สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง อ่านออนไลน์ได้ที่ไหน?

เคยค้นหาสามก๊กฉบับพระยาพระคลังเหมือนกัน เพราะเป็นงานคลาสสิกที่อยากอ่านมานาน แต่ต้องบอกว่างานเก่าแบบนี้หาฟรีทางอินเทอร์เน็ตค่อนข้างยาก โดยเฉพาะเวอร์ชั่นที่สมบูรณ์ ไม่ขาดตอน เว็บไซต์อย่างโครงการกูเต็นเบิร์กอาจมีบางส่วน แต่ส่วนใหญ่จะเป็นภาษาอังกฤษ หรือไม่ก็เป็นฉบับย่อที่ตัดทอนเนื้อหาออกไปเยอะ ถ้าอยากได้ฉบับเต็มจริงๆ อาจต้องลองหาตามห้องสมุดมหาวิทยาลัยใหญ่ๆ ที่มีคอลเล็กชันหนังสือเก่าเก็บไว้ ตอนนี้เริ่มมีเว็บไทยบางแห่งที่สแกนหนังสือเก่าเก็บไว้ แต่ยังไม่พบฉบับนี้โดยเฉพาะ ความยากอยู่ที่งานนี้เป็นหนังสือเก่ามาก และอาจยังติดลิขสิทธิ์อยู่แม้ผู้แต่งจะเสียไปนานแล้ว ถ้าเจอเว็บไหนมีจริงคงแจ้งให้ทราบเหมือนกัน

สมมติว่าคุณเพิ่งเริ่มเข้าสู่โลกวรรณกรรมจีนโบราณ การเริ่มต้นด้วย 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' ก็นับเป็นทางเลือกที่น่าสนใจไม่น้อย ฉบับนี้ถือเป็นตำราที่ผ่านการแปลและเรียบเรียงไว้อย่างประณีตในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น มีภาษาที่สละสลวยและให้อรรถรสทางวรรณกรรมสูง แม้จะตัดบางส่วนเพื่อให้เข้ากับบริบทไทยแต่ก็ยังคงไว้ซึ่งแก่นเรื่อง อย่างไรก็ตาม สำหรับมือใหม่ที่อยากศึกษาประวัติศาสตร์จริง แนะนำให้อ่านฉบับเต็มของหลอกว้านจงก่อน เพราะพระยาพระคลังเน้นการเล่าเรื่องแบบบันเทิงคดีมากกว่าความถูกต้องเชิงประวัติศาสตร์ ทว่าถ้าคุณมองหาความงดงามทางภาษาและมุมมองแบบไทยๆ ฉบับนี้ก็ตอบโจทย์ แค่ต้องทำความเข้าใจว่ามันผ่านการตีความผ่านสายตาคนไทยสมัยนั้นมาแล้ว

มีโอกาสได้เจอข้อมูลน่าสนใจเกี่ยวกับ 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' ในเว็บต่างประเทศ เคยเห็นบทสนทนาระหว่างนักอ่านที่กำลังตามหาฉบับภาษาอังกฤษอยู่เหมือนกัน แต่เท่าที่รู้ยังไม่มีเวอร์ชันที่แปลอย่างเป็นทางการ หลายคนมักเข้าใจผิดว่ามีฉบับภาษาอังกฤษเพราะเห็นงานของ Brewitt-Taylor ที่แปล 'สามก๊ก' ฉบับจีน แต่จริงๆ แล้วงานของพระยาพระคลังเป็นฉบับปรับปรุงเฉพาะในไทย สังเกตได้จากสำนวนโวหารและบทพากย์ที่แตกต่าง แม้จะไม่มีฉบับแปลสมบูรณ์ แต่ก็มีนักวิชาการบางคนทำบทวิเคราะห์เปรียบเทียบกับต้นฉบับจีนไว้ในงานวิจัยภาษาอังกฤษ

เราเป็นคนที่ชอบคลำหาเล่มหายากบนชั้นหนังสือเก่า มุมแรกที่แนะนำคือลองมองหาที่ห้องสมุดใหญ่หรือหอสมุดของมหาวิทยาลัย เพราะสำเนาแบบเก่ามักเข้าระบบเก็บของพวกนี้ นอกจากนั้น 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง หน' มักจะมีสภาพเป็นเล่มเก่า มีตราประทับและหมายเลขชั้นหนังสือ ซึ่งช่วยยืนยันความเป็นฉบับดั้งเดิมได้ดี ถัดมา ให้ไล่ดูตลาดหนังสือมือสอง ร้านหนังสือเก่าในกรุงเทพฯ หรือตามจังหวัดสำคัญ บ่อยครั้งที่ร้านพวกนี้จะรับฝากขายเล่มหายาก และเจ้าของร้านมักจะช่วยเช็กคำนำหรือหมายเหตุที่บอกข้อมูลฉบับพิมพ์ได้ ถ้าอยากได้แบบสะดวกขึ้น โซเชียลมาร์เก็ตเพลสอย่าง Shopee, Lazada หรือแพลตฟอร์มประกาศขายมือสองเช่น Kaidee กับ eBay ก็มีผู้ขายลงประกาศเป็นครั้งคราว แต่อย่าลืมตรวจรูปปกและข้อความหน้าปกให้ชัดก่อนจ่ายเงิน สุดท้าย เป็นเรื่องของความอดทนกับการตามหาและการเปรียบเทียบราคา บางครั้งการได้มาด้วยการต่อรองจากร้านหนังสือเก่าหรือการรอลงประมูลออนไลน์จะคุ้มกว่าเพราะได้สภาพดีและความสมบูรณ์ของเอกสาร ปลายทางของการตามหาสำหรับคนที่ชอบเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ก็คือความรู้สึกเวลาที่ได้พลิกหน้ากระดาษเก่าของ 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง หน' นั่นล่ะ มันต่างจากการอ่านฉบับย่อหรือการดูเกมอย่าง 'Dynasty Warriors' อย่างสิ้นเชิง

ประเด็นการพิมพ์ครั้งแรกของ 'สามก๊ก' ฉบับพระยาพระคลังนี่น่าสนใจมาก เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของวรรณกรรมคลาสสิกที่ทรงอิทธิพลในไทย จากการที่ได้คุยกับนักสะสมหนังสือเก่า เคยได้ข้อมูลว่าหนังสือเล่มนี้น่าจะตีพิมพ์ครั้งแรกสมัยรัชกาลที่ 3 ประมาณปี พ.ศ. 2408 โดยโรงพิมพ์ของหมอบรัดเลย์ แต่ที่แน่ๆคือต้องหลังปี พ.ศ. 2399 ซึ่งเป็นปีที่พระยาพระคลัง (หน) เสียชีวิต ความพิเศษอยู่ที่การนำเสนอเรื่องราวสามก๊กแบบสมบูรณ์เป็นครั้งแรกในไทย ก่อนหน้านี้มีแต่ฉบับเล่าเรื่องย่อหรือบางตอนเท่านั้น ตัวเล่มแรกๆหาได้ยากมาก บางคนบอกว่าหากพบในสภาพดีอาจมีมูลค่าเป็นแสนบาทเลยทีเดียว การพิมพ์สมัยนั้นใช้เทคนิคการเรียงพิมพ์แบบโลหะ ทำให้แต่ละหน้าดูเป็นงานศิลปะไปในตัว

'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' เป็นวรรณกรรมคลาสสิกที่คนไทยหลายรุ่นคุ้นเคย งานชิ้นนี้มีต้นฉบับมาจากจีนแต่ได้รับการแปลและปรับปรุงโดยพระยาพระคลัง (หน) ในสมัยรัชกาลที่ 1 โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็นทั้งหมด 4 เล่มจบ แต่ละเล่มของสามก๊กฉบับนี้มีกลิ่นอายความเป็นไทยอยู่ไม่น้อย เพราะมีการปรับบางส่วนให้เข้ากับบริบทท้องถิ่น ทั้งยังสอดแทรกคติธรรมและวิถีคิดแบบไทยไว้อย่างแนบเนียน ความยาวของแต่ละเล่มค่อนข้างสมดุล ไม่ยาวเกินไปจนอ่านไม่จบ แต่ก็ไม่สั้นจนเสียอรรถรส ต้องยอมรับว่าสามก๊กฉบับนี้เป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้คนไทยรู้จักวรรณกรรมจีนอย่างลึกซึ้ง ตัวละครอย่างโจโฉ เล่าปี่ กวนอู ได้รับการนำเสนอผ่านมุมมองของนักแปลไทย ทำให้เนื้อหามีมิติที่น่าสนใจแตกต่างจากต้นฉบับจีน

รุ่นใหญ่อย่างเราที่เติบโตมากับวรรณกรรมคลาสสิกมองว่า 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' เหมาะกับผู้เริ่มเข้าสู่วัยกลางคนขึ้นไป ช่วงอายุที่เข้าใจความซับซ้อนของชีวิตการเมืองและกลยุทธ์ ภาษาที่ใช้ในฉบับนี้มีความโดดเด่นในเชิงวรรณศิลป์ แต่ก็ค่อนข้างหนักสำหรับคนรุ่นใหม่ที่คุ้นกับภาษาสมัยใหม่ เนื้อหาที่ลึกซึ้งเกี่ยวกับการชิงอำนาจและจิตวิทยามนุษย์จะโดดเด่นเมื่อผู้อ่านมีประสบการณ์ชีวิตพอสมควร แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าวัยรุ่นจะอ่านไม่ได้เลย ถ้าเป็นคนชอบประวัติศาสตร์หรือสนใจกลศึกการเมือง ก็สามารถเริ่มอ่านได้ตั้งแต่ ม.ปลาย แต่ควรมีคำอธิบายประกอบบ้าง

พอพูดถึง 'สามก๊ก' เวอร์ชั่นการ์ตูน ผมมองว่าทางที่ปลอดภัยที่สุดคือหาฉบับที่มีลิขสิทธิ์ออกโดยสำนักพิมพ์ในไทยหรือผ่านร้านหนังสือดิจิทัลที่ได้รับอนุญาต ผมมักเริ่มจากแพลตฟอร์มอีบุ๊กหลัก ๆ เช่น MEB, Ookbee หรือร้านค้าบน Amazon Kindle/Google Play Books เพราะแพลตฟอร์มเหล่านี้มักมีข้อมูลเรื่องลิขสิทธิ์และรายละเอียดสำนักพิมพ์ให้ตรวจสอบ ถ้าเจอคำว่า 'ลิขสิทธิ์' หรือชื่อสำนักพิมพ์ที่คุ้นเคย นั่นเป็นสัญญาณดี นอกจากนั้น บางร้านหนังสือใหญ่ในไทยอย่าง SE-ED หรือ Kinokuniya มีร้านออนไลน์ที่ขายหนังสือแปลเป็นเล่มหรืออีบุ๊กด้วย เมื่อเจอฉบับที่น่าสนใจ ผมชอบเช็กปกหรือหน้าแรกดูเครดิตผู้แปลกับสำนักพิมพ์ก่อน เพื่อให้แน่ใจว่าไม่ใช่สำเนาที่แจกฟรีจากเว็บเถื่อน ถ้าอยากได้แบบสะสม การซื้อปกแข็งหรือปกอ่อนจากร้านออนไลน์ของสำนักพิมพ์จะเป็นการสนับสนุนนักแปลและผู้ถือลิขสิทธิ์โดยตรง สุดท้ายแล้วการอ่านจากช่องทางถูกลิขสิทธิ์ทำให้ผมสบายใจมากกว่า ทั้งคุณภาพไฟล์และความชัดของภาพก็ไม่เหมือนกันกับสำเนาที่แชร์กันแบบไม่เป็นทางการ

ความพิเศษของ 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' อยู่ที่การเป็นงานแปลและเรียบเรียงที่ถือเป็นแม่บทของวรรณกรรมสามก๊กภาษาไทยยุคแรกๆ แตกต่างจากฉบับอื่นด้วยการนำเสนอสำนวนโวหารแบบไทยโบราณที่สละสลวย เน้นการเล่าเรื่องเชิงพงศาวดารมากกว่าแนวบันเทิงคดี จุดเด่นที่สังเกตได้ชัดคือการคงโครงเรื่องหลักตาม 'สามก๊กฉบับหวู่เหิง' ของจีน แต่ปรับบริบทบางส่วนให้ใกล้เคียงกับคติความเชื่อไทย เช่น การเปรียบเทียบตัวละครกับคุณธรรมของกษัตริย์ในวรรณคดีไทย บทสนทนายาวๆ ในฉบับจีนถูกย่อให้กระชับ ขณะที่ฉากสำคัญอย่างศึกผาแดงกลับได้รับการขยายความให้ดราม่ามากขึ้น เมื่อเทียบกับฉบับเจ้าพระยาพระคลังแล้ว งานแปลยุคหลังอย่างของ 'ยาขอบ' จะเน้นความตื่นเต้นแบบนิยายมากกว่า ส่วนฉบับภาษาอังกฤษของ Brewitt-Taylor ก็ละเอียดในรายละเอียดทางประวัติศาสตร์ แต่ขาดความงดงามทางภาษาที่ฉบับไทยโบราณบรรจงสร้างไว้

เราอยากแนะนำแหล่งที่อ่านสรุปภาษาอังกฤษของ 'Romance of the Three Kingdoms' แบบตรงไปตรงมาที่สุดคือหน้า Wikipedia ซึ่งมีบทสรุปโครงเรื่องหลักและการสรุปเหตุการณ์รายบทอย่างละเอียด เหมาะถ้าต้องการเห็นภาพรวมของตัวละครสำคัญและลำดับเหตุการณ์ เช่นการต่อสู้ที่โด่งดังอย่าง 'Battle of Red Cliffs' ที่มักถูกย่ออธิบายไว้อย่างกระชับ นอกจากนั้นยังชอบเข้าไปดูที่ 'Three Kingdoms Wiki' (Fandom) เพราะเค้าจัดบทสรุปเป็นตอน ๆ และให้สถานะตัวละครพร้อมลิงก์อ้างอิง ทำให้ง่ายต่อการตามอ่านฉากหรือเหตุการณ์เฉพาะ ถ้าอยากเทียบกับต้นฉบับ ในเว็บ 'Chinese Text Project' จะมีข้อความภาษาจีนและบางส่วนที่แปลเป็นอังกฤษ ช่วยให้เห็นความแตกต่างระหว่างสำนวนต้นฉบับกับสรุปสั้นๆ ที่อ่านออนไลน์ได้ง่าย สรุปคือเริ่มจาก Wikipedia แล้วค่อยไต่ลึกด้วย Fandom และ Chinese Text Project — เป็นเส้นทางที่ใช้แล้วรู้สึกคุ้มค่าและเข้าใจภาพรวมได้ดี