ราพันเซล นิทาน ต้นฉบับเขียนโดยใคร

เล่มโปรดของฉันมักจะเป็นฉบับภาพประกอบที่ใส่รายละเอียดจนรู้สึกว่าอยากแตะผิวหน้ากระดาษ และฉบับหนึ่งที่โดดเด่นมากคือ 'Rapunzel' ที่วาดโดย Paul O. Zelinsky ภาพของ Zelinsky ให้ความรู้สึกเหมือนภาพพิมพ์ยุคเรเนซองซ์—มีความประณีตในการลงแสงเงา รายละเอียดลวดลายบนผ้า และการจัดองค์ประกอบที่ทำให้ฉากในเรื่องดูสมจริงแต่ยังคงความเป็นนิทาน ฉากที่ราพันเซลทอดผมหยักย้อยลงมาจากหอคอยถูกตีกรอบด้วยอาคารและต้นไม้ที่วาดประดุจภาพวาดเก่าๆ ทำให้การอ่านซาวนด์ของบทสนทนาระหว่างตัวละครมีน้ำหนักขึ้นมาก การอ่านฉบับนี้เหมาะกับคนที่อยากเห็นความลึกของงานภาพมากกว่าประกายสีสดใส มันเป็นเล่มที่ฉันเอาไว้เปิดให้คนที่ชอบสำรวจรายละเอียดในภาพดู เพราะมักจะเจอองค์ประกอบเล็กๆ ที่เสริมความหมายของบทพูดหรือฉาก ตัวอักษรกับการจัดหน้าก็ช่วยเพิ่มบรรยากาศเหมือนนั่งอ่านหนังสือนิทานเก่าๆ ยามค่ำคืน หากต้องการเล่มที่ทำให้เรื่องดูทั้งคลาสสิกและมีงานศิลป์คุ้มค่า เล่มนี้เป็นตัวเลือกที่ทำให้หลงใหลอยู่เสมอ

ตำนานว่าด้วยสาวผมยาวที่ถูกขังในหอคอยมีต้นตอที่ชัดเจนกว่าที่คนมักคิดไว้ ฉันชอบเล่าเรื่องนี้แบบคนชอบหนังสือเก่า: ก่อนที่ภาพยนตร์หรือการ์ตูนจะมอบรูปภาพสดใสให้เรา เรื่องราวของ 'ราพันเซล' มีร่องรอยยาวนานในวรรณกรรมยุโรป ฝรั่งเศสมีเวอร์ชันที่เรียกว่า 'Persinette' ซึ่งเป็นนิทานสมัยบารอคที่เล่าถึงเด็กหญิงถูกขังในหอคอย แต่ที่ทำให้เรื่องนี้เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางและถูกบันทึกไว้ในรูปแบบที่เราอ้างถึงกันทุกวันนี้ คือฉบับพี่น้องกริมม์ซึ่งรวบรวมเป็นเล่มชื่อ 'Kinder- und Hausmärchen' เมื่ออ่านต้นฉบับแล้วฉันรู้สึกว่าส่วนใหญ่รายละเอียดสำคัญ—การถูกขังในหอคอย เส้นผมที่ยาวและการช่วยเหลือจากคนนอก—ถูกนิยามและเผยแพร่โดยบริบทเยอรมันผ่านการเก็บรวบรวมของพี่น้องกริมม์ แม้ว่าจะมีร่องรอยที่คล้ายกันในนิทานของชาติอื่น แต่รูปแบบที่เรารู้จักในปัจจุบันถูกตีพิมพ์และแพร่หลายตั้งแต่ฉบับเยอรมัน จึงสามารถสรุปได้อย่างมั่นใจว่าแหล่งกำเนิดเชิงประวัติศาสตร์ของนิทานเวอร์ชันโมเดิร์นอยู่ที่เยอรมนี การอ่านฉบับเก่า ๆ ทำให้ฉันตระหนักว่าความเป็นต้นฉบับกับการดัดแปลงมักจะเดินคู่กัน เรื่องเล่าหนึ่งอาจมีรากในหลายที่ แต่แผ่นดินที่ทำให้มันกลายเป็นนิทานยอดนิยมของยุโรปยุคใหม่ก็คือเยอรมนี

พูดตรงๆเลย การเปิดอ่าน 'ราพันเซล' ฉบับพี่น้องกริมม์ครั้งแรกกับการดู 'Tangled' ให้ความรู้สึกต่างกันจนฉันยิ้มออกมาแบบคนนึกถึงเรื่องเก่าและเรื่องใหม่พร้อมกัน ในฉบับดั้งเดิมของ 'ราพันเซล' โครงเรื่องสั้น กระชับและโหดกว่า: พ่อแม่แลกทารกกับแม่มดเพราะขโมยผัก 'rapunzel' จากสวนแม่มด เด็กถูกกักขังในหอสูงโดยแม่มด เจ้าชายปีนขึ้นมาโดยฉีดผมลงมาเป็นบันได แม่มดตัดผมแล้วโยนเจ้าชายจากหอจนตาบอด เขาล่องลอยเดินทางและสุดท้ายได้พบกับราพันเซลที่หนีมาใช้ชีวิตอย่างธรรมดาและตั้งครรภ์ ลูกของทั้งสองเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้บทสรุปมีความซับซ้อนทางอารมณ์ ความรักในเรื่องต้นฉบับมีรสชาติเข้มข้น เกือบจะเป็นนิทานเตือนใจเกี่ยวกับการทำผิดและชดใช้ ในทางกลับกัน 'Tangled' ของดิสนีย์ผสานองค์ประกอบใหม่ๆ จนกลายเป็นภาพยนตร์เพลงที่อบอุ่นและตลก มีที่มาของพลังเป็นดอกไม้ทองคำ แม่มดกลายเป็น 'Mother Gothel' ที่หลอกลวงเพื่อรักษาความเยาว์ แทนที่จะเป็นแม่มดโหดร้ายเพียงอย่างเดียว และตัวเอกหญิงมีอิสระมากขึ้น ฉันชอบที่เรื่องขยายมิติความสัมพันธ์ระหว่างราพันเซลกับโลกภายนอก ใส่มุก เสียงเพลง และตัวละครสมองไวอย่าง Pascal กับม้าหน้าตายอย่าง Maximus แต่ก็รู้สึกชอบความดิบของต้นฉบับเหมือนกัน เพราะมันเตือนว่าพล็อตพื้นบ้านในยุคนั้นมีโทนหนักแน่นและตรงไปตรงมา สรุปแล้วฉันมองว่าสองเวอร์ชันเติมเต็มกัน: ฉบับกริมม์ให้ความรู้สึกคลาสสิก โหดแต่คม ในขณะที่ 'Tangled' ทำให้เรื่องเข้ากับยุคปัจจุบันด้วยการให้ตัวละครมีแรงจูงใจ ชีวิต และความตลกขบขัน ผลลัพธ์คือทั้งคู่ทำงานได้ดีในบริบทของตัวเอง และฉันก็เก็บทั้งสองแบบไว้อย่างภูมิใจ

การหา 'ราพันเซล' ฉบับแปลภาษาไทยมีหลายทางเลือก ขึ้นอยู่กับว่าจะเน้นหนังสือภาพสำหรับเด็กหรือฉบับรวมเล่มนิทานคลาสสิก เราเคยเห็นฉบับแปลไทยของ 'ราพันเซล' อยู่ในคอลเลกชันนิทานพี่น้องกริมม์หรือในรวมเล่มนิทานสำหรับเด็กที่วางขายตามร้านหนังสือใหญ่ๆ เช่น SE-ED, Naiin, B2S และคิโนะคุนิยะ เวอร์ชันกระดาษมักจะมีภาพประกอบสวย เหมาะเป็นของขวัญหรือเก็บไว้เป็นหนังสือบนชั้น ถ้าอยากสะดวกขึ้นอีกหน่อย อีบุ๊กมักมีขายบนแพลตฟอร์มไทยอย่าง MEB หรือ Ookbee ซึ่งบางครั้งมีโปรโมชั่นลดราคาและให้ตัวอย่างหน้าแรกก่อนซื้อ ส่วนถ้าชอบฟังมากกว่าดู หลายครั้งจะมีบันทึกเสียงนิทานหรืออ่านนิทานในแชนแนลของนักอ่านเด็กบนแพลตฟอร์มต่างๆ ให้เลือกฟังอย่างไม่เป็นทางการด้วย สำหรับคนที่อยากได้ฉบับเก่าๆ หรือราคาย่อมเยา ลองตามร้านมือสอง ตลาดนัดหนังสือ หรือกลุ่มแลกเปลี่ยนในโซเชียลมีเดีย ห้องสมุดท้องถิ่นก็เป็นอีกที่ที่มักมีรวมเล่มนิทานคลาสสิกให้ยืมได้ โดยรวมแล้วถ้ารู้ว่าชอบแบบไหน—ภาพประกอบทันสมัย ฉบับคลาสสิก หรืออีบุ๊ก—การหา 'ราพันเซล' ฉบับแปลไทยก็ไม่ได้ยากเลย และเป็นเรื่องสนุกที่ได้เลือกฉบับที่ตรงกับสไตล์การอ่านของเรา

เคยสงสัยไหมว่าเพลงที่ราพันเซลร้องในหนังทำให้เราซึ้งได้ยังไงในตอนแรก — สำหรับฉันมันมาจากการผสมผสานระหว่างทำนองที่ชวนฝันกับเสียงร้องที่บริสุทธิ์ของนักร้องต้นฉบับ ในเวอร์ชันภาษาอังกฤษ เพลงของตัวละครราพันเซลหลายเพลงถูกแต่งโดย Alan Menken (รับหน้าที่ทำนอง) กับ Glenn Slater (เนื้อร้อง) ซึ่งเป็นทีมที่เคยสร้างเพลงประกอบแอนิเมชันดังๆ มาก่อน ส่วนเสียงร้องต้นฉบับของราพันเซลคือ Mandy Moore เธอเป็นคนร้องเพลงอย่างเป็นทางการในภาพยนตร์ 'Tangled' โดยเฉพาะเพลงอย่าง 'When Will My Life Begin' ที่แทบจะกลายเป็นธีมประจำตัวราพันเซลเลย ในมุมมองส่วนตัว ชั้นเสียงของ Mandy Moore ให้ความรู้สึกสดใสและมีความอยากรู้อยากเห็น แทนที่จะเป็นเสียงโซปราโนหรูหรา ทำให้การแสดงออกทางอารมณ์ของตัวละครดูเป็นธรรมชาติและเข้าถึงง่าย ทำนองของ Menken ผสมกับสำเนียงคำร้องของ Slater ทำให้เพลงมีทั้งความคลาสสิกและจังหวะที่เป็นสมัยใหม่ ซึ่งช่วยให้เพลงไม่ตกยุคแม้เวลาผ่านไปหลายปี ปิดท้ายด้วยความคิดว่าเพลงพวกนี้ไม่ได้ดังเพราะแค่ทำนอง แต่เพราะเสียงที่ร้องมันบอกเล่าเรื่องได้ชัดเจน — นั่นแหละที่ทำให้ฉันยังหยิบฟังซ้ำๆ ได้จนถึงวันนี้

พอพูดถึงฉบับดั้งเดิมของ 'ราพันเซล' ผมมักแนะนำฉบับที่ยึดโครงเรื่องของพี่น้องกริมม์ไว้ครบถ้วน เพราะความเรียบง่ายของต้นฉบับช่วยให้เราเห็นโครงสร้างนิทานพื้นบ้านได้ชัดเจน ฉบับแบบนี้มักรวมอยู่ในรวมเล่มนิทานยุโรปที่แปลเป็นภาษาไทย ซึ่งจะรักษาสำนวนที่ค่อนข้างเป็นวรรณกรรมและมีโน้ตอธิบายคำศัพท์หรือความต่างของฉบับยุโรป เมื่ออ่านแล้วจะได้เห็นฉากสำคัญอย่างการถูกกักขังในหอคอย การใช้ผมเป็นบันได และตอนที่เจ้าชายเข้ามาเยี่ยม ซึ่งถ้าอยากเข้าใจที่มาของสัญลักษณ์เหล่านี้ ฉบับดั้งเดิมให้มุมมองที่ตรงไปตรงมาที่สุด ส่วนตัวแล้วฉันชอบที่จะอ่านฉบับนี้ควบคู่กับฉบับวิเคราะห์ เพราะระหว่างอ่านนิทานดั้งเดิมแล้วเทียบกับการตีความจะเห็นรายละเอียดเล็กๆ ที่ผู้แปลหรือบรรณาธิการให้มา ทำให้เข้าใจทั้งเนื้อหาและบริบททางวัฒนธรรมได้มากขึ้น

เพลงในฉากกลางคืนที่ทั้งสองร้องร่วมกันยังติดอยู่ในหัวฉันเสมอ ฉันมักจะย้อนกลับไปคิดถึงช่วงที่แสงจากเรือกระจายลงบนแม่น้ำ และเสียงประสานของ 'I See the Light' ทำให้ฉากนั้นกลายเป็นหนึ่งในโมเมนต์ที่ตราตรึงใจที่สุดใน 'ราพันเซล' เวอร์ชันคนแสดงเวอร์ชันภาพยนตร์ที่มีเพลงฉบับเดียวกับอนิเมชัน: ดนตรีประพันธ์โดย Alan Menken ขณะที่เนื้อร้องเป็นงานของ Glenn Slater ส่วนการขับร้องในเวอร์ชันต้นฉบับภาษาอังกฤษคือ Mandy Moore กับ Zachary Levi ซึ่งทั้งคู่ถ่ายทอดความเปราะบางและความตื่นเต้นของตัวละครได้อย่างลงตัว เสียงดนตรีของ Menken มักจะมีเส้นเมโลดี้ชัดเจนและการเรียบเรียงที่สนับสนุนอารมณ์ฉากได้ดี ส่วนเนื้อร้องของ Slater ช่วยให้บทเพลงมีคำพูดที่จับใจและง่ายต่อการร้องตาม ซึ่งเห็นได้ชัดใน 'I See the Light' ที่ถูกเสนอชื่อเข้าชิงรางวัลใหญ่ระดับออสการ์ด้วย แม้จะเป็นเพลงจากภาพยนตร์เด็กแต่ซาวด์ที่ได้กลับอบอุ่นและมีรายละเอียดทางดนตรีที่ผู้ฟังโตแล้วก็ยกย่องได้ ถ้านั่งคิดในมุมแฟนหนังเพลง เพลงประกอบของ 'ราพันเซล' ไม่ได้เป็นแค่ฉากประกอบ แต่เป็นตัวผลักความรู้สึกของเรื่องให้พุ่งขึ้น — และนั่นแหละที่ทำให้ฉันยังคงหวนกลับไปฟังเพลงนี้อยู่บ่อยๆ

เราโตมากับการฟังนิทานที่แม่อ่านให้ก่อนนอน จนชินกับภาพหญิงสาวผมยาวในหอคอย — เรื่องราวที่กลายเป็นที่รู้จักในชื่อ 'ราพันเซล' จริงๆ แล้วมีรากฐานมาจากแถบยุโรปกลาง โดยเฉพาะเยอรมนี ซึ่งนิทานฉบับที่เป็นที่รู้จักมากคือฉบับที่ถูกบันทึกไว้ในคอลเล็กชันนิทานพื้นบ้านของเยอรมัน ความน่าสนใจสำหรับฉันคือการที่เรื่องเดียวกันสามารถมีเวอร์ชันต่างประเทศได้ ก่อนจะมาเป็นเรื่องยอดนิยมแบบที่เรารู้จัก เคยมีเรื่องเล่าในฝรั่งเศสชื่อ 'Persinette' ซึ่งมีองค์ประกอบคล้ายกัน แต่เมื่อนำมาปรับในบริบทของชาวเยอรมัน กลิ่นอายและการตีความของนิทานเปลี่ยนไป ทำให้เวอร์ชันเยอรมันกลายเป็นต้นแบบที่ส่งต่อรุ่นสู่รุ่น ฉันจึงมองว่าแหล่งกำเนิดหลักของ 'ราพันเซล' ที่เราคุ้นเคยนั้นอยู่ที่เยอรมนีมากที่สุด และความอบอุ่นของนิทานเวอร์ชันนั้นยังทำให้เรื่องนี้มีพลังคงทนอยู่ในใจคนอ่านมาจนถึงทุกวันนี้

การเปรียบเทียบระหว่าง 'ราพันเซล' ฉบับดั้งเดิมกับ 'Tangled' ของดิสนีย์ชวนให้ยิ้มแล้วก็คิดตามไปพร้อมกัน เพราะสองเวอร์ชันไปเน้นคนละมุมคนละอารมณ์เลย ในต้นฉบับที่เก็บโดยพี่น้องกริมม์ ตัวเรื่องเรียบง่ายแต่โหดกว่า: เด็กถูกแลกเป็นค่าผัก ความสัมพันธ์กับแม่มดเป็นไปในเชิงควบคุมและลงโทษ ไม่มีคำอธิบายเวทมนตร์ของผมยาวล้น แค่มีผลเป็นพลังพิเศษและการลงโทษที่แรง เช่น แม่มดตัดผมแล้วไล่ราพันเซลไปในถิ่นทุรกันดาร ราพันเซลท้องและคลอดลูกแฝด การพบกันของเจ้าชายกับราพันเซลในตอนหลังเกิดขึ้นท่ามกลางความทุกข์และการหลงทาง จนสุดท้ายมีน้ำตาที่รักษาตาเจ้าชายให้กลับมามองเห็นได้ ซึ่งให้ความรู้สึกของการล้างบาปและการคืนความเป็นมนุษย์มากกว่า ในขณะที่เวอร์ชันของดิสนีย์ปรับมาเป็นหนังเพลง คอมเมดี้-โรแมนติก เส้นเรื่องถูกล้างความโหดร้ายและเติมแง่มุมที่เป็นมิตรต่อครอบครัว: ที่มาของพลังผมถูกผูกกับดอกไม้วิเศษ ตัวร้ายอย่าง 'Mother Gothel' มีมิติของการหลอกลวงมากกว่าการลงโทษโดยตรง และตัวเอกมีความอยากรู้อยากเห็นกับโลกภายนอกจนกลายเป็นผู้กระทำ ไม่ใช่แค่ผู้ถูกกระทำ นอกจากนี้ยังมีตัวละครเสริมที่สร้างสีสัน เช่นตัวตลกและมิตรภาพ ทำให้ภาพรวมอบอุ่นขึ้นมากกว่าต้นฉบับโบราณ สรุปก็คือฉันชอบความตรงไปตรงมาและความเข้มข้นของต้นฉบับ แต่ก็ชื่นชมที่ดิสนีย์ถอดแก่นเรื่องมาเติมด้วยอารมณ์ร่วมและจังหวะฮัมเพลงจนคนรุ่นใหม่รู้สึกเชื่อมโยงได้อย่างง่ายดาย