้าข่ายนี้มากกว่าที่จะมีต้นแบบมาจากคนหรือสัตว์ตัวใดตัวหนึ่งโดยตรง ผมเห็นรายละเอียดในการออกแบบที่ชวนให้คิดถึงปลาตระกูลยอดนิยมอย่างปลาทองหรือปลากัดในแง่สีสันและทรงตัว แต่ท่าทางหรือบุคลิกที่ถูกใส่เข้าไปมักมาจากการ์ตูนเชิงมนุษย์นิยมที่ต้องการให้ผู้ชมอินได้ทันที ไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับชีววิทยาจริงเสมอไป ในมุมมองของแฟนที่ติดตามผลงานการออกแบบตัวละครมานาน ผมมักคิดว่าแรงบันดาลใจของผู้สร้างมาจากแหล่งหลากหลาย — บางทีอาจได้แรงบันดาลใจจากสัตว์เลี้ยงในบ้าน บทสนทนากับคนใกล้ตัว หรือมุกตลกที่อยากใส่ลงไปให้เด่น เช่น การให้ตาโต เก็บเสียงพูดที่เป็นเอกลักษณ์ หรือท่าทางตลกเพื่อขายมุก ซึ่งถ้ามองแบบนี้ 'ปลาบ๊อบ' น่าจะเป็นผลรวมของไอเดียเล็กๆ น้อยๆ มากกว่าการลอกแบบคนจริง งานในอดีตที่ชวนเปรียบเทียบได้บ้าง เช่น ตัวละครสัตว์ใน 'Finding Nemo' ที่ใช้ลักษณะของปลาเป็นพื้นฐาน แต่ผสมบุคลิกของคนเข้าไป หรือมาสคอตจากรายการทีวีที่ออกแบบให้เข้าถึงง่ายและจำได้ทันที ท้ายที่สุด ความลึกลับว่ามีต้นแบบจริงหรือไม่กลับเป็นจุดเด่นอย่างหนึ่งของตัวละคร ผมชอบความที่แฟนๆ สามารถจินตนาการและตีความได้ — บางคนอาจเห็นเป็นการ์ตูนจากปลาทอง บางคนอาจเชื่อมโยงกับคนที่ชอบเล่นมุกแห้งๆ ในกลุ่มเพื่อน ความไม่แน่นอนนี้ทำให้เกิดบทสนทนา สนุกกับการวิเคราะห์ และยังช่วยให้ตัวละครมีชีวิตต่อในความทรงจำของคนดู นั่นแหละคือเหตุผลว่าทำไมบางครั้งการไม่มีต้นแบบชัดเจนจึงเป็นข้อดีที่ทำให้ตัวละครโดดเด่นได้

หน้าตาของผีตลกในภาพยนตร์ 'It' ถูกออกแบบมาให้ดูย้อนยุคแต่ผิดปกติ จนเกิดความน่ากลัวที่ฝังใจมากกว่าหน้ากากตลกธรรมดา ฉันชอบสังเกตรายละเอียดเล็กๆ อย่างเส้นหน้าม้าและจีบคอที่ให้ความรู้สึกว่าเครื่องแต่งกายมาจากยุคก่อน ไม่ได้เป็นชุดตลกสมัยใหม่ที่สดใส แต่ใช้โทนสีซีดและผ้าหยาบ ทำให้ตัวละครดูเหมือนตกยุคและผิดที่ผิดทาง ใบหน้าซีด ขอบปากแดงที่ลากยาวจนกลายเป็นรอยยิ้มบิดเบี้ยว พร้อมกับการแต่งหน้าเน้นดวงตาที่ทำให้ภาพรวมดูทั้งเย็นและไม่เป็นมิตร ในมุมที่เป็นสยอง การใช้โพรสเธติกส์ทำให้สัดส่วนหน้า เช่น คิ้ว จมูก ปาก มีความเกินจริง ส่วนการเดินและการเคลื่อนไหวก็ถูกออกแบบให้ผิดปกติ เช่น หยุดแบบไม่เป็นธรรมชาติหรือขยับหัวอย่างรวดเร็ว ซึ่งพอรวมกับแสงเงา เสียงประกอบ และมุมกล้องใกล้ๆ จะยิ่งเพิ่มความหวาดกลัว ผลลัพธ์คือผีตลกที่ไม่ได้พึ่งพาเลือดสาด แต่ใช้รูปลักษณ์และจังหวะการแสดงทำให้รู้สึกไม่สบายใจจนติดตามไปนาน ๆ

รูปลักษณ์ของพาวเวอร์ใน 'Chainsaw Man' โดดเด่นด้วยความขัดแย้งระหว่างความน่ารักและความดิบเถื่อน ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้เธอจำได้ง่ายทันที ถ้าจะพูดแบบตรงๆ ฉันชอบที่รายละเอียดเล็ก ๆ ถูกใช้เพื่อบอกบุคลิก—ผมยาวรุงรังสีชมพูดูเด็กแต่คมเข้ากับฟันแหลมและดวงตาสีเหลืองที่มีแววซุกซน เขาเล็ก ๆ สองข้างบนหน้าผากทำให้เธอชัดเจนว่าเป็นปีศาจ ส่วนโครงร่างเสื้อผ้านั้นให้ความรู้สึกเป็นชุดนักเรียนที่ถูกปรับแต่ง: เสื้อเชิ้ต กระโปรงสั้น และเนกไทหรือริบบิ้น แต่ทุกอย่างจะดูไม่เรียบร้อย มีรอยฉีก เลอะเลือด หรือพับผิดที่ ซึ่งสื่อถึงนิสัยวุ่นวายและเลือดเย็นของเธอ จุดที่ผมชอบมากคือการใช้โทนสีตัดกัน—สีชมพูอ่อนของเส้นผมกับแดงของเลือดและเขา ทำให้เธอดูทั้งน่ารักและอันตรายไปพร้อมกัน มันเหมาะกับคาแรกเตอร์ที่พูดจาวกวน แต่อาจทำเรื่องเลวร้ายได้ตลอดเวลา ซึ่งเป็นดีไซน์ที่สะท้อนนิสัยของพาวเวอร์ได้ดีจริง ๆ

คนในชุมชนชนบทมักเล่าเรื่องปลาบู่ในเชิงสัญลักษณ์ว่าเป็นสัตว์ที่อดทนและปรับตัวเก่ง เหตุนี้เองทำให้ผู้สร้างการ์ตูนหลายคนดึงภาพปลาบู่จากนิทานพื้นบ้านมาใช้เป็นต้นแบบของตัวละครที่คล้ายคนแต่ยังคงเอกลักษณ์ของปลาไว้ ฉันเติบโตมากับเรื่องเล่าแบบนี้ เลยชอบเวลาที่นักเขียนเอาลักษณะนิสัยพื้นบ้าน—ช่างสังเกต ใจเย็น แต่ก็มีมุมกวนๆ—มาใส่ในบทตัวละคร ในงานเล่าเรื่องสมัยใหม่ ผู้สร้างมักผสานองค์ประกอบหลายอย่างเข้าด้วยกัน: รูปร่างและการเคลื่อนไหวจากของจริง ความหมายเชิงสัญลักษณ์จากนิทาน และภาพลักษณ์ที่ทำให้คนดูสัมพันธ์ได้ง่าย ผลลัพธ์คือปลาบู่ที่กลายเป็นตัวแทนของคนบ้านนา อารมณ์เรียบง่าย และความฮาทั้งน่ารักและเจ็บแสบ ซึ่งสำหรับฉันแล้วเป็นเสน่ห์ที่ทำให้ตัวละครยังคงตรึงใจคนดูรุ่นต่อรุ่น

หน้ากากสีขาวที่ลอยเด่นบนหน้ากลม ๆ ของผีไร้หน้าเป็นสิ่งแรกที่ฉันติดใจเสมอ—มันเรียบง่ายแต่เต็มไปด้วยความไม่สบายใจ การออกแบบหน้าตาของผีไร้หน้าเน้นความเรียบแต่แปลกตา: ร่างคล้ายเงาดำยาวไม่มีนิ้วชัดเจน ส่วนใบหน้าเป็นหน้ากากสีขาวเรียบ ๆ ที่แทบไม่มีรายละเอียดของดวงตาหรือปาก การตัดทอนรายละเอียดแบบนี้ทำให้สมองของคนดูเติมความหมายเอง ซึ่งเป็นเทคนิคที่ทรงพลังมาก ฉันคิดว่าแรงบันดาลใจมาจากตำนานผีไร้หน้าและหน้ากากละครโนะ ทำให้มันดูทั้งเป็นมนุษย์แต่ก็ไม่ใช่ ซาวด์ประกอบการออกแบบหน้าตาได้ดีมาก: เสียงเงียบ ๆ ที่ซับซ้อน เช่น หายใจช้า ๆ เสียงกลืนหรือเสียงก้องเล็ก ๆ ถูกใช้เพื่อย้ำความโดดเดี่ยวและความไม่มั่นคงของตัวละคร เมื่อผีไร้หน้ากลายร่างเป็นสิ่งตะกละ เสียงจะเปลี่ยนเป็นเสียงคลุกคลิกและก้องกังวาน เพิ่มความน่ากลัวโดยไม่ต้องปรุงใบหน้ามากไป อีกอย่างที่ฉันชอบคือการใช้ความเงียบเป็นองค์ประกอบเสียง—ในหลายฉากความว่างเปล่าทางเสียงกลับทำให้หน้ากากนั้นเด่นชัดขึ้นมากกว่าดนตรีหรือเสียงเอฟเฟกต์เยอะแยะ โดยรวมแล้วการผสมระหว่างความเรียบของรูปลักษณ์และการเลือกใช้องค์ประกอบเสียงเฉพาะจังหวะทำให้ผีไร้หน้าเป็นตัวละครที่สะเทือนใจและจดจำได้ง่าย ไม่ว่าจะเป็นความเหงาหรือความอันตราย ทั้งสองอย่างถูกสื่อผ่านการออกแบบที่ฉลาดและละเอียดอ่อนอย่างลงตัว

รูปทรงซิลลูเอตของปลาก่าเป็นจุดเริ่มต้นที่ผมชอบใช้เมื่อต้องออกแบบตัวละคร — หัวใหญ่ ดวงตาเล็ก และหางยาวช่วยกำหนดบุคลิกในทันที ผมมักขยายไฟบีบูมบนหัวให้กลายเป็น 'ไฟล่อ' ที่มีรูปร่างแปลกตา เพิ่มวัตถุเชื่อมต่อที่ดูเหมือนเหยื่อติดหัวเพื่อให้มันกลายเป็นอาวุธหรือเครื่องมือในเรื่องเล่า เมื่อต้องเลือกสไตล์ ผมชอบทดลองระหว่างความน่ารักแบบการ์ตูนกับความน่ากลัวแบบเรทโทร: ถ้าทำให้เด็กดูได้ ผมจะนิ่มโครงฟันทำให้ตาเป็นแผ่นกลมและใช้สีพาสเทลเพื่อให้รู้สึกอบอุ่น แต่ถ้าต้องการความระทึก ผมเน้นฟันแหลม เนื้อผิวเป็นเกล็ดหยาบ และให้ไฟล่อเปล่งแสงสว่างน้อย ๆ เพื่อสร้างบรรยากาศมืด องค์ประกอบที่ไม่ควรมองข้ามคือการเคลื่อนไหวและเสียง — สเต็ปแบบลอยช้า ๆ คล้ายลูกบอลที่ดึงน้ำ กับเสียงครวญเบา ๆ ให้ความรู้สึกของการดึงเหยื่อ ทั้งหมดนี้ผมมักใส่ในคอนเซ็ปต์อาร์ตก่อนจะส่งให้อนิเมเตอร์หรือโปรแกรมเมอร์ลอกแบบ ผลลัพธ์ที่ดีทำให้ปลาก่าไม่ใช่แค่มอนสเตอร์ แต่กลายเป็นตัวละครที่มีนิสัยและเรื่องเล่าในตัวเอง

พูดถึง 'ปลาบู่ทอง' แล้วผมมักนึกถึงรากของเรื่องที่เป็นนิทานพื้นบ้านมากกว่าจะเป็นผลงานของคนคนเดียวเลยทีเดียว ในมุมของคนที่ติดตามนิทานพื้นถิ่นและการดัดแปลงต่าง ๆ ฉันเห็นว่า 'ปลาบู่ทอง' เป็นเรื่องที่ถูกเล่าต่อกันมานานในหลายท้องถิ่น มีเวอร์ชันเปลี่ยนรายละเอียดไปตามผู้เล่าและยุคสมัย ดังนั้นถามว่าใครเป็นผู้เขียนดั้งเดิม คำตอบเชิงตรงคือไม่มีผู้เขียนคนเดียวที่เป็นต้นกำเนิดอย่างชัดเจน เหมือนกับนิทานพื้นบ้านเรื่องอื่น ๆ ที่เกิดจากความทรงจำรวมของชุมชน มากกว่าผลงานที่มาจากนักเขียนเฉพาะคนเดียว เมื่อเรื่องราวถูกนำมาทำเป็นการ์ตูนหรือหนังสือภาพ ผู้สร้างแต่ละฉบับจะมีเครดิตของตัวเอง — บางฉบับเป็นผลงานของนักเขียนเด็ก บางฉบับเป็นการดัดแปลงโดยนักวาดการ์ตูนอิสระ หรือแม้กระทั่งสำนักพิมพ์ที่จ้างทีมงานมาเรียบเรียงใหม่ ความต่างนี้ทำให้มีหลายเวอร์ชันที่ใช้ชื่อตัวเดียวกัน แต่มีสไตล์และน้ำเสียงไม่เหมือนกัน ถ้าใครอยากรู้ชื่อผู้สร้างของฉบับใดฉบับหนึ่ง ให้มองหาชื่อผู้เขียน/ผู้วาดที่มักปรากฏบนปกหรือหน้าปกหลัง เพราะนั่นแหละคือคนที่สร้างเวอร์ชันการ์ตูนฉบับนั้นขึ้นมา โดยสรุปแล้ว ฉันมองเรื่องนี้เหมือนงานวัฒนธรรมที่มีต้นกำเนิดจากปากต่อปาก มากกว่าจะเป็นผลงานที่ผูกติดกับชื่อคนคนเดียว การ์ตูนที่ใช้ชื่อ 'ปลาบู่ทอง' ก็มักเป็นการตีความใหม่ ซึ่งผู้สร้างแตกต่างกันไปตามฉบับ ทำให้แต่ละเล่มมีรสมือและมุมมองของคนทำที่เฉพาะตัว เป็นเสน่ห์ที่ทำให้เรื่องเล่าพื้นบ้านยังคงมีชีวิตอยู่ในรูปแบบสมัยใหม่