สงครามโลกครั้งที่ 1 และ 2 แตกต่างกันอย่างไร?

สงครามโลกครั้งที่หนึ่งเริ่มต้นจากความขัดแย้งในยุโรปที่สะสมมานาน โดยเฉพาะการแข่งขันระหว่างจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการีกับเซอร์เบีย หลังเหตุการณ์ลอบสังหารอาร์คดยุกฟรานซ์ แฟร์ดีนันด์ ส่วนสงครามโลกครั้งที่สองมีสาเหตุหลักจากความไม่พอใจของเยอรมนีภายใต้การนำของฮิตเลอร์ ที่ต้องการลบล้างความอัปยศจากสนธิสัญญาแวร์ซาย ปัจจัยสำคัญอีกอย่างคือการขยายอำนาจของลัทธิฟาสซิสต์ในอิตาลีและญี่ปุ่น ที่ต้องการสร้างจักรวรรดิของตนเอง สงครามโลกครั้งที่สองจึงเกี่ยวข้องกับอุดมการณ์ทางการเมืองมากกว่า ในขณะที่สงครามโลกครั้งแรกเป็นความขัดแย้งระหว่างราชวงศ์และชาติในยุโรปเป็นหลัก

ในช่วงสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง พอดีกับสมัยรัชกาลที่ 6 ของไทยซึ่งมีการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และกำลังเร่งปรับตัวเข้ากับโลกสมัยใหม่ ฉันชอบคิดถึงภาพของกรุงเทพฯ ในยุคนั้น—ราชสำนักพยายามรักษาศักดิ์ศรีของชาติท่ามกลางอิทธิพลตะวันตกที่แผ่ขยายเข้ามาอย่างรวดเร็ว เหตุการณ์สำคัญที่ชัดเจนคือ สยามประกาศสงครามกับเยอรมนีและออสเตรีย-ฮังการีในปี พ.ศ.2460 (ค.ศ.1917) เพื่อให้สามารถนับว่าเป็นพันธมิตรฝ่ายสัมพันธมิตร จุดประสงค์เชิงยุทธศาสตร์มากกว่าการส่งทหารลงสนามอย่างมหาศาล เพราะเป้าหมายหลักคือการเรียกร้องความเท่าเทียมในสนธิสัญญาระหว่างประเทศและถอนสิทธิ์การคุ้มครองคนต่างชาติที่กดขี่ไว้มาเนิ่นนาน ผลที่ตามมารวมถึงการส่งกำลังพลและหมอพยาบาลไปยังยุโรป การเข้าร่วมในการประชุมสันติภาพหลังสงคราม ซึ่งช่วยเปิดทางให้สยามเจรจาปรับปรุงตำแหน่งระหว่างประเทศของตน มุมมองส่วนตัวคือ เหตุการณ์นี้เป็นจุดเปลี่ยนเล็กๆ แต่ทรงพลังที่ผลักดันให้ชนชั้นนำไทยเร่งพัฒนารัฐสมัยใหม่—การปฏิรูปกฎหมาย การยกระดับกองทัพ และการส่งนักเรียนไปศึกษาในต่างประเทศ แม้จะไม่ใช่เหตุผลเดียวที่นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงทางการเมืองในทศวรรษต่อมา แต่สงครามโลกครั้งที่หนึ่งช่วยเปลี่ยนทิศทางความคิดของชนชั้นนำให้ทันสมัยและมีจุดยืนทางการทูตมากขึ้น ซึ่งฉันมองว่าเป็นรากฐานสำคัญของการปฏิรูปที่ตามมา

จุดเริ่มต้นของสงครามโลกครั้งที่ 1 นั้นเชื่อมโยงกับความขัดแย้งในยุโรปที่สะสมมานาน แต่เหตุการณ์ที่ทำให้ไฟสงครามลุกโชนคือการลอบสังหารอาร์ชดยุก ฟรันซ์ แฟร์ดีนันด์ แห่งออสเตรีย-ฮังการี เมื่อวันที่ 28 มิถุนายน 1914 ที่เมืองซาราเยโว มือสังหารคือ กัฟรีโล ปรินซีป นักชาตินิยมชาวเซิร์บ ซึ่งการกระทำครั้งนี้ถูกมองว่าเป็นการท้าทายอำนาจของจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการีเหนือบอลข่าน หลังจากนั้นไม่นาน ออสเตรีย-ฮังการีก็ยื่นคำขาดต่อเซอร์เบีย พร้อมกับได้รับการสนับสนุนจากเยอรมนี ในขณะที่รัสเซียซึ่งเป็นพันธมิตรของเซอร์เบียก็ระดมกำลังตอบโต้ จนในที่สุดระบบพันธมิตรทั้งสองฝ่ายก็ถูกกระตุ้นให้เข้าสู่สงครามอย่างเต็มรูปแบบ ความจริงแล้วเหตุการณ์ลอบสังหารเป็นเพียงชนวนสุดท้ายที่จุดประกายความตึงเครียดที่สั่งสมมานานจากลัทธิชาตินิยม การแข่งขันทางอาวุธ และการแข่งขันกันระหว่างจักรวรรดิในยุโรป

ฉันคิดว่าสงครามโลกครั้งที่หนึ่งตรงกับยุครัชกาลที่ 6 ของสยาม ซึ่งอยู่ในช่วงประมาณ พ.ศ. 2457–2461 (ค.ศ. 1914–1918) และเป็นช่วงที่ประเทศพยายามปรับตัวเข้าสู่ระบบระหว่างประเทศสมัยใหม่ สยามในเวลานั้นประกาศสงครามกับฝ่ายอำนาจกลาง (เยอรมนีและออสเตรีย-ฮังการี) ในปี พ.ศ. 2460 (ค.ศ. 1917) ด้วยเหตุผลเชิงยุทธศาสตร์และการทูต มากกว่าจะเป็นการส่งทหารเข้ารบแบบขนาดใหญ่ ผลลัพธ์ที่สำคัญคือการส่งคณะทหารสยามไปยุโรปในลักษณะการช่วยเหลือและปฏิบัติหน้าที่ด้านสนับสนุน ซึ่งช่วยสร้างภาพลักษณ์ว่าประเทศเป็นหุ้นส่วนของฝ่ายสัมพันธมิตร หลังสงคราม สยามใช้สถานะนี้ต่อรองเพื่อแก้ไขสนธิสัญญาที่ไม่เท่าเทียมกับชาติตะวันตก ส่งผลให้สิทธิยกเว้นอำนาจศาลของชาวต่างชาติ (extraterritoriality) ถูกทบทวนและมีการเจรจาปรับเปลี่ยนในช่วงปลายทศวรรษ 1910s–1920s การเข้าร่วมสงครามครั้งนี้จึงไม่ใช่การรบใหญ่บนแนวหน้าแบบที่ยุโรปเผชิญ แต่เป็นการลงทุนทางการทูตอย่างมีเป้าหมาย ช่วยให้อำนาจอธิปไตยของสยามได้รับการยอมรับมากขึ้นในหมู่ชนชาติ และเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้ประเทศได้เข้าเป็นสมาชิกของสมาคมชาติ (League of Nations) ในเวลาต่อมา ซึ่งกลายเป็นบทบาทสำคัญในการวางรากฐานความเป็นรัฐสมัยใหม่ของไทยในศตวรรษที่ 20

สงครามโลกครั้งที่ 1 มีเหตุการณ์สำคัญมากมายที่เปลี่ยนโฉมหน้าประวัติศาสตร์ แต่สิ่งที่ตราตรึงใจที่สุดคงเป็น 'การลอบสังหารอาร์ชดยุกฟรันซ์ แฟร์ดีนันด์' ของออสเตรีย-ฮังการี ในปี 1914 ซึ่งเป็นชนวนก่อให้เกิดสงคราม ความโหดร้ายของสงครามเห็นได้ชัดใน 'สมรภูมิแวร์دان' ที่ฝรั่งเศสและเยอรมนีสูญเสียทหารร่วมกันเกือบล้านชีวิตในเวลาไม่กี่เดือน สิ่งที่น่าสนใจคือเทคโนโลยีใหม่ๆ อย่างกาซพิษและรถถังถูกใช้งานครั้งแรกที่นี่ แม้ทหารจะถูกสอนให้ต่อสู้แบบโบราณ แต่ต้องเผชิญกับความทันสมัยที่ไร้มนุษยธรรม

ในห้วงสงครามโลกครั้งที่ 1 สยามไม่ได้อยู่นอกเกมการเมืองระหว่างมหาอำนาจอย่างที่หลายคนเข้าใจ การประกาศสงครามต่อประเทศในแนวอักษะในปี 1917 เป็นจังหวะสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าไทยพยายามยกระดับสถานะระหว่างประเทศ การตัดสินใจของรัชกาลที่ 6 มีเหตุผลทั้งเชิงสัญลักษณ์และเชิงผลประโยชน์: อยากให้ต่างชาติยอมรับความเป็นอธิปไตยมากขึ้น และต้องการที่นั่งคุยเรื่องข้อผูกพันระหว่างประเทศหลังสงคราม ฉันมองว่าการส่งผู้แทนและหน่วยช่วยเหลือไปต่างประเทศ แม้จะไม่ใช่กองทัพขนาดใหญ่ แต่ก็เป็นสัญญาณทางการทูตที่ชัดเจน ผลทางการเมืองที่เด่นชัดคือการเพิ่มอำนาจต่อรองของสยามบนโต๊ะการเจรจา หลังสงครามรัฐบาลไทยใช้โอกาสนี้ทบทวนและเจรจาสนธิสัญญาที่ไม่เท่าเทียม ทำให้มีพื้นที่สำหรับการปรับความสัมพันธ์กับตะวันตกมากขึ้น ในระดับในประเทศ สงครามเป็นตัวกระตุ้นให้รัฐกลางเข้มแข็งขึ้น ระบบราชการและกองทัพได้รับทรัพยากร พ่วงด้วยการรณรงค์ปลุกความเป็นชาติที่ช่วยเปลี่ยนทัศนคติของคนเมืองหลายรุ่น ณ ชั้นหนึ่งฉันรู้สึกว่านี่เป็นก้าวสำคัญที่ทั้งให้โอกาสและวางเงื่อนไขระยะยาวให้กับการเมืองไทย การเคลื่อนไหวครั้งนั้นทำให้สยามยืนได้ในเวทีโลก แต่ในเวลาเดียวกันก็ปั้นให้กลุ่มชนชั้นใหม่—โดยเฉพาะข้าราชการและทหาร—มีอำนาจมากขึ้น เรื่องนี้ส่งผลต่อทิศทางการเมืองไทยในทศวรรษต่อมาอย่างที่เราเห็นต่อเนื่องไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี 2475

ในความคิดผม สงครามโลกครั้งที่หนึ่งซ้อนอยู่ในรัชสมัยของรัชกาลที่หกอย่างชัดเจน เพราะช่วงเวลาสงครามโลกครั้งที่หนึ่งคือประมาณ ค.ศ.1914–1918 (พ.ศ.2457–2461) ขณะที่รัชกาลที่หกหรือพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวครองราชย์ตั้งแต่ พ.ศ.2453–2468 (ค.ศ.1910–1925) สิ่งนี้ทำให้ภาพรวมของโลกและบ้านเราตกอยู่ในความเปลี่ยนแปลงเดียวกัน: ความคิดเรื่องความทันสมัยและความเป็นชาติถูกขับเคลื่อนอย่างเข้มข้น ผมชอบเชื่อมเหตุการณ์ระหว่างประเทศกับเรื่องในประเทศ เวลาสยามประกาศสงครามกับเยอรมนีและออสเตรีย-ฮังการีในปี พ.ศ.2460 เป้าหมายหนึ่งคืออยากให้ประเทศมีสถานะเป็นหุ้นส่วนในเวทีโลกมากขึ้น การส่งกองทัพสยามไปยุโรปในฐานะกองกำลังสนับสนุน แม้จะมีขนาดไม่มาก แต่ก็เป็นสัญลักษณ์ว่าราชอาณาจักรต้องการสิทธิเท่าเทียมในการเจรจาเรื่องสนธิสัญญาและการค้า มุมมองส่วนตัวคือช่วงเวลานั้นเป็นจุดเปลี่ยนแบบซ่อนเร้น รัชกาลที่หกเองสนับสนุนการปฏิรูปหลายอย่างทั้งทางการศึกษา วัฒนธรรม และกองทัพ ผลที่ตามมาทั้งด้านบวกและด้านที่ทำให้สังคมไทยเตรียมตัวสู่ความปั่นป่วนทางการเมืองในทศวรรษต่อไป ทำให้ผมรู้สึกว่าการจับคู่เหตุการณ์โลกกับประวัติศาสตร์ไทยช่วยเห็นว่าประเทศไม่อาจแยกตัวจากกระแสโลกได้เลยในยุคนั้น

ช่วงปี 1914–1918 ตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) ในประวัติศาสตร์ไทย โดยภาพรวมแล้วคือยุคต้นของคริสต์ศตวรรษที่ 20 ที่ไทยยังเป็นระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์และกำลังตื่นตัวเรื่องการปรับตัวเข้ากับโลกตะวันตก เมื่อมองในแง่เหตุการณ์สำคัญ ประเทศสยามได้ประกาศสงครามกับเยอรมนีและออสเตรีย-ฮังการีเมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2460 (ค.ศ. 1917) เพื่อแสดงตัวเป็นฝ่ายพันธมิตร และหวังใช้สถานะนี้เพื่อปรับปรุงตำแหน่งทางการทูตกับชาติตะวันตก นอกจากนี้รัฐบาลยังส่งหน่วยเจ้าหน้าที่และการแพทย์ออกไปช่วยที่ยุโรป และการมีส่วนร่วมครั้งนี้เป็นตัวเร่งให้รัฐบาลไทยสามารถยื่นข้อเรียกร้องในเวทีระหว่างประเทศได้แนบชิดขึ้น มุมมองส่วนตัว ผมมองว่ายุคนี้น่าสนใจเพราะเป็นจังหวะที่ไทยพยายามรักษาเอกราชด้วยการเล่นเกมการทูตระดับโลกและเร่งพัฒนาภายในประเทศ นโยบายหลายอย่างในรัชกาลที่ 6 จึงสะท้อนความพยายามผสมผสานวัฒนธรรมตะวันตกเข้ากับโครงสร้างไทย ซึ่งส่งผลต่อการศึกษา วัฒนธรรม และการทหารจนเห็นร่องรอยต่อเนื่องไปยังทศวรรษถัดมา