เจ้าชายสิทธัตถะ เปลี่ยนแปลงความเชื่อพุทธอย่างไร?

ฉันมักจะนั่งจินตนาการภาพเจ้าชายสิทธัตถะในห้วงเวลาก่อนที่พระองค์จะละวางทุกสิ่งทุกอย่างและออกเดินทางค้นหาความจริง ฉากเริ่มจากราชสำนักที่โอ่อ่าในกบิลพัสดุ์ (Kapilavastu) เมื่อเจ้าชายเกิดมาพร้อมกับคำทำนายว่าพระองค์จะกลายเป็นมหาราชหรือพระศาสดา ผู้สูงอายุผู้หนึ่ง—ในบันทึกบางฉบับเรียกว่าอาศิตะ—มองเห็นร่องรอยของความยิ่งใหญ่และเตือนให้ตระหนักถึงชะตากรรมนี้ เรื่องเล่าที่อยู่ใน 'Lalitavistara' กับนิทานจากตำนาน 'Jataka' เขียนเติมรายละเอียดสีสัน เช่น การเลี้ยงดูที่ถูกปกป้องจากความทุกข์ ทั้งการสวมเสื้อผ้าหรู การจัดงานเลี้ยง และการห้ามออกไปเห็นโลกภายนอก ภาพที่ชัดเจนที่สุดสำหรับฉันคือคืนที่พระองค์เห็นสี่สิ่ง (สี่สัทททศ) —คนชราที่ทำให้รู้จักความแก่ เจ็บป่วยที่เปิดบทเรียนเรื่องความทุกข์ คนตายซึ่งทำให้ตระหนักถึงความไม่จีรัง และนักบวชที่เผยให้เห็นหนทางสู่การหลุดพ้น เหตุการณ์เหล่านี้พาไปสู่การตัดสินใจลี้กลางคืน ทรงวางทิ้งชีวิตราชาไว้เบื้องหลัง ทรงละทิ้งภรรยาเยโศธราและบุตรน้อยราชุละ เพื่อนำชีวิตสงัดเพื่อค้นหาคำตอบ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการบำเพ็ญทางจิตใจทั้งการฝึกวิปัสสนาและการปฏิบัติทรมานร่างกายก่อนจะพบทางสายกลาง นี่คือภาพรวมของเส้นทางก่อนตรัสรู้ที่ยังคงจับใจฉันเสมอ

ในวรรณกรรมโบราณ เจ้าชายสิทธัตถะถูกวาดภาพทั้งในฐานะมนุษย์คนหนึ่งและสัญลักษณ์ทางจิตวิญญาณ ซึ่งฉันมักจะนึกถึงภาพทั้งสองแบบนี้สลับกันไปมา ในงานอย่าง 'Lalitavistara' และบทกวีชีวิตของพระใน 'Buddhacarita' เจ้าชายถูกขับเน้นเป็นตัวเอกในฉากมหัศจรรย์: การทำนาย การเกิดต่ำกว่าเทพ การละทิ้งราชวังกลางดึก และการตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์ เรื่องราวเหล่านี้ทำให้เขาเป็นทั้งฮีโร่เชิงมหากาพย์และต้นแบบของความพากเพียรทางจิต ฉันชอบมองบทบาทของเขาในตำนานชุด 'Jataka' ด้วย เพราะที่นั่นเจ้าชายปรากฏเป็นบุคคลที่กลับชาติมาเกิดหลายครั้งเพื่อบ่มเพาะคุณธรรม ก่อนจะมาสมบูรณ์เป็นพระพุทธเจ้า—มันทำให้บทบาทของเขาดูเป็นกระบวนการการฝึกฝนทางศีลธรรม มากกว่าจะเป็นชะตากรรมล้วนๆ และฉันคิดว่าความหลากหลายนี้ช่วยให้การเล่าเรื่องยังคงมีพลังต่อผู้คนหลายยุคสมัย

สิ่งหนึ่งที่เอาไปใช้ทุกวันคือคำสอนเรื่องการมีสติ ที่ไม่ได้ยากหรือโรแมนติกเลย แต่เป็นเรื่องง่ายๆ ที่เปลี่ยนวันธรรมดาให้มีความชัดเจนมากขึ้น เช่น เวลาทำงานหน้าจอผมมักหยุดสักครู่แล้วสังเกตลมหายใจ รู้ว่ากำลังกดตอบเมลหรือกำลังกระพริบหน้าจออยู่ การฝึกแบบนี้สอดคล้องกับแก่นของ 'อริยสัจ 4' และ 'อริยมรรคมีองค์แปด' ที่ชวนให้เราเห็นปัญหา รู้สาเหตุ มองทางแก้ และเดินทางที่มีสติ ซึ่งเมื่อนำมาปรับใช้จริงจะช่วยให้ตัดสินใจใจเย็นขึ้น เลือกการกระทำที่ไม่สร้างปัญหาเพิ่ม และลดการตอบโต้ด้วยความโกรธหรือความเครียดโดยไม่จำเป็น การมีสติไม่ได้หมายถึงต้องนั่งสมาธิเป็นชั่วโมง แต่หมายถึงการรับรู้ขณะทำสิ่งเล็กๆ เช่น กินข้าว เดินจากรถถึงห้อง ทำให้กิจวัตรธรรมดากลายเป็นพื้นที่ฝึกใจที่เข้าถึงได้เสมอ อีกข้อที่ผมนำมาใช้คือการฝึกคำพูดและการกระทำให้อยู่ในขอบเขตของความเมตตาและความจริงจัง เรื่องนี้เชื่อมโยงกับแนวคิดเรื่อง 'สัมมาวาจา' และ 'สัมมาชีวิต' ที่สอนให้พูดอย่างตรงไปตรงมา แต่ไม่ทำร้ายผู้อื่น การฝึกคิดก่อนพูดสั้นๆ ว่า ประโยคนี้จำเป็นไหมเป็นประโยชน์ไหม และจะทำให้สถานการณ์ดีขึ้นหรือแย่ลง ช่วยลดปัญหาความสัมพันธ์ในที่ทำงานและชีวิตส่วนตัวได้มาก ตัวอย่างง่ายๆ คือการเลือกใช้คำชมเชยที่จริงใจ ปัดความขัดแย้งออกด้วยคำพูดที่นุ่มนวล หรือหยุดก่อนรีทวีตข่าวที่ยังไม่ได้ตรวจสอบ ทั้งหมดเป็นการนำหลักธรรมมาใช้แบบปฏิบัติได้จริง แนวคิดเรื่องความไม่เที่ยงหรือ 'อนิจจัง' เป็นอีกสิ่งที่ช่วยให้รับมือกับความเปลี่ยนแปลงได้ดีขึ้น เมื่อเจอความสูญเสีย ความล้มเหลว หรือแม้แต่ความสำเร็จที่มากระทบ ความรู้ว่าไม่มีอะไรคงทนทำให้ผมฝึกการปล่อยวางมากขึ้น ไม่ใช่ว่าไม่รู้สึกแต่อยู่กับความรู้สึกนั้นโดยไม่ยึดติด การมองความเปลี่ยนแปลงเป็นเรื่องปกติช่วยให้มีสมดุลทางอารมณ์ และทำให้การวางแผนหรือการตัดสินใจเกิดจากความยืดหยุ่น ไม่ใช่ความกลัวหรือความโลภ นอกจากนี้การฝึกเมตตาต่อทั้งคนรอบข้างและตัวเองยังเป็นพลังที่ทำให้คืนดีกับความผิดพลาดได้เร็วขึ้น และลดการตัดสินตัวเองแบบโหดร้าย สุดท้ายแล้วคำสอนของเจ้าชายสิทธัตถะที่ผมยึดเป็นแนวทางไม่ได้เป็นศาสตราพิชัยสงคราม แต่เป็นคู่มือชีวิตประจำวันที่เรียบง่าย การมีสติในปัจจุบัน พูดและกระทำด้วยสติสัมปชัญญะ ยอมรับความไม่เที่ยง และฝึกเมตตา ทำให้วันหนึ่งๆ เบาขึ้น มีพื้นที่สำหรับการเรียนรู้และการให้อภัยมากขึ้น ผมรู้สึกว่าการนำคำสอนเหล่านี้มาใช้อย่างต่อเนื่องทำให้ชีวิตมีความหมายมากขึ้นและใจสงบขึ้นจริงๆ

ฉันชอบฟังนิทานเกี่ยวกับเจ้าชายสิทธัตถะในรูปแบบหนังสือเสียงที่โอบล้อมด้วยน้ำเสียงสงบและดนตรีเบา ๆ เพราะการเล่าในรูปแบบนี้ทำให้ฉากคลาสสิกอย่างการประสูติใต้ต้นลุมพินีหรือการออกผนวชตอนค่ำคืนกลายเป็นภาพที่ชัดขึ้นในหัวใจ เสียงบรรยายมักเลือกโทนที่ต่างกันตามผู้ฟัง เวอร์ชันสำหรับผู้ใหญ่จะให้ความสำคัญกับรายละเอียดทางจริยธรรมและคำสอน มีการใส่บทสวดหรือโศลกสั้น ๆ เพื่อเชื่อมโยงกับต้นฉบับที่มาจากคัมภีร์ ขณะที่เวอร์ชันสำหรับเด็กจะตัดทอนซับซ้อน ลดกระบวนการทางปรัชญาให้เหลือแก่นเรื่อง เช่น ความอยากรู้ การเห็นสัจจะ และการละวาง ทำให้เด็กเข้าใจว่าสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่แค่เหตุการณ์ประวัติศาสตร์ แต่เป็นบทเรียนชีวิต นอกจากการเล่าเพียว ๆ บางผลงานยังทำเป็นละครเสียง มีเสียงตัวละครหลายคน เสียงธรรมชาติ ประกอบด้วยดนตรีที่ค่อย ๆ พาอารมณ์จากสงบไปสู่การตรัสรู้ ซึ่งผมเคยรู้สึกว่าการใส่ช็อตเสียงเล็ก ๆ เช่นเสียงฝนและลม ทำให้ฉากภาวนาใต้ต้นโพธิ์ทรงพลังกว่าการอ่านตัวอักษรเพียงอย่างเดียว

ตำนานของเจ้าชายสิทธัตถะถูกหยิบยกไปเล่าใหม่ในภาพยนตร์และซีรีส์มาหลายรูปแบบ ทั้งที่เป็นการเล่าแบบดราม่าประวัติศาสตร์ การตีความเชิงปรัชญา และงานสำหรับเด็ก ทำให้เรื่องราวของชายผู้กลายเป็นพระพุทธเจ้าเข้าถึงผู้ชมจากหลายประเทศและหลายยุคสมัยได้อย่างน่าสนใจ ฉันมักจะนึกถึงชิ้นงานที่โดดเด่นและมีสไตล์หลากหลาย เพราะแต่ละชิ้นให้มุมมองต่อการตรัสรู้และเส้นทางชีวิตของสิทธัตถะไม่เหมือนกันเลย หนึ่งในภาพยนตร์ที่คนสากลจดจำได้ดีคือ 'Little Buddha' ซึ่งเล่าเรื่องแบบสลับเวลา ระหว่างเด็กสมัยใหม่กับเรื่องราวอดีตของเจ้าชายสิทธัตถะ ภาพยนตร์ชิ้นนี้ใช้ภาพและดนตรีเพื่อเน้นความเป็นตำนานและความเป็นสัญลักษณ์ของการค้นหาตัวตน อีกผลงานที่มีอิทธิพลคือวรรณกรรม 'Siddhartha' ของเฮอร์มันน์ เฮสเซ ซึ่งถูกนำไปดัดแปลงในรูปภาพยนตร์และละครเวทีหลายครั้ง แม้ว่างานต้นฉบับจะเป็นนิยายเชิงปรัชญา แต่การดัดแปลงแต่ละครั้งมักเลือกโฟกัสที่การเดินทางภายในและการพบปะกับผู้คนหลากหลายรูปแบบ เพื่อสื่อสารเรื่องความเป็นมนุษย์มากกว่าการเล่าประวัติศาสตร์แบบตรงตัว นอกจากงานฝั่งตะวันตกแล้ว ญี่ปุ่นและอินเดียก็มีการนำเรื่องราวเจ้าชายสิทธัตถะไปแปลความในสื่อของตัวเองอย่างแข็งขัน ตัวอย่างที่น่าสนใจคืองานการ์ตูนและอนิเมชันที่ดัดแปลงจากมังงะชื่อดังอย่าง 'Buddha' ซึ่งตีความชีวิตของสิทธัตถะในมุมมองกว้างและมีการผสมผสานจินตนาการของผู้แต่งเข้าไป ทำให้ได้ภาพที่ทั้งเคลื่อนไหวและมีอารมณ์ อีกด้านหนึ่งคือภาพยนตร์หรือแอนิเมชันจากอินเดียที่มักนำเสนอเรื่องราวในแบบที่เป็นมิตรกับครอบครัวและง่ายต่อการเข้าใจสำหรับเด็ก เช่นงานแอนิเมชันที่ตั้งใจเล่าเป็นนิทาน สะท้อนความเชื่อทางพุทธศาสนาและคติสอนใจในรูปแบบภาพเคลื่อนไหว นอกจากนี้ยังมีสารคดีและรายการโทรทัศน์เชิงประวัติศาสตร์จากสถาบันสื่อยักษ์ใหญ่ฝั่งตะวันตกและเอเชียที่สำรวจชีวประวัติและบริบททางสังคมของเจ้าชายสิทธัตถะ โดยเน้นข้อค้นพบทางโบราณคดีและการตีความคำสอนในมิติต่างๆ รวมๆ แล้ว การปรากฏตัวของเจ้าชายสิทธัตถะบนจอไม่ได้จำกัดอยู่แค่ชิ้นเดียวหรือสไตล์เดียว แต่กระจายอยู่ตั้งแต่งานศิลปะภาพยนตร์อาร์ตเฮาส์ งานบล็อกบัสเตอร์ระดับสากล ไปจนถึงการ์ตูนและสารคดีที่ให้ข้อมูลเชิงลึก สิ่งที่ฉันชอบคือแต่ละงานมักสะท้อนความตั้งใจของผู้สร้างว่าจะเน้นมุมไหน—ชีวิตก่อนตรัสรู้ เส้นทางการค้นหาความหมาย หรือข้อคิดที่ยังใช้ได้ในยุคสมัยใหม่—และนั่นทำให้การติดตามผลงานเหล่านี้ยิ่งสนุกและให้มุมมองใหม่ๆ อยู่เสมอ

ในความคิดของผม พระเทวทัตไม่ได้เป็นเพียงชื่อร้ายในหน้าพุทธประวัติ แต่เป็นเงาที่ช่วยชี้ให้เห็นเส้นแบ่งระหว่างอุดมคติและอำนาจ เมื่ออ่านบทราวหลายฉบับ จะเห็นว่าเขาเป็นญาติกับเจ้าชายสิทธัตถะ ก่อนจะบวชแล้วกลายเป็นพระผู้ท้าทายตำแหน่งของพระพุทธเจ้า ความพยายามของเขาเริ่มจากการเสนอแนวปฏิบัติที่เข้มงวดขึ้นกับคณะสงฆ์ เพื่อดึงดูดผู้ติดตาม และทยอยสร้างการแบ่งกลุ่มในหมู่ภิกษุ เรื่องที่โดดเด่นและมักถูกเล่าซ้ำคือความพยายามทำอันตรายต่อพระพุทธเจ้า — ทั้งการส่งช้างเชือกหนึ่งให้นำมาทำร้าย การกลิ้งหินลงมา และการวางแผนวางยาพิษในบางตำนาน เหตุการณ์เหล่านี้สะท้อนความอิจฉาและความทะเยอทะยานที่นำไปสู่การแตกแยกของสังฆะ ซึ่งท้ายที่สุดก็กลายเป็นบทเรียนว่าการใช้อำนาจเพื่อผลประโยชน์ส่วนตัวจะย้อนกลับมาทำลายความชอบธรรมของผู้กระทำ การตีความผลลงโทษต่อพระเทวทัตมีความหลากหลายในคัมภีร์บางสำนักเล่าว่าเขาตกไปสู่การให้ผลของกรรมอย่างรุนแรง ขณะที่อีกบางสำนักมีการเล่าต่อเติมต่าง ๆ ไม่เหมือนกัน ผมมองเขาเป็นตัวอย่างตรงที่เตือนใจว่าเส้นทางนักปกครองหรือผู้สอนทางศีลธรรม ถ้าขาดความเมตตาและความตรงไปตรงมา อาจกลายเป็นเครื่องมือของความขัดแย้งได้มากกว่าการสร้างความดีให้เกิดขึ้นจริง

ความเปลี่ยนแปลงที่พุทธทาสภิกขุสร้างขึ้นมีความชัดเจนจนเป็นรอยต่อระหว่างพุทธศาสนาแบบเก่าและพุทธศาสนาแบบร่วมสมัยในไทย ผมมองว่าจุดเด่นที่สุดของท่านคือการย้ำให้เห็นว่าแก่นของพุทธศาสนาไม่ใช่พิธีกรรมหรือความเชื่อปรัมปรา แต่เป็นการปฏิบัติและการเข้าใจธรรมอย่างตรงไปตรงมา ท่านถอดภาษาที่เป็นศัพท์หนักๆ ออก เหลือคำพูดที่เข้าใจได้ง่าย ทำให้คนไม่ต้องจบบาลีหรือมีความรู้ลึกด้านไวยากรณ์ถึงจะเข้าถึงธรรมได้ นอกจากนี้การวิพากษ์วิจารณ์ความงมงายและการยึดติดกับการทำบุญแบบเพียงแสวงหาผลลัพธ์ทำให้บทบาทของพระและชุมชนเปลี่ยนไปในเรื่องของการศึกษาและการพัฒนาจิตใจ ทิศทางปฏิบัติที่ท่านผลักดันยังสำคัญไม่แพ้กัน ผมเห็นว่าการเปิดพื้นที่ให้สาธุชนทั้งพระและคนธรรมดามาฝึกสติ สมาธิ และวิปัสสนา เป็นการทำให้ธรรมะกลับมาเป็นของคนทั้งมวล มากกว่าจะเป็นเฉพาะของคนที่มีตำแหน่งหรือความรู้เรื่องพิธีกรรม ท่านยังเน้นการอ่าน อธิบายธรรมแบบเป็นเหตุเป็นผล ทำให้การสอนธรรมกลายเป็นบทสนทนาที่ใกล้ตัว ครอบคลุมปัญหาชีวิตประจำวันและความทุกข์ ความเหงา ความสับสนในยุคสมัยใหม่ ผลระยะยาวที่ผมรู้สึกได้คือพุทธศาสนาในไทยกลายเป็นสนามที่เปิดกว้างมากขึ้นสำหรับการตั้งคำถามและการปฏิบัติจริง ไม่ใช่แค่การทำพิธีซ้ำแล้วหวังผลเท่านั้น หลายคนอ่านคำสอนของท่านแล้วเริ่มปรับทัศนคติเรื่องการบริโภค ความโลภ ความยึดติด และมองเรื่องสิ่งแวดล้อมกับสังคมในแง่ของความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันมากขึ้น พูดง่ายๆ ว่างานของท่านไม่เพียงแต่เปลี่ยนวิธีสอนธรรม แต่เปลี่ยนวิธีคิดของคนที่นำธรรมไปใช้ในชีวิต ซึ่งผมเห็นผลทั้งในคลาสปฏิบัติ สมาคมที่ทำงานด้านสังคม และในวงสนทนาทั่วไป นี่แหละคือสิ่งที่ทำให้ภาพลักษณ์ของพระพุทธศาสนาในยุคหลังของไทยคล่องตัวและเข้ากับชีวิตคนเมืองได้มากขึ้น

ประเพณีชิงเปรตไม่ได้เกิดจากต้นกำเนิดเดียวที่ชี้ชัด แต่มันเป็นผลลัพธ์ของการผสมผสานความเชื่อหลายชั้นที่สะสมกันมานาน ความเชื่อเรื่องเปรตหรือผีเปรตมีปรากฏในคัมภีร์พุทธบาลีอย่าง 'ปาตาวัตถุ' ที่เล่าเรื่องผู้อื่นที่ต้องทนทุกข์เพราะกรรม แต่รูปแบบพิธีกรรมที่เรียกว่า 'ชิงเปรต' หรือเทศกาลที่ตั้งใจช่วยผีให้อิ่มนั้นมีร่องรอยที่ชัดเจนในคติแบบมหายาน เช่นเรื่องราวใน 'อุลลัมบาละสูตร' ซึ่งถูกนำไปแปรความในจีนและกลายเป็นเทศกาลช่วยดวงวิญญาณ เช่นเทศกาลหยวนเซี๊ยะของจีน นอกจากอิทธิพลพุทธแล้ว ประเพณีท้องถิ่นและพิธีกรรมพราหมณ์-ฮินดูก็มีบทบาทสำคัญในการปั้นรูปแบบพิธีให้เป็นไปตามสังคมท้องถิ่นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เมื่อผนวกกับความต้องการสังคมที่จะอุทิศบุญให้บรรพบุรุษ การปฏิบัติเลยกลายเป็นประเพณีแบบผสมที่มีทั้งการถวายภัตตาหาร การสวดมนต์ และการทำพิธีเรียกขวัญ ซึ่งในบริบทไทยมักถูกมองเป็นการทำบุญช่วยวิญญาณ ไม่ได้ยึดโยงเพียงคำสอนเชิงปรัชญาของพระพุทธเจ้าแต่เพียงอย่างเดียว ในฐานะคนที่ชอบมองประวัติศาสตร์ของความเชื่อ ผมมองว่าเรื่องนี้สอนให้เห็นความยืดหยุ่นของศาสนา—เมื่อความเชื่อพบกับวัฒนธรรมท้องถิ่น มันจะถูกปรับให้เป็นสิ่งที่ผู้คนใช้ดำรงชีวิตประจำวันได้ และนั่นคือเหตุผลว่าทำไมพิธีชิงเปรตจึงมีหลายรูปแบบในภูมิภาคต่างๆ

เพลงประกอบใน 'สิทธัตถะเอมเมอรัล' ทำหน้าที่เหมือนภาษาลับที่เชื่อมความคิดของตัวละครกับโลกภายนอก — ผมถูกดึงเข้าสู่ฉากที่ตัวเอกตื่นขึ้นกลางแสงสีเขียว เมื่อดนตรีเริ่มเล่น เสียงไวโอลินบางเบาผสานกับซินธิไซเซอร์จนเกิดความรู้สึกทั้งแปลกใหม่และคุ้นเคยพร้อมกัน ผมชอบวิธีที่ผู้ประพันธ์ใช้ธีมซ้ำในรูปแบบต่าง ๆ: เวอร์ชันหนึ่งเป็นเมโลดี้ใส ๆ ในฉากความสงบ เวอร์ชันอื่นกลับกลายเป็นคอร์ดหนักในช่วงความขัดแย้ง การเปลี่ยนแปลงของออร์เคสตราเลชั่นบอกเล่าอารมณ์ที่คำพูดทำไม่ได้ เช่นเดียวกับการใช้พหุปริบทเสียงเครื่องเป่าเล็กน้อยในช่วงสำนึกผิด ทำให้ฉากนั้นหนักแน่นขึ้นโดยไม่ต้องใช้บทพูดอย่างมากมาย ความประทับใจสุดท้ายที่ติดอยู่กับผมคือการใช้ความเงียบเป็นองค์ประกอบสำคัญบางฉากไม่มีดนตรีเต็ม ๆ แต่การใส่โน้ตเดียวหรือเสียงระยิบระยับเล็ก ๆ กลับทำให้ความเงียบมีพลังมากขึ้น เพลงประกอบที่ไม่พยายามครอบงำแต่เลือกจะเสริมความรู้สึกแทน นั่นทำให้ประสบการณ์การชมของผมลึกขึ้นและยาวนานกว่าที่คาดไว้

มีความเชื่อว่าพญามุจลินท์นาคราชเป็นหนึ่งในผู้ปกป้องพระพุทธเจ้าในช่วงที่ทรงตรัสรู้ เป็นสัญลักษณ์ของพลังธรรมชาติที่ยอมรับในธรรมะ เรื่องเล่ามีอยู่ว่าเมื่อพระพุทธเจ้าประทับใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ มีพายุใหญ่พัดกระหน่ำ พญานาคราชได้โผล่ขึ้นมาและขนดรอบพระองค์เพื่อปกป้องจากลมฝน เบื้องหลังเหตุการณ์นี้สะท้อนให้เห็นถึงการรวมกันของความศักดิ์สิทธิ์และธรรมชาติ ที่ต่างเกื้อกูลกันในการเผยแผ่สัจธรรม นอกจากนี้ยังแสดงถึงการยอมรับจากสิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์ ซึ่งช่วยขยายแนวคิดเรื่องความเที่ยงแท้ของพุทธธรรมที่ครอบคลุมทุกชีวิต