ราพันเซล นิทาน มาจากประเทศใด

เราโตมากับการฟังนิทานที่แม่อ่านให้ก่อนนอน จนชินกับภาพหญิงสาวผมยาวในหอคอย — เรื่องราวที่กลายเป็นที่รู้จักในชื่อ 'ราพันเซล' จริงๆ แล้วมีรากฐานมาจากแถบยุโรปกลาง โดยเฉพาะเยอรมนี ซึ่งนิทานฉบับที่เป็นที่รู้จักมากคือฉบับที่ถูกบันทึกไว้ในคอลเล็กชันนิทานพื้นบ้านของเยอรมัน ความน่าสนใจสำหรับฉันคือการที่เรื่องเดียวกันสามารถมีเวอร์ชันต่างประเทศได้ ก่อนจะมาเป็นเรื่องยอดนิยมแบบที่เรารู้จัก เคยมีเรื่องเล่าในฝรั่งเศสชื่อ 'Persinette' ซึ่งมีองค์ประกอบคล้ายกัน แต่เมื่อนำมาปรับในบริบทของชาวเยอรมัน กลิ่นอายและการตีความของนิทานเปลี่ยนไป ทำให้เวอร์ชันเยอรมันกลายเป็นต้นแบบที่ส่งต่อรุ่นสู่รุ่น ฉันจึงมองว่าแหล่งกำเนิดหลักของ 'ราพันเซล' ที่เราคุ้นเคยนั้นอยู่ที่เยอรมนีมากที่สุด และความอบอุ่นของนิทานเวอร์ชันนั้นยังทำให้เรื่องนี้มีพลังคงทนอยู่ในใจคนอ่านมาจนถึงทุกวันนี้

เราเติบโตมากับเวอร์ชันหนังสือนิทานที่เรียกว่า 'ราพันเซล' เวอร์ชันเยอรมันจนมันกลายเป็นภาพจำในหัว แต่ถาลงลึกจริง ๆ ต้นกำเนิดของเรื่องนี้ถูกเชื่อมโยงกับยุโรปฝั่งตะวันตก โดยเฉพาะเวอร์ชันที่พี่น้องกริมม์บันทึกไว้และตีพิมพ์ในคอลเล็กชัน 'Kinder- und Hausmärchen' เมื่อช่วงต้นศตวรรษที่ 19 เวอร์ชันของกริมม์เป็นจุดที่ทำให้ชื่อ 'ราพันเซล' ผูกติดกับวัฒนธรรมเยอรมันและเป็นที่รู้จักกว้างขวางขึ้นทั่วโลก ความน่าสนใจคือก่อนหน้าพี่น้องกริมม์ยังมีเวอร์ชันอื่นที่มีเนื้อหาใกล้เคียง เช่นเรื่อง 'Petrosinella' ของกัมบัตติสตา บาซิเล่ (Giambattista Basile) จากอิตาลีซึ่งปรากฏในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 รูปแบบธีมหลัก—หญิงสาวถูกขังในที่สูงและถูกช่วยโดยการปีนผมยาวหรือผ่านทางอื่น—ถูกจัดให้อยู่ในประเภทนิทานสากล (ATU 310) แสดงให้เห็นว่ามีร่องรอยของนิทานประเภทเดียวกันแพร่หลายอยู่ในหลายพื้นที่ของยุโรป เมื่อนึกถึงที่มาเลยชอบมุมมองที่ว่าการบอกเล่าไม่ใช่เรื่องของชาติเดียว แต่นี่เป็นตัวอย่างของเรื่องราวที่ย้ายถิ่นจากมือนักเล่า สู่หนังสือ และสุดท้ายถูกยึดเป็นสัญลักษณ์กับเวอร์ชันหนึ่ง ๆ ในกรณีนี้เวอร์ชันเยอรมันของพี่น้องกริมม์คือเวอร์ชันที่คนจำได้ง่ายสุด แต่พอรู้จักทั้งบริบทก็ยิ่งรู้สึกว่ามันเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ร่วมกันของยุโรปมากกว่าจะเป็นของประเทศเดียวเท่านั้น

ต้นฉบับของเรื่อง 'ราพันเซล' ถูกบันทึกโดยพี่น้องนักรวบรวมชาวเยอรมัน Jacob และ Wilhelm Grimm ในคอลเล็กชันนิทานของพวกเขา 'Kinder- und Hausmärchen' ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกในต้นศตวรรษที่ 19 (1812 และฉบับปรับปรุงหลัง ๆ) การเรียบเรียงของพี่น้อง Grimm ทำให้เรื่องราวรูปร่างชัดเจนขึ้นจากตำนานปากต่อปาก แต่ถ้าลึกลงไปอีก จะพบว่ามีต้นแบบเวอร์ชันยุโรปโบราณมาก่อนหน้านั้นด้วย เช่น นิทานฝรั่งเศสชื่อ 'Persinette' ของ Charlotte-Rose de Caumont de La Force ซึ่งเป็นหนึ่งในแรงบันดาลใจให้พี่น้อง Grimm เล่าเรื่องในรูปแบบที่เราได้ยินกันบ่อย ๆ การอ่านต้นฉบับของพี่น้อง Grimm ทำให้ฉันรู้สึกถึงสองชั้นของงานคือชั้นของการเก็บรักษาพื้นบ้านและชั้นของการปรับแต่งเชิงวรรณกรรม พวกเขาไม่ได้เขียนขึ้นมาจากความคิดสร้างสรรค์เดียวเหมือนนิยายสมัยใหม่ แต่รวบรวมและแก้ไขโครงเรื่องเพื่อให้เข้ากับบริบทสังคมและค่านิยมในเวลานั้น บางฉากจึงมีความโหดหรือมีความหมายเชิงสัญลักษณ์ที่ชวนให้ตีความมากกว่าเวอร์ชันที่ถูกทำให้นุ่มนวลในยุคหลัง ๆ เมื่อลองนึกถึงวิวัฒนาการของนิทานนี้ ฉันมักจะประทับใจกับการที่เรื่องสั้น ๆ ของชาวบ้านสามารถเดินทางข้ามประเทศ ข้ามภาษามาเป็นเรื่องเล่าที่เรารู้จักในวันนี้ได้ — และชื่อผู้บันทึกอย่างพี่น้อง Grimm ก็ยังคงเป็นคำตอบทั่วไปเมื่อมีคนถามว่าใครเป็นต้นฉบับของ 'ราพันเซล'

ต้นกำเนิดของเรื่องราวที่เรารู้จักกันในชื่อ 'ราพันเซล' มักจะถูกยกให้เป็นนิทานเยอรมันฉบับเก่า แต่จริง ๆ แล้วเส้นทางของมันซับซ้อนกว่าที่คิดมาก ฉันเคยอ่านฉบับรวมของพี่น้องกริม์ซ้ำหลายครั้ง และสิ่งที่ทำให้ฉบับของพวกเขาโดดเด่นคือการรวบรวมและกลั่นกรองสำนวนพื้นบ้านให้ชัดเจน เป็นฉบับที่ได้รับความนิยมในยุโรปตะวันตกตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 19 จนภาพจำของเจ้าหญิงในหอคอยกับผมยาวคล้องใจเราไปทั่ว นอกจากนี้ฉันชอบความตรงไปตรงมาในโทนของเรื่องเวอร์ชันกริม์ ที่ให้ความรู้สึกทั้งความมหัศจรรย์และความโหดร้ายของโลกนิทานแบบดั้งเดิม ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมชื่อนี้จึงกลายเป็นต้นแบบที่คนส่วนใหญ่รู้จักมากกว่าต้นฉบับอื่นๆ ของเรื่องเดียวกัน

เล่มโปรดของฉันมักจะเป็นฉบับภาพประกอบที่ใส่รายละเอียดจนรู้สึกว่าอยากแตะผิวหน้ากระดาษ และฉบับหนึ่งที่โดดเด่นมากคือ 'Rapunzel' ที่วาดโดย Paul O. Zelinsky ภาพของ Zelinsky ให้ความรู้สึกเหมือนภาพพิมพ์ยุคเรเนซองซ์—มีความประณีตในการลงแสงเงา รายละเอียดลวดลายบนผ้า และการจัดองค์ประกอบที่ทำให้ฉากในเรื่องดูสมจริงแต่ยังคงความเป็นนิทาน ฉากที่ราพันเซลทอดผมหยักย้อยลงมาจากหอคอยถูกตีกรอบด้วยอาคารและต้นไม้ที่วาดประดุจภาพวาดเก่าๆ ทำให้การอ่านซาวนด์ของบทสนทนาระหว่างตัวละครมีน้ำหนักขึ้นมาก การอ่านฉบับนี้เหมาะกับคนที่อยากเห็นความลึกของงานภาพมากกว่าประกายสีสดใส มันเป็นเล่มที่ฉันเอาไว้เปิดให้คนที่ชอบสำรวจรายละเอียดในภาพดู เพราะมักจะเจอองค์ประกอบเล็กๆ ที่เสริมความหมายของบทพูดหรือฉาก ตัวอักษรกับการจัดหน้าก็ช่วยเพิ่มบรรยากาศเหมือนนั่งอ่านหนังสือนิทานเก่าๆ ยามค่ำคืน หากต้องการเล่มที่ทำให้เรื่องดูทั้งคลาสสิกและมีงานศิลป์คุ้มค่า เล่มนี้เป็นตัวเลือกที่ทำให้หลงใหลอยู่เสมอ

การหา 'ราพันเซล' ฉบับแปลภาษาไทยมีหลายทางเลือก ขึ้นอยู่กับว่าจะเน้นหนังสือภาพสำหรับเด็กหรือฉบับรวมเล่มนิทานคลาสสิก เราเคยเห็นฉบับแปลไทยของ 'ราพันเซล' อยู่ในคอลเลกชันนิทานพี่น้องกริมม์หรือในรวมเล่มนิทานสำหรับเด็กที่วางขายตามร้านหนังสือใหญ่ๆ เช่น SE-ED, Naiin, B2S และคิโนะคุนิยะ เวอร์ชันกระดาษมักจะมีภาพประกอบสวย เหมาะเป็นของขวัญหรือเก็บไว้เป็นหนังสือบนชั้น ถ้าอยากสะดวกขึ้นอีกหน่อย อีบุ๊กมักมีขายบนแพลตฟอร์มไทยอย่าง MEB หรือ Ookbee ซึ่งบางครั้งมีโปรโมชั่นลดราคาและให้ตัวอย่างหน้าแรกก่อนซื้อ ส่วนถ้าชอบฟังมากกว่าดู หลายครั้งจะมีบันทึกเสียงนิทานหรืออ่านนิทานในแชนแนลของนักอ่านเด็กบนแพลตฟอร์มต่างๆ ให้เลือกฟังอย่างไม่เป็นทางการด้วย สำหรับคนที่อยากได้ฉบับเก่าๆ หรือราคาย่อมเยา ลองตามร้านมือสอง ตลาดนัดหนังสือ หรือกลุ่มแลกเปลี่ยนในโซเชียลมีเดีย ห้องสมุดท้องถิ่นก็เป็นอีกที่ที่มักมีรวมเล่มนิทานคลาสสิกให้ยืมได้ โดยรวมแล้วถ้ารู้ว่าชอบแบบไหน—ภาพประกอบทันสมัย ฉบับคลาสสิก หรืออีบุ๊ก—การหา 'ราพันเซล' ฉบับแปลไทยก็ไม่ได้ยากเลย และเป็นเรื่องสนุกที่ได้เลือกฉบับที่ตรงกับสไตล์การอ่านของเรา

ฉันมักจะเล่าให้เพื่อนฟังว่ารากเหง้าของเรื่องราพันเซลเชื่อมโยงกับนิทานพื้นบ้านยุโรปที่พี่น้องกริมรวบรวมไว้ในคอลเล็กชันชื่อ 'Kinder- und Hausmärchen' ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 ในมุมมองของคนที่ชอบสังเกตการดัดแปลงของนิทานคลาสสิก ฉากสำคัญที่ติดตาคือเด็กหญิงถูกกักขังในหอคอย ผมยาวที่กลายเป็นทางขึ้นทางลง และการมาพบของคนหนุ่มเจ้าหัวใจกล้าหาญ เหล่านี้คือแกนเรื่องตามฉบับที่กริมบันทึกไว้ แม้จะมีรายละเอียดของเหตุผลการขังหรือจุดจบของตัวละครที่เปลี่ยนไปตามสมัย แต่โครงเรื่องหลัก—หญิงสาวผมยาวที่ถูกกักขังและมีตัวช่วยจากภายนอก—ยังคงเป็นแกนกลางที่งานดัดแปลงสมัยใหม่ เช่นหนังหรือของเล่น มักจะเอาไปเล่นหรือปรับโทนให้เหมาะกับผู้ชมเด็กหรือวัยรุ่น สรุปความคิดแบบไม่เป็นทางการก็คือ แถบของแรงบันดาลใจมาจากตำนานพื้นบ้านยุโรปที่กริมบันทึกไว้ และเวอร์ชันต่อมาถูกแต่งเติมจนกลายเป็นภาพลักษณ์ที่คนคุ้นเคยในปัจจุบัน

ลองนึกภาพกำลังหยิบป็อปคอร์นขึ้นมาดูซ้ำเป็นครั้งที่สิบแล้วเริ่มสแกนฉากหลังเพื่อหาไอเท็มเล็ก ๆ ที่ซ่อนอยู่ — นี่คือความสุขแบบหนึ่งของการเป็นแฟน 'ราพันเซล' จริงๆ ฉากตลาดในช่วงต้นเรื่องมีของขายจุกจิกเต็มไปหมด แต่สิ่งหนึ่งที่ฉันมักหยุดดูคือของตกแต่งเล็กๆ ที่จำลองตัวละครอื่นของดิสนีย์เอาไว้ เช่น รูปปั้นเงือกตัวเล็กๆ ที่แฟน ๆ เชื่อว่าเป็นการทักทายถึง 'เงือกน้อย' นั่นทำให้ฉากดูเป็นโลกเดียวกับเจ้าหญิงอื่น ๆ มากขึ้น และยังมีการวางตำแหน่งซ่อน 'Mickey' แบบที่ดิสนีย์ชอบทำเอาไว้อยู่ในฉากโคมไฟหรือของตกแต่ง สิ่งที่ชอบอีกอย่างคือสัญลักษณ์พระอาทิตย์ของอาณาจักรโคโรน่าที่ปรากฏแทบทุกซีน ทั้งในผ้า หมุด หรือของตกแต่งต่าง ๆ ซึ่งไม่ได้เป็นแค่โลโก้ แต่ยังเป็นตัวบอกเล่าเรื่องราวของเชื้อสายกับชะตากรรมของราพันเซลด้วย การเห็นมันวนกลับมาเรื่อยๆ ทำให้รู้สึกว่าแต่ละช็อตมีความหมายเชื่อมโยงกันมากกว่าที่คิด เวลาดูแบบละเอียดแล้วความเพลิดเพลินมันมาแบบเงียบ ๆ — เหมือนได้จับมือกับผู้กำกับเดินดูฉากซ้ำซ้อนและยิ้มกับจุดเล็ก ๆ ที่คนอื่นอาจมองข้าม

การเปรียบเทียบระหว่าง 'ราพันเซล' ฉบับดั้งเดิมกับ 'Tangled' ของดิสนีย์ชวนให้ยิ้มแล้วก็คิดตามไปพร้อมกัน เพราะสองเวอร์ชันไปเน้นคนละมุมคนละอารมณ์เลย ในต้นฉบับที่เก็บโดยพี่น้องกริมม์ ตัวเรื่องเรียบง่ายแต่โหดกว่า: เด็กถูกแลกเป็นค่าผัก ความสัมพันธ์กับแม่มดเป็นไปในเชิงควบคุมและลงโทษ ไม่มีคำอธิบายเวทมนตร์ของผมยาวล้น แค่มีผลเป็นพลังพิเศษและการลงโทษที่แรง เช่น แม่มดตัดผมแล้วไล่ราพันเซลไปในถิ่นทุรกันดาร ราพันเซลท้องและคลอดลูกแฝด การพบกันของเจ้าชายกับราพันเซลในตอนหลังเกิดขึ้นท่ามกลางความทุกข์และการหลงทาง จนสุดท้ายมีน้ำตาที่รักษาตาเจ้าชายให้กลับมามองเห็นได้ ซึ่งให้ความรู้สึกของการล้างบาปและการคืนความเป็นมนุษย์มากกว่า ในขณะที่เวอร์ชันของดิสนีย์ปรับมาเป็นหนังเพลง คอมเมดี้-โรแมนติก เส้นเรื่องถูกล้างความโหดร้ายและเติมแง่มุมที่เป็นมิตรต่อครอบครัว: ที่มาของพลังผมถูกผูกกับดอกไม้วิเศษ ตัวร้ายอย่าง 'Mother Gothel' มีมิติของการหลอกลวงมากกว่าการลงโทษโดยตรง และตัวเอกมีความอยากรู้อยากเห็นกับโลกภายนอกจนกลายเป็นผู้กระทำ ไม่ใช่แค่ผู้ถูกกระทำ นอกจากนี้ยังมีตัวละครเสริมที่สร้างสีสัน เช่นตัวตลกและมิตรภาพ ทำให้ภาพรวมอบอุ่นขึ้นมากกว่าต้นฉบับโบราณ สรุปก็คือฉันชอบความตรงไปตรงมาและความเข้มข้นของต้นฉบับ แต่ก็ชื่นชมที่ดิสนีย์ถอดแก่นเรื่องมาเติมด้วยอารมณ์ร่วมและจังหวะฮัมเพลงจนคนรุ่นใหม่รู้สึกเชื่อมโยงได้อย่างง่ายดาย