ผู้แต่งขุนช้างขุนแผนได้รับแรงบันดาลใจจากวรรณคดีไหน?

แหล่งที่มาของ 'ขุนช้างขุนแผน' มีรากฐานแน่นหนาจากนิทานพื้นบ้าน ตำนานท้องถิ่น และวรรณกรรมไทยโบราณหลายชั้นที่ผสมผสานกันจนเป็นเรื่องเล่าหนึ่งเดียวที่เราอ่านกันในวันนี้ ผมมองว่าแทนที่จะได้แรงบันดาลใจจากวรรณคดีเดียว ผู้แต่งหรือชุมชนนักเล่าเรื่องผู้สืบทอดงานชิ้นนี้ได้รับอิทธิพลจากทั้งรูปแบบการเล่าเรื่องของลิลิตบทร้อยกรอง รวมถึงโครงเรื่องความรัก ชายหญิง และฮีโร่ที่มีร่องรอยคล้ายกับสิ่งที่พบในงาน เช่น 'รามเกียรติ์' ในแง่ของฉากต่อสู้และความยิ่งใหญ่ของจารีตศักดิ์สิทธิ์ แต่ก็ยังคงอัตลักษณ์ของนิทานพื้นบ้านไทยอย่างชัดเจน

ความเป็นลิลิตซึ่งเป็นรูปแบบบทร้อยกรองที่นิยมใช้เล่าเรื่องยาวในสมัยอยุธยา ทำให้ผมเชื่อว่างานชิ้นนี้สืบทอดแบบแผนการแต่งเล่าเดียวกับงานอื่นๆ อย่าง 'ลิลิตพระลอ' หรือบทร้อยกรองพื้นบ้านที่ผูกพันกับวรรณกรรมเชิงพรรณนาและบทบาทของมนุษย์ในสังคมท้องถิ่น นอกจากนั้น เนื้อหาที่สัมผัสกับความเชื่อเรื่องไสยศาสตร์ มนต์ดำ และความศักดิ์สิทธิ์ เช่นการเสกแผ่นยันต์และคาถาต่างๆ บอกได้ชัดว่ามีแรงกระทบจากความเชื่อพื้นบ้านซึ่งมักปรากฏในนิทานและคติชาวบ้านมากกว่าการอิงจากมหากาพย์เดียวของอินเดียหรือเขมรเพียงอย่างเดียว

ในมุมของบริบทประวัติศาสตร์ ผมเห็นว่าองค์ประกอบบางอย่างของ 'ขุนช้างขุนแผน' สะท้อนเรื่องเล่าจากพงศาวดารท้องถิ่นและเหตุการณ์ในสมัยอยุธยา ทำให้ตัวละครและเหตุการณ์บางส่วนอาจถูกดัดแปลงจากคนจริงหรือข่าวลือที่หมุนเวียน อีกทั้งการใส่รายละเอียดชีวิตประจำวัน วิถีชนบท และการทูตระหว่างชนชั้นก็ชวนให้นึกถึงข้อความจาก 'พระราชพงศาวดาร' และบันทึกท้องถิ่นที่นักเล่าเอามาแต่งเติมเพื่อตอบสนองคนฟัง การผสมผสานนี้ทำให้เรื่องมีทั้งความเร้าใจของนิยายรัก ความเป็นเอกลักษณ์ของวัฒนธรรม และบทวิจารณ์สังคมแบบซ่อนเร้น

เมื่อมองรวมกัน ผมรู้สึกว่าความยิ่งใหญ่ของ 'ขุนช้างขุนแผน' อยู่ตรงที่มันไม่ได้ยึดติดกับต้นแบบเดียว แต่นำเอาองค์ประกอบจากนิทานพื้นบ้าน วรรณกรรมบทร้อยกรองแบบลิลิต ความเชื่อท้องถิ่น และกรอบประวัติศาสตร์มาปรุงรสจนเป็นผลงานที่ทั้งเป็นเอกเทศและสะท้อนชีวิตจริงได้อย่างลึกซึ้ง นั่นคือเหตุผลที่เรื่องนี้ยังคงมีชีวิตและถูกเล่าซ้ำมาหลายรุ่น — สำหรับผมมันเหมือนการฟังบันทึกชีวิตของชุมชนที่ผ่านการแต่งแต้มจนกลายเป็นวรรณกรรมที่เรารักได้อย่างไม่น่าเบื่อ