ละครสัตว์ในไทยมีประวัติและจุดเริ่มต้นอย่างไร?

ในหน้ากระดาษเก่าๆ ของประวัติศาสตร์ไทยมีภาพของการแสดงที่คล้ายโรงละครสัตว์ซ่อนอยู่ระหว่างบันทึกงานวัด งานพระราชพิธี และการต้อนรับคณะต่างชาติ ฉันเห็นเส้นทางของมันเป็นการผสมผสานหลายวัฒนธรรม: การแสดงทรงกล้ามและการทรงตัวจากชาวจีน การแสดงศิลปะการต่อสู้และการขี่ช้างจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไปจนถึงกลุ่มโฆษกและนักแสดงเดินทางแบบอินเดียที่นำกลเม็ดเชิงละครเข้ามา แม้แต่การจัดแสดงช้างที่พระราชวังหรือในงานใหญ่ก็ทำหน้าที่คล้ายละครสัตว์ เพราะมีทั้งการฝึกสัตว์ ฉากโชว์ และการจัดการผู้ชมเป็นหมู่คณะ การที่ยุคสมัยเปลี่ยนทำให้รูปแบบแปรผันอย่างชัดเจน: เมืองที่เติบโตและการติดต่อกับชาติตะวันตกในคริสต์ศตวรรษที่ 19 นำมาซึ่งคณะละครเดินทางแบบยุโรปและการสาธิตศิลปะการทรงตัวแบบใหม่ ๆ ซึ่งบางส่วนผสมผสานกับการแสดงพื้นบ้านไทยจนเกิดเป็นรูปแบบโรงละครสัตว์ที่คนกรุงเทพฯ และเมืองใหญ่เริ่มคุ้นเคยมากขึ้น ฉันมักคิดถึงภาพคณะเดินทางติดตั้งเต็นท์ เสียงประกาศของพิธีกร และแสงไฟที่ดึงสายตาคนดูเป็นวงกลม มันไม่ใช่สิ่งแปลกปลอมแต่เป็นการต่อยอดจากความสามารถการแสดงแบบพื้นบ้าน ท้ายสุดความต่อเนื่องของโรงละครสัตว์ในไทยคือเรื่องของชุมชนและตลาดความบันเทิง: เมื่อผู้คนต้องการความตื่นเต้นและการพักผ่อน โชว์ต่างๆ ก็วิวัฒน์ตามความชอบนั้น ฉันรู้สึกว่าการเข้าใจที่มาของโรงละครสัตว์ช่วยให้มองเห็นเส้นใยเชื่อมโยงระหว่างความเป็นพื้นเมืองและการเปิดรับวัฒนธรรมจากต่างแดน ซึ่งยังคงมีอิทธิพลต่อการแสดงสมัยใหม่จนถึงปัจจุบัน

ภาพแรกที่เห็นบุ๋นผ่านหน้าจอเป็นคลิปขำๆ ที่แชร์กันในกลุ่มเพื่อนแล้วผมก็เริ่มติดตามต่อ ผมมองว่าเส้นทางของบุ๋นเริ่มจากความชอบธรรมดาที่ไม่ธรรมดา เขาเริ่มทำคอนเทนต์จากอุปกรณ์ง่ายๆ ที่บ้าน โพสต์วิดีโอสั้น ๆ แล้วค่อย ๆ เก็บคนดูทีละนิด ผ่านคอนเทนต์ที่มีทั้งมุกตลกและมุมมองตรงไปตรงมา จุดเปลี่ยนสำคัญมักมาจากคลิปหนึ่งที่โดนแชร์จนไวรัล ทำให้แบรนด์และช่องใหญ่เริ่มเห็นศักยภาพ หลังจากนั้นบุ๋นขยายงานไปสู่แพลตฟอร์มอื่น ๆ ทั้งการไลฟ์สด ร่วมงานกับครีเอเตอร์คนอื่น ๆ และบางครั้งได้รับเชิญไปปรากฏตัวในรายการทีวีหรือพ็อดคาสต์ รายละเอียดแต่ละคนอาจต่างกัน แต่เส้นทางโดยรวมคือเริ่มจากความตั้งใจจริง ลงมือทำต่อเนื่อง และจับจังหวะของการเติบโตให้เป็น ซึ่งทำให้บุ๋นกลายเป็นชื่อที่คนพูดถึงในวงการได้อย่างไม่ยากเลย

จังหวะชีวิตของฉันกับเรื่องราวของปรางทิพย์เริ่มต้นแบบค่อยเป็นค่อยไปจนกลายเป็นความหลงใหลที่แท้จริง การพบเธอครั้งแรกไม่ได้เกิดจากหน้าจอใหญ่หรือโปสเตอร์เรียงราย แต่เป็นจากคลิปสั้น ๆ ที่เพื่อนส่งมาให้ดู—ฉากที่เธอเล่นบทสั้น ๆ ด้วยสายตาและจังหวะการหายใจที่บอกเลยว่านักแสดงคนนี้มีอะไรพิเศษ นักแสดงหลายคนเริ่มจากเวทีมหาวิทยาลัยหรือออดิชันรายการเรียลลิตี้ แต่สิ่งที่ทำให้ปรางทิพย์โดดเด่นคือความเป็นธรรมชาติที่ไม่เหมือนคนอื่น: เธอใส่รายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ลงไปในการเคลื่อนไหวและบทสนทนา ทำให้ตัวละครที่เธอรับเล่นรู้สึกเป็นคนจริง ๆ ต่อมาในฐานะแฟน ฉันได้ติดตามเส้นทางของเธอจากงานพรีเซนเตอร์ งานละครประกอบ และบทเล็กในซีรีส์ที่หลายคนมองข้าม จนกระทั่งมาถึงจุดเปลี่ยนที่ทำให้คนทั่วไปเริ่มพูดถึงชื่อเธอมากขึ้น—บทบาทที่เรียบง่ายแต่มีมิติ ทำให้นักวิจารณ์เริ่มจับตามองและแฟนคลับเพิ่มขึ้นแบบปากต่อปาก สิ่งที่ฉันชอบคือเธอไม่พังพรวดๆ สไตล์การทำงานดูเป็นระบบ มีการพัฒนาเสียง การแสดง และภาพลักษณ์อย่างชัดเจน แต่ยังคงไว้ซึ่งความอ่อนโยนและความเป็นตัวตน มุมมองส่วนตัวแล้ว ความทุ่มเทกับงานของเธอและความพร้อมจะรับความเสี่ยงทางบทบาทเป็นสิ่งที่ดึงดูดใจสุด ๆ บางครั้งคนดังเลือกทางที่ปลอดภัย แต่ปรางทิพย์กลับกล้าเลือกบทที่ท้าทาย ทั้งบทที่ต้องแสดงอารมณ์หนัก ๆ หรือฉากที่ต้องพึ่งพาภาษากายมากกว่าบทพูด นั่นทำให้ผลงานของเธอมีเสน่ห์แบบค่อยเป็นค่อยไป และยิ่งติดตามยิ่งเห็นการเติบโต ฉันยังจำค่ำคืนหนึ่งที่ไปดูงานเปิดตัวภาพยนตร์และเห็นเธอพูดคุยกับแฟน ๆ ด้วยความเป็นธรรมชาติ—ความเรียบง่ายแบบนั้นแหละที่ทำให้คนอยากติดตามต่อ

ยุคนี้การแสดงละครสัตว์เปลี่ยนไปจากที่เคยเป็นมากกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด ฉันจำได้ว่าตอนเด็กการแสดงมักจะมาพร้อมสัตว์จริง แต่ปัจจุบันรูปแบบสมัยใหม่เน้นการเล่าเรื่องและทักษะมนุษย์มากกว่า หลายโชว์ระดับโลกเช่น 'Cirque du Soleil' เลือกไม่ใช้สัตว์จริงเลย แต่เน้นนักกายกรรม แสง สี เสียง และเทคนิคเวทีที่ทำให้ผู้ชมรู้สึกตื่นตาแทนการใช้สัตว์จริง ฉันมองว่าเป็นการพัฒนาที่ตอบโจทย์ทั้งความบันเทิงและด้านจริยธรรม ในมุมมองของคนดู ฉันชอบความคิดสร้างสรรค์ในการใช้หุ่นขนาดใหญ่ แอนิเมทรอนิกส์ และการฉายภาพโปรเจ็กชันที่ทำให้สัตว์ปรากฏบนเวทีโดยไม่ต้องมีตัวจริงอยู่ แฟนบางคนยังคงโหยหาความแท้จริงแบบเดิม แต่สำหรับฉัน ความปลอดภัยของสัตว์และนักแสดงเป็นสิ่งสำคัญ การแสดงที่ออกแบบดีๆ ยังคงให้ความตื่นเต้นได้โดยไม่ต้องพึ่งพาสัตว์จริง และนั่นทำให้ประสบการณ์ดูสดใหม่มากขึ้น

เราเติบโตมากับเรื่องเล่าจากยายที่ชอบเล่าเรื่องสัตว์ประหลาดและฮีโร่สัตว์ในนิทานพื้นบ้าน ทำให้ฉันมองว่าสัตว์ในวรรณคดีไทยมักเกิดจากการผสมผสานของสัตว์จริงกับจินตนาการทางศาสนาและวัฒนธรรม ไม่ใช่ว่าสัตว์พวกนั้นโผล่มาจากอากาศเปล่า แต่มีรากมาจากสัตว์ที่ผู้คนเห็นในชีวิตประจำวัน เช่นลิงที่กลายเป็น 'หนุมาน' ในรามเกียรติ์ ถูกเติมเรื่องราวจนเป็นฮีโร่มีสติปัญญาและอิทธิฤทธิ์เหนือธรรมดา พญานาคที่คนไทยนับถือกันอย่างลึกซึ้งก็มักมีต้นกำเนิดจากงูและความกลัวต่อแม่น้ำใหญ่—การเห็นงูขนาดใหญ่หรือจระเข้ในแม่น้ำอาจถูกเล่าและขยายจนกลายเป็นงูน้ำยักษ์ที่มีฤทธิ์ ปรากฏในตำนานท้องถิ่นหลายเรื่อง ส่วนครุฑซึ่งได้รูปทรงจากนกนักล่าและตำนานอินเดีย กลายเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจและการต่อต้านนาค การเชื่อมโยงนี้บอกเราว่าผู้คนใช้สัตว์จริงเป็นฐานเพื่ออธิบายความลี้ลับและศีลธรรม ในเวลาเดียวกันก็มีสิ่งที่สร้างขึ้นจากความฝันหรือการนำเข้าวัฒนธรรม เช่นช้างสามเศียรจากตำนานฮินดูที่เข้ามารวมกับภาพช้างเอเชีย ทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นว่าการสร้างสัตว์ในวรรณคดีเป็นการต่อเติมจากสิ่งที่มีอยู่จริง พลอยสะท้อนความกลัว ความเคารพ และความหวังของคนในสังคม มองแบบนี้แล้ว แม้บางตัวจะไม่เคยมีจริงตรงตัว แต่รากของพวกมันกลับแน่นหนาจากโลกความจริงมากกว่าที่คิด

เรามองว่าเรื่องราวของไข่มุกรุ่งรัตน์เริ่มจากการเป็นคนที่ไม่ยอมหยุดทดลองเสียงตัวเอง เมื่อยังเป็นวัยรุ่นเธอไปร่วมประกวดร้องเพลงท้องถิ่นหลายครั้งจนคนเริ่มจำหน้าได้ ต่อมาเธอเริ่มอัพคลิปคัฟเวอร์สั้นๆ ลงโซเชียลแล้วมีผู้ชมเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ บทบาทแรกที่ทำให้คนทั่วไปหันมาสนใจคือเมื่อโปรดิวเซอร์หนึ่งเห็นคลิปของเธอแล้วชวนให้ไปอัดเสียง เดบิวต์ซิงเกิลแรกอย่าง 'ประกายใจ' กลายเป็นเพลงที่พาหลายคนมาทำความรู้จักกับสไตล์เสียงหวานแต่มีพลังของเธอ เส้นทางไม่ได้โรยด้วยกลีบกุหลาบ ไข่มุกรุ่งรัตน์ต้องผ่านการฝึกเวที การปรับภาพลักษณ์ และการเรียนรู้การทำงานร่วมกับทีมงานเพลงใหญ่ แต่สิ่งที่ทำให้เธอโดดเด่นไม่ใช่แค่เสียง กลับเป็นมุมมองในการเลือกเพลงที่สื่อสารกับผู้ฟังตรง ๆ จนเพลงของเธอได้รางวัลดาวรุ่งจากเวทีอิสระหนึ่ง ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนให้ค่ายเพลงใหญ่ติดต่อมา พอมีโอกาสในวงกว้าง เธอไม่หยุดแค่วงการเพลง แต่ขยับไปเล่นงานแสดงและรับงานอีเวนต์ ทำให้ฐานแฟนหลากหลายขึ้น การเติบโตของเธอดูไม่เร่งรีบแต่มั่นคง สไตล์การเลือกงานยังคงรักษาเอกลักษณ์เดิมไว้ ทำให้ผมรู้สึกว่าเธอเป็นศิลปินที่ยังคงรักษาความจริงใจไว้ได้แม้จะมีชื่อเสียงมากขึ้น

เรื่องขออนุญาตเป็นหัวใจสำคัญของการจัดละครสัตว์และผมมองว่ามันเริ่มจากการรู้กฎหลักๆ ก่อนเลย ผู้จัดต้องยึดตาม 'พระราชบัญญัติป้องกันการทารุณกรรมและการกระทำที่โหดร้ายต่อสัตว์ พ.ศ. 2557' ซึ่งกำหนดมาตรฐานการเลี้ยงดูและห้ามการทารุณกรรม หากเอาสัตว์ป่ามาแสดงจะต้องปฏิบัติตาม 'พระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562' เพราะการครอบครอง การขนย้าย และการแสดงสัตว์ป่ามีเงื่อนไขและใบอนุญาตจากกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช นอกจากนั้นยังมีบทบาทของกรมปศุสัตว์ในเรื่องสุขภาพสัตว์ เช่น หนังสือรับรองสุขภาพ การควบคุมโรค และข้อกำหนดการขนย้ายสัตว์ รวมถึงกฎขององค์การปกครองท้องถิ่นที่เกี่ยวกับการจัดกิจกรรมสาธารณะ, ข้อกำหนดด้านความปลอดภัยอาคารและไฟ, กฎหมายสาธารณสุขที่ว่าด้วยการสุขาภิบาล และกฎหมายแรงงานที่คุ้มครองคนทำงาน จึงไม่ใช่แค่ออกใบอนุญาตครั้งเดียว แต่เป็นการทำงานร่วมกับหน่วยงานหลายฝ่ายและเตรียมความพร้อมเชิงปฏิบัติ เช่น สัญญาประกัน, สัตวแพทย์ประจำงาน, แผนฉุกเฉิน และการอบรมผู้ควบคุมสัตว์ ผมมองว่าการให้ความสำคัญกับกฎหมายเหล่านี้ช่วยลดความเสี่ยงทั้งต่อสัตว์และผู้ชมได้จริง และยังเป็นการรักษาชื่อเสียงของการแสดงด้วย

เคยติดตามเรื่องของเปรมมิกามาตั้งแต่บทแรกแล้วตกหลุมรักการเดินทางของเธอทันที — ประวัติของเธอเริ่มจากความเรียบง่ายและความสูญเสียที่หนักหน่วงในวัยเด็ก เธอเติบโตในหมู่บ้านท่าเรือเล็กๆ ที่พ่อแม่ทำมาหากินด้วยการจับปลา ความเป็นชุมชนและงานหนักสอนให้เธอรู้จักความรับผิดชอบตั้งแต่ยังเล็ก แต่ชีวิตไม่ได้ราบรื่น: พายุลูกใหญ่พัดเข้ามาและทิ้งร่องรอย ความสูญเสียทำให้เปรมมิกาต้องเรียนรู้การยืนหยัดด้วยตัวเองและดูแลคนใกล้ชิดแทน เมื่อความยากจนและความเศร้ามารวมกัน เธอค้นพบทักษะบางอย่างในตัวเองที่ไม่ค่อยมีใครเข้าใจ — ความสามารถที่ผสมระหว่างสัญชาตญาณการเอาตัวรอดกับการสังเกตคนรอบข้างอย่างละเอียด ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่ผลักเธอออกจากบ้านเกิด จากเหตุการณ์หนึ่งที่พลิกชีวิต (ฉากที่เธอต้องเข้าช่วยเหลือเด็กในตลาดกลางคืนขณะที่เกิดเพลิงไหม้และเธอได้แสดงท่าทีเด็ดขาดจนคนรอบข้างเริ่มสังเกต) เปรมมิกาได้รับความสนใจจากคนที่มีอิทธิพลในเมืองหลวง นั่นทำให้เธอย้ายเข้าไปศึกษาและทำงานในเมืองใหญ่ ช่วงแรกไม่ง่ายเลย — ถูกมองแปลก ถูกทดสอบหลายอย่าง แต่นั่นเองที่สลักตัวตนของเธอให้ชัดขึ้น การฝึกฝน ความผิดพลาด และการได้เพื่อนใหม่ที่เชื่อในความตั้งใจของเธอ กลายเป็นเชือกเส้นสำคัญที่ดึงให้เธอลุกขึ้นต่อไปเรื่อยๆ ในแง่นี้ จุดเริ่มต้นไม่ได้เป็นแค่อุบัติการณ์เดียว แต่วางรากฐานด้วยความเจ็บปวด การฝึก และการพบคนที่ช่วยชี้ทาง มองเห็นเธอในแง่นี้ ฉันรู้สึกว่าเปรมมิกาเป็นตัวละครที่สะท้อนการเติบโตจากความสูญเสียเป็นพลัง การเริ่มต้นของเธอจึงทั้งเรียบง่ายและซับซ้อน — เรียบง่ายเพราะมาจากชีวิตประจำวันของคนในหมู่บ้าน ซับซ้อนเพราะเหตุการณ์เดียว การตัดสินใจเล็กๆ และความสัมพันธ์กับคนรอบข้างสามารถเปลี่ยนเส้นทางทั้งชีวิตได้ ฉากต้นเรื่องที่แสดงให้เห็นพื้นเพ ความสามารถที่ยังไม่ชัดเจน และการย้ายเข้าสู่โลกใหม่ เป็นหัวใจที่ทำให้เส้นทางของเธอน่าติดตาม ไม่ใช่เพียงเพราะพลังพิเศษหรือโชคช่วย แต่เพราะวิธีที่เธอเลือกจะตอบสนองต่อความยากลำบาก — นั่นแหละที่ทำให้ฉันยังคงคิดถึงเธออยู่เสมอ

เรื่องราวของเจแอนทีเริ่มต้นจากความอยากเล่าเรื่องผ่านเพลงมากกว่าการคิดถึงชื่อเสียงเป็นหลัก ฉันเคยติดตามคลิปวีดีโอเก่า ๆ ของเจแอนทีบนแพลตฟอร์มสตรีมมิงเล็ก ๆ อยู่หลายชิ้น แล้วรู้สึกได้ว่าพื้นฐานของเขามาจากการเล่นสดเล็ก ๆ ไม่ใช่การเดบิวต์ผ่านค่ายใหญ่ทันที เสียงในวิดีโอตอนนั้นยังมีความดิบ มีความเป็นบ้านใกล้เรือนเคียง—เหมือนคนที่เอาเรื่องราวชีวิตจริงมาสื่อออกมาโดยไม่ปรับแต่งมาก ความเป็นนักเล่าเรื่องในเสียงร้องของเขาทำให้เพลงอย่าง 'คืนที่ไม่มีชื่อ' ถูกแชร์จนกลายเป็นไวรัลในกลุ่มผู้ฟังอินดี้ ในมุมมองของแฟนที่ติดตามเขามาตั้งแต่แรก ฉันเห็นการเติบโตที่มีความตั้งใจแท้จริง เจแอนทีเริ่มจากการเขียนเนื้อเอง ผลงานแรก ๆ ถูกแจกจ่ายฟรีหรือผ่านการสตรีมแบบอิสระ ก่อนจะมีคนในวงการเข้ามาชวนให้ทำงานร่วมกันและจัดคิวบันทึกเสียงอย่างจริงจัง ช่วงเปลี่ยนผ่านนั้นเขายังคงรักษาเอกลักษณ์ของเสียงไว้ แต่เริ่มมีการทดลองการเรียบเรียงที่ซับซ้อนขึ้นเรื่อย ๆ จนเพลงใหม่ ๆ อย่าง 'แสงในซอยเล็ก' ทำให้คนรู้สึกว่าเขาพร้อมจะยืนในเวทีใหญ่ขึ้นจริง ๆ ทั้งหมดนี้ทำให้ฉันชอบวิธีที่เจแอนทีไม่เร่งรีบ เขาเติบโตแบบค่อยเป็นค่อยไป มีทั้งช่วงที่คนท้วงและช่วงที่คนเห็นด้วย แต่ท้ายที่สุดสิ่งที่คงอยู่คือการเล่าเรื่องผ่านเสียงเพลง ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมหลายคนยังตามเขามาจนถึงวันนี้

หลายคนคงสงสัยว่าหมาการ์ตูนสไตล์ไทยมีต้นกำเนิดจากอะไรกันแน่ แล้วมันถึงมีรสชาติที่ต่างจากการ์ตูนญี่ปุ่นหรือฝั่งตะวันตกอย่างไรบ้าง ฉบับสั้นๆ ที่ผมชอบพูดคือมันเกิดจากการผสานกันของ 'เรื่องเล่าพื้นบ้านและศิลปะดั้งเดิม' กับ 'เทคนิคการเล่าเรื่องจากสื่อสมัยใหม่' ก่อนจะกลายเป็นสิ่งที่เราเรียกว่าแนวทางไทยในปัจจุบัน ลายเส้นและการเล่าเรื่องของการ์ตูนไทยมักยืมองค์ประกอบจากจิตรกรรมฝาผนัง ละครชาตรี การแสดงเงา และนิทานพื้นบ้าน ทำให้ธีมเรื่องราวมักเต็มไปด้วยองค์ประกอบทางศีลธรรม ความเชื่อ ความสัมพันธ์ในครอบครัว และบรรยากาศของชุมชนท้องถิ่น ร่องรอยของสื่อสิ่งพิมพ์สมัยก่อนกับการ์ตูนฝรั่งที่เข้ามาในสยามก็มีส่วนทำให้เกิด 'รูปแบบการ์ตูนแผง' และสไตล์ตัดต่อภาพเล่าเรื่องแบบตะวันตก ขณะเดียวกันคลื่นลูกใหญ่จากมังงะและอนิเมะญี่ปุ่นเข้ามาในไทยตั้งแต่หลังสงครามโลกครั้งที่สองจนถึงยุคทีวีและวิดีโอ ทำให้คอนเซ็ปต์การจัดหน้า ความคาดเคลื่อนไหวของตัวละคร และการถ่ายทอดอารมณ์แบบมังงะถูกนำมาปรับใช้ แต่สิ่งที่ทำให้มันเป็นของไทยก็คือการลงรายละเอียดเรื่องภาษาพูด มุกตลกท้องถิ่น แหล่งอาหารแบบสตรีท และมุมมองต่อเรื่องศาสนาและความตายที่สะท้อนไปในเนื้อเรื่อง ซึ่งทั้งหมดนี้ถูกร้อยเรียงด้วยมุมมองของคนทำงานศิลป์ที่เติบโตมากับสังคมไทย คลื่นต่อมาที่สำคัญคือยุคดิจิทัลและโซเชียล มีเดีย ซึ่งเปิดโอกาสให้คนทำงานอิสระเปล่งเสียงตรงสู่คนอ่านโดยไม่ต้องผ่านสำนักพิมพ์แบบเดิม หลายงานที่โด่งดังในวงเล็กๆ เริ่มมีผู้ติดตามมากขึ้นผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ ผลก็คือเรามีความหลากหลายของธีมมากขึ้น ทั้งเรื่องเล่าแบบชีวิตประจำวัน แนวรักร่วมเพศที่ได้รับการยอมรับมากขึ้น แฟนตาซีที่ใช้ตำนานไทยมาเป็นแกน หรือการ์ตูนเสียดสีการเมืองที่กล้าพูดตรงกว่ายุคก่อน ซึ่งกระบวนการสร้างสรรค์แบบนี้ทำให้สไตล์ไทยไม่ได้หยุดนิ่ง แต่เติบโตแล้วยังท้าทายแนวคิดเดิมๆ อยู่ตลอด ในฐานะแฟนคนหนึ่ง ผมรู้สึกชอบตรงที่การ์ตูนไทยมี 'กลิ่นอายบ้านเรา' ที่เข้าถึงง่ายและอบอุ่น แม้จะได้รับอิทธิพลจากที่อื่นมากมาย แต่สุดท้ายแล้วงานที่โดดเด่นมักเป็นงานที่กล้ารวมเอาความเป็นไทยเข้าไปทั้งในเนื้อหาและภาพ วิธีเล่าเรื่องที่มีทั้งมุขตลกแบบไทย ศรัทธาแบบไทย และการใช้คำที่คนอ่านรู้สึกว่าเป็นของตัวเอง ทำให้ผมเฝ้ารอดูว่ารุ่นต่อไปจะพัฒนาองค์ประกอบเหล่านี้ไปในทิศทางไหน และมักรู้สึกตื่นเต้นเมื่อเห็นการผสมผสานใหม่ๆ ที่ยังคง 'ราก' ของเราไว้ได้อย่างชัดเจน}