สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง

'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' เป็นวรรณกรรมคลาสสิกที่คนไทยหลายรุ่นคุ้นเคย งานชิ้นนี้มีต้นฉบับมาจากจีนแต่ได้รับการแปลและปรับปรุงโดยพระยาพระคลัง (หน) ในสมัยรัชกาลที่ 1 โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็นทั้งหมด 4 เล่มจบ

แต่ละเล่มของสามก๊กฉบับนี้มีกลิ่นอายความเป็นไทยอยู่ไม่น้อย เพราะมีการปรับบางส่วนให้เข้ากับบริบทท้องถิ่น ทั้งยังสอดแทรกคติธรรมและวิถีคิดแบบไทยไว้อย่างแนบเนียน ความยาวของแต่ละเล่มค่อนข้างสมดุล ไม่ยาวเกินไปจนอ่านไม่จบ แต่ก็ไม่สั้นจนเสียอรรถรส

ต้องยอมรับว่าสามก๊กฉบับนี้เป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้คนไทยรู้จักวรรณกรรมจีนอย่างลึกซึ้ง ตัวละครอย่างโจโฉ เล่าปี่ กวนอู ได้รับการนำเสนอผ่านมุมมองของนักแปลไทย ทำให้เนื้อหามีมิติที่น่าสนใจแตกต่างจากต้นฉบับจีน

ความพิเศษของ 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' อยู่ที่การเป็นงานแปลและเรียบเรียงที่ถือเป็นแม่บทของวรรณกรรมสามก๊กภาษาไทยยุคแรกๆ แตกต่างจากฉบับอื่นด้วยการนำเสนอสำนวนโวหารแบบไทยโบราณที่สละสลวย เน้นการเล่าเรื่องเชิงพงศาวดารมากกว่าแนวบันเทิงคดี

จุดเด่นที่สังเกตได้ชัดคือการคงโครงเรื่องหลักตาม 'สามก๊กฉบับหวู่เหิง' ของจีน แต่ปรับบริบทบางส่วนให้ใกล้เคียงกับคติความเชื่อไทย เช่น การเปรียบเทียบตัวละครกับคุณธรรมของกษัตริย์ในวรรณคดีไทย บทสนทนายาวๆ ในฉบับจีนถูกย่อให้กระชับ ขณะที่ฉากสำคัญอย่างศึกผาแดงกลับได้รับการขยายความให้ดราม่ามากขึ้น

เมื่อเทียบกับฉบับเจ้าพระยาพระคลังแล้ว งานแปลยุคหลังอย่างของ 'ยาขอบ' จะเน้นความตื่นเต้นแบบนิยายมากกว่า ส่วนฉบับภาษาอังกฤษของ Brewitt-Taylor ก็ละเอียดในรายละเอียดทางประวัติศาสตร์ แต่ขาดความงดงามทางภาษาที่ฉบับไทยโบราณบรรจงสร้างไว้

ประเด็นการพิมพ์ครั้งแรกของ 'สามก๊ก' ฉบับพระยาพระคลังนี่น่าสนใจมาก เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของวรรณกรรมคลาสสิกที่ทรงอิทธิพลในไทย จากการที่ได้คุยกับนักสะสมหนังสือเก่า เคยได้ข้อมูลว่าหนังสือเล่มนี้น่าจะตีพิมพ์ครั้งแรกสมัยรัชกาลที่ 3 ประมาณปี พ.ศ. 2408 โดยโรงพิมพ์ของหมอบรัดเลย์ แต่ที่แน่ๆคือต้องหลังปี พ.ศ. 2399 ซึ่งเป็นปีที่พระยาพระคลัง (หน) เสียชีวิต

ความพิเศษอยู่ที่การนำเสนอเรื่องราวสามก๊กแบบสมบูรณ์เป็นครั้งแรกในไทย ก่อนหน้านี้มีแต่ฉบับเล่าเรื่องย่อหรือบางตอนเท่านั้น ตัวเล่มแรกๆหาได้ยากมาก บางคนบอกว่าหากพบในสภาพดีอาจมีมูลค่าเป็นแสนบาทเลยทีเดียว การพิมพ์สมัยนั้นใช้เทคนิคการเรียงพิมพ์แบบโลหะ ทำให้แต่ละหน้าดูเป็นงานศิลปะไปในตัว

มีหลายแหล่งที่ให้อ่าน 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' แบบออนไลน์ฟรี เว็บไซต์อย่างเว็บกูเกิลพลายบุ๊กส์มักมีฉบับสแกนของหนังสือเก่า รวมถึงห้องสมุดดิจิทัลของมหาวิทยาลัยบางแห่งก็จัดเก็บไว้

นอกจากนี้ แพลตฟอร์มอย่างเว็บไซต์ 'วรรณกรรมไทย' หรือ 'คลังหนังสือเก่า' ก็มักจะมีงานคลาสสิกแบบนี้ให้อ่าน คุ้มค่าที่จะลองค้นหาด้วยคำสำคัญว่า 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง pdf' หรือ 'อ่านออนไลน์' บางเว็บอาจมีทั้งแบบเต็มเรื่องและบางตอนให้เลือกอ่านตามความสะดวก

เคยค้นหาสามก๊กฉบับพระยาพระคลังเหมือนกัน เพราะเป็นงานคลาสสิกที่อยากอ่านมานาน แต่ต้องบอกว่างานเก่าแบบนี้หาฟรีทางอินเทอร์เน็ตค่อนข้างยาก โดยเฉพาะเวอร์ชั่นที่สมบูรณ์ ไม่ขาดตอน

เว็บไซต์อย่างโครงการกูเต็นเบิร์กอาจมีบางส่วน แต่ส่วนใหญ่จะเป็นภาษาอังกฤษ หรือไม่ก็เป็นฉบับย่อที่ตัดทอนเนื้อหาออกไปเยอะ ถ้าอยากได้ฉบับเต็มจริงๆ อาจต้องลองหาตามห้องสมุดมหาวิทยาลัยใหญ่ๆ ที่มีคอลเล็กชันหนังสือเก่าเก็บไว้

ตอนนี้เริ่มมีเว็บไทยบางแห่งที่สแกนหนังสือเก่าเก็บไว้ แต่ยังไม่พบฉบับนี้โดยเฉพาะ ความยากอยู่ที่งานนี้เป็นหนังสือเก่ามาก และอาจยังติดลิขสิทธิ์อยู่แม้ผู้แต่งจะเสียไปนานแล้ว ถ้าเจอเว็บไหนมีจริงคงแจ้งให้ทราบเหมือนกัน

มีโอกาสได้เจอข้อมูลน่าสนใจเกี่ยวกับ 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' ในเว็บต่างประเทศ เคยเห็นบทสนทนาระหว่างนักอ่านที่กำลังตามหาฉบับภาษาอังกฤษอยู่เหมือนกัน แต่เท่าที่รู้ยังไม่มีเวอร์ชันที่แปลอย่างเป็นทางการ

หลายคนมักเข้าใจผิดว่ามีฉบับภาษาอังกฤษเพราะเห็นงานของ Brewitt-Taylor ที่แปล 'สามก๊ก' ฉบับจีน แต่จริงๆ แล้วงานของพระยาพระคลังเป็นฉบับปรับปรุงเฉพาะในไทย สังเกตได้จากสำนวนโวหารและบทพากย์ที่แตกต่าง แม้จะไม่มีฉบับแปลสมบูรณ์ แต่ก็มีนักวิชาการบางคนทำบทวิเคราะห์เปรียบเทียบกับต้นฉบับจีนไว้ในงานวิจัยภาษาอังกฤษ

เคยได้ยินนักอ่านหนังสือเก่าเล่าว่า 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' นั้นมีความพิเศษในรูปแบบการเล่าเรื่องที่ต่างจากฉบับอื่น ตอนจบหลักๆจะแบ่งตามชะตากรรมของแต่ละก๊กสำคัญ โดยสิ้นสุดที่การรวมแผ่นดินของวุยก๊ก แต่ละตอนจบมีรายละเอียดยิบย่อยเกี่ยวกับชัยชนะและความพ่ายแพ้ที่เชื่อมโยงกันอย่างแนบเนียน

สิ่งที่ดึงดูดใจคือการจบของตัวละครสำคัญอย่างเล่าปี่หรือโจโฉที่ไม่ได้จบแบบ abrupt แต่ค่อยๆ unravel ไปตามพล็อตหลัก มีเพื่อนที่คลุกคลีกับการ์ตูนประวัติศาสตร์บอกว่าจริงๆแล้วมีตอนจบย่อยอีกหลายตอนที่พูดถึงผลพวงของการล่มสลายของก๊กต่างๆด้วย

สมมติว่าคุณเพิ่งเริ่มเข้าสู่โลกวรรณกรรมจีนโบราณ การเริ่มต้นด้วย 'สามก๊ก ฉบับพระยาพระคลัง' ก็นับเป็นทางเลือกที่น่าสนใจไม่น้อย ฉบับนี้ถือเป็นตำราที่ผ่านการแปลและเรียบเรียงไว้อย่างประณีตในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น มีภาษาที่สละสลวยและให้อรรถรสทางวรรณกรรมสูง แม้จะตัดบางส่วนเพื่อให้เข้ากับบริบทไทยแต่ก็ยังคงไว้ซึ่งแก่นเรื่อง

อย่างไรก็ตาม สำหรับมือใหม่ที่อยากศึกษาประวัติศาสตร์จริง แนะนำให้อ่านฉบับเต็มของหลอกว้านจงก่อน เพราะพระยาพระคลังเน้นการเล่าเรื่องแบบบันเทิงคดีมากกว่าความถูกต้องเชิงประวัติศาสตร์ ทว่าถ้าคุณมองหาความงดงามทางภาษาและมุมมองแบบไทยๆ ฉบับนี้ก็ตอบโจทย์ แค่ต้องทำความเข้าใจว่ามันผ่านการตีความผ่านสายตาคนไทยสมัยนั้นมาแล้ว

เราเป็นคนที่ชอบคลำหาเล่มหายากบนชั้นหนังสือเก่า มุมแรกที่แนะนำคือลองมองหาที่ห้องสมุดใหญ่หรือหอสมุดของมหาวิทยาลัย เพราะสำเนาแบบเก่ามักเข้าระบบเก็บของพวกนี้ นอกจากนั้น 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง หน' มักจะมีสภาพเป็นเล่มเก่า มีตราประทับและหมายเลขชั้นหนังสือ ซึ่งช่วยยืนยันความเป็นฉบับดั้งเดิมได้ดี

ถัดมา ให้ไล่ดูตลาดหนังสือมือสอง ร้านหนังสือเก่าในกรุงเทพฯ หรือตามจังหวัดสำคัญ บ่อยครั้งที่ร้านพวกนี้จะรับฝากขายเล่มหายาก และเจ้าของร้านมักจะช่วยเช็กคำนำหรือหมายเหตุที่บอกข้อมูลฉบับพิมพ์ได้ ถ้าอยากได้แบบสะดวกขึ้น โซเชียลมาร์เก็ตเพลสอย่าง Shopee, Lazada หรือแพลตฟอร์มประกาศขายมือสองเช่น Kaidee กับ eBay ก็มีผู้ขายลงประกาศเป็นครั้งคราว แต่อย่าลืมตรวจรูปปกและข้อความหน้าปกให้ชัดก่อนจ่ายเงิน

สุดท้าย เป็นเรื่องของความอดทนกับการตามหาและการเปรียบเทียบราคา บางครั้งการได้มาด้วยการต่อรองจากร้านหนังสือเก่าหรือการรอลงประมูลออนไลน์จะคุ้มกว่าเพราะได้สภาพดีและความสมบูรณ์ของเอกสาร ปลายทางของการตามหาสำหรับคนที่ชอบเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ก็คือความรู้สึกเวลาที่ได้พลิกหน้ากระดาษเก่าของ 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง หน' นั่นล่ะ มันต่างจากการอ่านฉบับย่อหรือการดูเกมอย่าง 'Dynasty Warriors' อย่างสิ้นเชิง

รุ่นพระยาพระคลังถือเป็นงานแปลที่ทรงคุณค่ามากในประวัติศาสตร์ไทย เพราะแฝงแนวคิดท้องถิ่นเข้าไปด้วย เล่าเรื่องผ่านมุมมองคนไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ที่มักเน้นจริยธรรมและหลัก 'บารมี' แบบไทยๆ มากกว่าการเมืองจีนบริสุทธิ์

จุดเด่นคือการปรับบริบทให้เข้ากับสังคมไทยยุคนั้น เช่น เพิ่มสำนวนโวหารแบบ 'ราชดำเนิน' ที่ฟังแล้วคล้องจอง ไพเราะ ลักษณะการตัดต่อเนื้อเรื่องก็ต่างจากต้นฉบับจีน เพราะเลือกเน้นตอนที่สอนใจหรือสะท้อนคติ 'ผู้ชนะคือผู้มีบุญ' แบบพุทธ

ที่ขาดไม่ได้คือสำนวนแปลอันเป็นเอกลักษณ์ เรียบหรูแต่กินใจ แม้จะไม่ตรงตัวร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่ถ่ายทอดจิตวิญญาณของเรื่องได้อย่างมีชั้นเชิง