รูปรัชกาลที่4 จะตรวจสอบความแท้อย่างไร

เป็นที่รู้กันว่าต้นฉบับพระบรมฉายาลักษณ์ของรัชกาลที่ 4 บางชิ้นอยู่ในความดูแลของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร (Bangkok National Museum) ซึ่งเป็นสถานที่เก็บรักษาและจัดแสดงมรดกทางประวัติศาสตร์ของชาติอย่างเป็นระบบ ผมเคยยืนดูภาพหนึ่งที่จัดแสดงและรู้สึกถึงความเงียบและความสำคัญของการอนุรักษ์ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติมีหน่วยงานอนุรักษ์ที่คอยดูแลสภาพผ้าใบและกระดาษ การจัดแสงและสภาพแวดล้อมถูกออกแบบมาให้เหมาะกับงานศิลป์เก่าแก่ ทำให้ต้นฉบับที่ยังคงอยู่สามารถถูกเห็นได้โดยประชาชนในบางช่วงเวลา แต่บางครั้งผลงานชิ้นสำคัญก็ถูกเก็บไว้ในคลังเพราะสงวนสภาพ การได้เห็นต้นฉบับในพื้นที่จัดแสดงนั้นให้ความรู้สึกเชื่อมต่อกับประวัติศาสตร์โดยตรง และทำให้ผมคิดถึงความพยายามของคนหลายยุคที่รักษาสิ่งเหล่านี้ไว้จนถึงวันนี้

การตรวจสอบตุ๊กตากระเบื้องเคลือบที่ฉันชอบเริ่มจากการมองให้ละเอียดก่อนจับจริง ๆ — แค่สายตาก็ให้ข้อมูลเยอะแล้ว เราเริ่มด้วยการสังเกตฐานและเครื่องหมายผู้ผลิต ถ้ามีตราหรือรอยสลักที่คุ้นตา เช่นลักษณะตัวอักษรของ 'Meissen' หรือรอยปั๊มบางแบบ มันช่วยแยกของแท้จากของเลียนแบบได้มากพอสมควร แต่ต้องระวังงานปลอมที่ก็ทำรอยเลียนเครื่องหมายได้ดีเหมือนกัน จากนั้นจะดูผิวน้ำเคลือบ: สีเงา ลายแทรกในเนื้อเคลือบ (crazing) และขอบที่ไม่เรียบซึ่งมักเห็นได้ชัดในชิ้นทำมือ เรามักใช้แว่นขยายมองรอยแตกรวมถึงขอบฐานที่ไม่เคลือบ ถ้าแสงผ่านเนื้อกระเบื้องบางชิ้นจะเห็นความโปร่ง เล็กน้อยซึ่งบ่งบอกถึงพอร์ซเลนแท้ การทดสอบเสียงโดยเคาะเบา ๆ ก็ช่วยให้รู้ความหนาแน่นของเนื้อ (เสียงใสกว่ามักเป็นของคุณภาพดี) นั่นคือชุดการดูที่ทำให้เราตัดสินใจได้ค่อนข้างมั่นใจก่อนซื้อ

แหล่งภาพเก่าๆ ที่ชัดที่สุดมักมาจากสแกนต้นฉบับของหอสมุดแห่งชาติ ผมมักแนะนำให้เริ่มจากคอลเล็กชันดิจิทัลของหอสมุดแห่งชาติ เพราะหลายครั้งมีการสแกนภาพสำคัญจากสมุดปกรณัมหรือแผ่นพับจากศตวรรษก่อน ทำให้ได้ไฟล์ความละเอียดสูงที่เก็บรายละเอียดของลายเส้นและสีสันไว้ได้ดี เหมาะกับงานวิชาการหรือการพิมพ์โปสเตอร์ขนาดใหญ่ เมื่อใช้ภาพจากหอสมุด ผมให้ความสำคัญกับข้อมูลประกอบภาพ เช่น ปีที่สแกน ผู้เก็บรักษา และข้อกำหนดการใช้งาน บางภาพอยู่ในสาธารณสมบัติแต่บางภาพอาจมีข้อจำกัดเรื่องการใช้เชิงพาณิชย์ การขอสำเนาความละเอียดสูงจากหอสมุดถ้าเป็นไปได้จะช่วยให้ได้ไฟล์ที่มีคุณภาพมากกว่าสแกนที่เผยแพร่บนหน้าเว็บโดยตรง ซึ่งถ้าได้มาแล้วก็รู้สึกสบายใจที่จะนำไปใช้งานหรือนำไปศึกษาในเชิงรายละเอียดต่อได้อย่างมั่นใจ

ภาพพระบรมฉายาลักษณ์ครึ่งพระองค์ที่ทรงฉลองพระองค์แบบยุโรปเป็นภาพที่ผมเจอบ่อยสุดในหนังสือประวัติศาสตร์เกี่ยวกับรัชกาลที่ 4 ฉบับพิมพ์หลายเล่มเลือกภาพถ่ายครึ่งตัวแบบเป็นทางการ เพราะให้ทั้งความรู้สึกทันสมัยและใกล้ชิด เมื่อมองหน้าและการแต่งกายจะเห็นร่องรอยการปรับตัวสู่โลกภายนอก ซึ่งช่วยบอกเล่าเรื่องการปฏิรูปและความสัมพันธ์กับตะวันตกได้ชัดเจน ผมมักชอบภาพที่แสงตกกระทบบนใบหน้าและคอตัวอย่างนุ่มนวล เพราะมันทำให้บุคลิกพระองค์เด่นขึ้น บางครั้งหนังสือที่เน้นเหตุการณ์ระหว่างประเทศจะเลือกภาพที่ทรงเครื่องแบบตะวันตกพร้อมเครื่องหมายยศ สิ่งนี้ทำให้ผมคิดว่าผู้จัดพิมพ์ต้องการสื่อภาพความเป็นผู้นำที่ทันโลก มากกว่าจะเน้นภาพพิธีกรรมแบบดั้งเดิม ทั้งยังง่ายต่อการจัดวางบนหน้าปกหรือแผนภูมิประวัติศาสตร์ เพราะองค์ประกอบภาพไม่รกและอ่านง่ายจากระยะไกล

ภาพพระบรมฉายาลักษณ์รัชกาลที่ 4 ที่เห็นเครื่องแบบหรือเครื่องราชสัญลักษณ์มักเล่าเรื่องของการเปลี่ยนผ่านมากกว่าความงดงามเพียงอย่างเดียว เมื่อมองใกล้ ๆ ผมเห็นการผสมผสานที่น่าสนใจระหว่างแบบไทยดั้งเดิมกับเครื่องแบบตะวันตก—เอปอเล็ตต์ ตราติดอก และเสื้อคัทติ้งแบบยุโรปวางคู่กับเครื่องประดับทองหรือผ้าทอไทย แก่ผู้ชมจากทั้งภายในและต่างประเทศ มันสื่อทั้งอำนาจ ความทันสมัย และความตั้งใจจะเชื่อมโยงกับโลกภายนอกโดยยังไม่ทิ้งรากเหง้า ภาพเหล่านี้ยังทำหน้าที่เป็นเครื่องมือทางการเมืองด้วย: เครื่องแบบบอกตำแหน่ง บอกชั้นยศ และชี้ชัดถึงระบบศักดินาหรือการปกครองที่กำลังเปลี่ยนแปลง การเลือกใส่เครื่องแบบยุโรปในบางภาพจึงเหมือนการส่งสัญญาณว่าอาณาจักรพร้อมปรับตัว แต่ยังคงยืนยันความศักดิ์สิทธิ์ของบัลลังก์ด้วยสัญลักษณ์ไทยเฉพาะตัว ซึ่งผมรู้สึกว่าทำให้ภาพของรัชกาลที่ 4 มีมิติทั้งเป็นผู้นำแบบดั้งเดิมและผู้นำที่มองไปข้างหน้า

สิ่งแรกที่อยากพูดถึงคือมองจากรายละเอียดเล็กๆ ก่อนเสมอ เวลาจับตุ๊กตากระเบื้องที่คิดว่าจะเป็นของเก่า ผมจะค่อยๆ ตรวจดูพื้นผิว ปลายขอบ และรอยต่อของชิ้นส่วน ถ้าสังเกตเห็นเส้นขอบแบบแม่พิมพ์ที่เกินความเรียบร้อยมากๆ หรือสีที่เป็นพลาสติกวาวผิดปกติ นั่นมักจะเป็นสัญญาณของของทำซ้ำ ทางกลับกัน ร่องรอยของการเผา เช่น จุดกระเบื้องบางจุดที่สีกระจายไม่สม่ำเสมอ รอยแตกลายตาราง (crazing) เล็กๆ จากการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ รวมทั้งคราบสะสมในจุดที่มักถูกจับบ่อยๆ จะเพิ่มความเป็นไปได้ว่าเป็นของเก่า ผมมักจะใช้นิ้วแตะเบาๆ บริเวณฐานเพื่อรับรู้เท็กซ์เจอร์และความเย็นของเนื้อกระเบื้องด้วย อีกสิ่งหนึ่งที่ผมให้ความสำคัญคือตราประทับและลายเซ็นใต้ฐาน ตราผู้ผลิตบางแห่ง เช่นแบรนด์เก่าในยุโรป จะมีรอยประทับชัดเจนหรือการเซ็นด้วยหมึกที่จางแต่ยังเห็นได้ หากเจอตราที่ดูไม่สอดคล้องกับสไตล์หรือรูปแบบของตุ๊กตา นั่นอาจหมายถึงการประกบชิ้นส่วนจากแหล่งต่างกันหรือการทำซ้ำที่เติมตราเข้ามา ยิ่งไปกว่านั้น สีและเทคนิคการลงสีบนใบหน้า มุมการวาดคิ้ว ตา ปาก ของแท้มักจะมีความประณีตและเป็นธรรมชาติ ไม่ใช่แค่ลายพิมพ์ซ้ำแบบเดียวกันทั้งล็อต ผมเคยเจอชิ้นที่มีตาดูกลมเกลี้ยงเกินไปและเมคอัพที่เหมือนกันทุกตัว ซึ่งสุดท้ายพิสูจน์ว่าเป็นงานยุคใหม่ สุดท้าย เรื่องซ่อมแซมและการดัดแปลงต้องดูให้ดี เพราะของเก่ามักผ่านการซ่อมมาบ้างและสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่าบางครั้งจะถูกปกปิดด้วยสีหรือกาว ใช้แว่นขยายส่องดูรอยต่อ บางครั้งแสงอัลตราไวโอเลตจะช่วยให้เห็นการลงสีใหม่หรือกาวที่สะท้อนต่างจากเคลือบเดิม ถ้ามีเอกสารประกอบ เช่นใบเสร็จเดิมหรือภาพถ่ายเก่าๆ นั่นยิ่งช่วยได้มาก แต่เมื่อไม่มี ผมมักจะรวบรวมข้อมูลจากหลายทางเปรียบเทียบกัน เช่น รูปแบบทรงผม การปั้นใบหน้า และลักษณะการเคลือบ แล้วค่อยสรุปความเป็นไปได้ การได้มาซึ่งความมั่นใจไม่ใช่เรื่องเดียวที่ชิ้นงานบอก แต่เป็นการอ่านสัญญะเล็กๆ น้อยๆ ที่สะสมกันจนเกิดภาพรวมที่ชัดเจนกว่าเดิม

มีวิธีตรวจดู 'ร.5' ของแท้อยู่หลายอย่างที่ฉันมักใช้เมื่อหยิบเหรียญขึ้นมาดู — ไม่ใช่แค่ดูเงาผิวแล้วเอะใจอย่างเดียว แต่เป็นการสะสมหลักฐานหลายชิ้นมาประกอบกัน เริ่มจากงานสายตา: ใกล้ ๆ ดูรายละเอียดบนพระบรมรูป เช่น เส้นผม ทรงเครื่อง หน้าตาและลายเส้นบนปีกกรอบ เกณฑ์ปลอมส่วนใหญ่มักละเลยรายละเอียดเล็ก ๆ หรือทำให้ทื่อไปจากต้นแบบ ระวังฟอนต์ตัวเลขและอักษรไทยบนเหรียญด้วย ผิวเหรียญแท้มักมีรอยสึกต่างกันตามการหมุนเวียน แต่การสึกที่ดูเท่ากันเกินไปอาจเป็นสัญญาณการทำปลอม ถัดมาเป็นการวัดและทดสอบเชิงกายภาพ: ชั่งน้ำหนัก วัดเส้นผ่านศูนย์กลางและความหนาเปรียบเทียบกับค่ามาตรฐาน ถามตัวเองว่าขอบเหรียญเรียบหรือมีลายซ้ำๆ หรือมีรอยต่อจากการหล่อ ใช้แว่นขยายดูฟองอากาศหรือรอยต่อที่บอกว่าถูกหล่อมา การเคาะฟังเสียงเล็กน้อยก็ช่วยได้เพราะโลหะตีขึ้นมาจะให้เสียงแตกต่างจากชิ้นหล่อสุดท้าย สุดท้ายอย่าละเลยแหล่งที่มาของเหรียญ: ใบรับรองจากห้องเชี่ยวชาญหรือการมีประวัติการประมูลที่ชัดเจนช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือ การเปรียบเทียบกับรูปถ่ายจากห้องสมุดเหรียญหรือพิพิธภัณฑ์ที่เชื่อถือได้ก็เป็นหลักฐานชิ้นสำคัญเมื่อรวมกับการทดสอบเบื้องต้นเหล่านี้ ฉันมักรวมทุกอย่างก่อนตัดสินใจ เพราะการตัดสินจากแง่มุมเดียวมักไม่พอ

ภาพถ่ายของรัชกาลที่ 4 ที่เห็นกันบ่อย ๆ ในหนังสือประวัติศาสตร์มักเป็นภาพจากช่วงกลางทศวรรษ 1860 ซึ่งตรงกับช่วงรัชสมัยก่อนสิ้นพระชนม์ พ.ศ. 2411 การมาถึงของการถ่ายภาพในสยามเริ่มเร็วในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทำให้พระมหากษัตริย์ได้รับการบันทึกภาพในชุดพระราชพิธีและภาพครึ่งตัวแบบสตูดิโอหลายครั้ง ผมมองว่าสิ่งที่สำคัญคือบางภาพมีป้ายชื่อช่างภาพชัดเจน ขณะที่อีกหลายภาพก็ไม่มีบันทึก ทำให้ต้องอาศัยการเปรียบเทียบลายมือบนกระดาษหรือฉากหลังเพื่อประมาณช่วงเวลา ชื่อช่างภาพที่มักถูกอ้างถึงเมื่อพูดถึงภาพรัชกาลที่ 4 คือช่างภาพสยามคนสำคัญอย่าง 'ฟรานซิส ชิต' และช่างภาพต่างชาติที่มาเยือนสยามในยุคนั้น อย่างไรก็ดี หลายภาพยังคงระบุช่างภาพไม่ได้แน่ชัด จึงเห็นภาพหลายเวอร์ชันกระจายอยู่ในพิพิธภัณฑ์และคอลเลกชันส่วนตัว การชมภาพเหล่านี้ทำให้ผมรู้สึกเชื่อมโยงกับช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญของสยาม ที่ซึ่งเทคโนโลยีใหม่ ๆ มาบันทึกพระราชพงศาวดารไว้ให้คนรุ่นหลัง

การจะบอกว่าโดจินเล่มหนึ่งเป็นของแท้หรือไม่ต้องอาศัยการสังเกตหลายอย่างพร้อมกัน และความคุ้นเคยกับลักษณะการพิมพ์ของวงการนั้นๆ โดยส่วนตัวฉันมักเริ่มจากองค์ประกอบทางกายภาพก่อน เช่น คุณภาพกระดาษ สีของหน้ากระดาษ และการพิมพ์ลายจุด (halftone) ที่ดูไม่เบลอหรือมีการจัดเรียงสีผิดเพี้ยน ถ้าลองดึงเข้าไปใกล้ๆ จะเห็นว่าของแท้มักมีการพิมพ์ที่ให้สีสม่ำเสมอ ขอบกระดาษมีการตัดแบบโรงพิมพ์ ไม่ใช่ขอบหยักจากเครื่องพิมพ์สำนักงาน การเย็บเล่มหรือการม้วนสันก็เป็นสัญญาณสำคัญ เพราะโดจินหลายเล่มจะใช้เทคนิคเย็บแบบหนึ่งที่วงการรู้กันว่าถูกต้อง อีกสิ่งที่ฉันให้ความสำคัญคือแสตมป์งานจำหน่ายหรือสติ๊กเกอร์งานจัดจำหน่าย เช่น สติกเกอร์ 'コミケ' ของงานคอมิเกะจะมีลักษณะเฉพาะที่ปลอมยาก รวมถึงหมายเลขพิมพ์ครั้งแรกหรือลายเซ็นของผู้วาด ซึ่งมักปรากฏในไส้หรือปกนอก นอกจากนี้การเปรียบเทียบเนื้อหาในเล่มกับงานปกติของผู้วาด ช่วยให้จับความแตกต่างของลายเส้นและการลงสีได้ง่ายขึ้น หากพบข้อผิดพลาดที่แปลกประหลาด เช่น ตัวอักษรหายหรือภาพที่มีขอบพร่า นั่นมักเป็นสัญญาณเตือนว่ามีการทำสำเนาผิดกฎหมาย สุดท้ายแล้วการรู้แหล่งที่มาของเล่มและประวัติการขายจะช่วยยืนยันความน่าเชื่อถือได้ค่อนข้างมาก เหมือนการฟังเสียงเดียวกับที่เคยได้ยินจากของแท้ก่อนหน้านั้น