เจ้าปลาน้อย คืออะนิเมะหรือมังงะเรื่องอะไร?

หลังจากติดตามข่าวสารมานาน 'Ponyo on the Cliff by the Sea' หรือที่แฟนๆ ไทยเรียกกันติดปากว่า 'เจ้าปลาน้อย' ออกฉายครั้งแรกในญี่ปุ่นเมื่อวันที่ 19 กรกฎาคม 2008 นี่เป็นผลงานจากสตูดิโอจิบลิที่หลายคนรอคอย เพราะเต็มไปด้วยมนต์เสน่ห์ของมิยาาซากิเหมือนเดิม ความพิเศษคืออนิเมะเรื่องนี้ดัดแปลงจากเทพนิยาย 'The Little Mermaid' แต่เปลี่ยนบรรยากาศเป็นเด็กชายผู้พบเพื่อนใหม่ที่เป็นปลาแปลงกายได้ พล็อตเรียบง่ายแต่ซ่อนความลึกซึ้งเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ซึ่งสัมผัสได้จากฉากใช้สีสันสดใสและเพลงประกอบสุดประทับใจ

ตรงไปตรงมา บอกได้เลยว่า บจจิไม่ได้เป็นสำเนาของตัวละครตัวเดียวจากมังงะหรืออนิเมะเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยตรง แต่รูปลักษณ์กับการเล่าเรื่องของเขาชวนให้นึกถึงนิยายพื้นบ้านและตัวละครหุ่นเชิดอย่าง 'Pinocchio' ที่เป็นเด็กที่ต้องเรียนรู้โลกผ่านการทดลองและความบริสุทธิ์ ภาพลักษณ์เรียบง่าย ตาโต ท่าทางเหมือนตุ๊กตา และประเด็นเรื่องการเติบโตกับการยอมรับตัวตน ทำให้ผมรู้สึกว่าเส้นกราฟความเป็นเด็กของบจจิถูกถ่ายทอดด้วยภาษาง่าย ๆ คล้ายนิทาน ทั้งยังมีมิติด้านความสัมพันธ์ที่ลึกกว่านิยายหุ่นเชิดทั่วไป เพราะบทบาทของคนรอบข้างและความไว้วางใจเป็นหัวใจของเรื่อง ในมุมการออกแบบตัวละคร ผมชอบที่ไม่ได้พยายามลอกแบบใคร แต่หยิบเอาองค์ประกอบคลาสสิกมาประกอบกันจนกลายเป็นตัวตนที่เป็นเอกลักษณ์ นั่นแหละทำให้บจจิยังคงสดใหม่ และอ่านได้ทั้งในมุมมองเด็กและผู้ใหญ่

เริ่มจาก 'Neon Genesis Evangelion' — งานชิ้นนี้เป็นตัวอย่างคลาสสิกที่ตั้งคำถามเรื่องมนุษยธรรมในแบบหนักแน่นและเจ็บปวด ฉันรู้สึกว่ามันไม่ใช่แค่เรื่องราวหุ่นยักษ์ต่อสู้ แต่มันคือการสะท้อนจิตใจของตัวละครที่แตกสลายและการถามว่าอะไรคือความหมายของการเชื่อมต่อระหว่างมนุษย์ ฉากที่ตัวละครเผชิญหน้ากับความโดดเดี่ยว ความกลัว และความอยากจะถูกรับรู้ ทำให้ฉันคิดถึงคำถามพวกนี้บ่อย ๆ ว่าเราเป็นมนุษย์เพราะเราแบ่งปันความเจ็บปวดหรือเพราะเรามีจิตสำนึกร่วมกัน งานนี้ยังโบกมือท้าทายแนวคิดเรื่องการรวมกันเป็นหนึ่ง (Instrumentality) ซึ่งตั้งคำถามว่าการยุติความแตกต่างจริง ๆ แล้วเป็นการฆ่ามนุษยธรรมหรือกลับเป็นหนทางสู่การเข้าใจกันกันแน่ ในมุมมองของฉัน มันเป็นผลงานที่ทำให้ย้อนมองตัวเองบ่อย ๆ และยังคงกระตุกให้สงสัยว่าการเป็นมนุษย์ต้องมีความทุกข์เป็นส่วนนึงหรือเปล่า

มองว่าตอนจบของ 'เจ้าปลาน้อย' เป็นแบบไหนก็ได้ขึ้นอยู่กับมุมมองของแต่ละคน บางคนอาจมองว่าเป็นการจบแบบเปิดให้ตีความ เพราะหลังจากที่เจ้าปลาน้อยออกเดินทางไปสำรวจโลกกว้าง ก็ไม่มีการบอกชัดเจนว่าเกิดอะไรขึ้นต่อ นี่เป็นการจบที่ทิ้งคำถามให้ผู้ชมได้ขบคิดต่อว่าการผจญภัยนั้นสำคัญกว่าจุดหมายปลายทางหรือไม่ ส่วนตัวรู้สึกว่านี่เป็นการจบที่ลึกซึ้งมาก มันสะท้อนให้เห็นว่าชีวิตไม่จำเป็นต้องมีคำตอบที่ตายตัวเสมอไป บางครั้งการเดินทางก็คือปลายทางในตัวมันเอง เหมือนกับที่เจ้าปลาน้อยได้เรียนรู้และเติบโตตลอดเส้นทาง

ภาพความทรงจำของละครญี่ปุ่นแนวแฟนตาซีขนาดจิ๋วยังคงฝังใจฉันเสมอ ฉันมักนึกถึงเรื่องราวของเด็กหญิงที่หดตัวลงจิ๋วในมังงะเรื่อง 'Minami-kun no Koibito' — ตัวละครตัวน้อยที่กลายเป็นแกนกลางของความสัมพันธ์และความอบอุ่นแบบไม่ตั้งใจ เรื่องนี้ถูกนำไปดัดแปลงเป็นละครทีวีหลายครั้งในรูปแบบคนแสดง ทำให้คนดูได้เห็นภาพความเปราะบางของการดูแลและความโรแมนติกที่ต่างออกไปเมื่อมีความไม่สมดุลด้านขนาดเป็นองค์ประกอบหลัก มุมมองของฉันคือความมหัศจรรย์ของพล็อตไม่ได้อยู่แค่ความแปลกแต่ยังอยู่ที่วิธีเล่าเรื่องที่ทำให้ตัวละครตัวเล็กกลายเป็นกระจกสะท้อนความเป็นผู้ใหญ่ การดูเวอร์ชันละครทีวีทำให้ฉันได้เห็นการตีความที่ต่างจากมังงะ ทั้งการจัดฉากและการแสดงที่เน้นอารมณ์ จบด้วยความรู้สึกอบอุ่นแบบแปลกๆ ที่ยังคงหวนคิดถึงอยู่บ่อยครั้ง

แปลกดีที่เห็นคำว่า 'เดักxxx' ถูกยกขึ้นมาแบบนี้ — คำนี้ไม่ได้เป็นสำนวนมาตรฐานในวงการอนิเมะที่ผมคุ้นเคยเลย เวลาผมเจอคำที่ดูถูกเซ็นเซอร์หรือสะกดแปลก ๆ แบบนี้ มักจะคิดก่อนเลยว่าเป็นคำเล่นของแฟนคอมมูนิตี้หรือมุกท้องถิ่นมากกว่า ตัวอย่างเช่นในชุมชนไทย เงินภาษาและการล้อคำกับชื่อตัวละครเป็นเรื่องปกติ ที่ผมเจอบ่อยคือแฟน ๆ เอาชื่อจากอนิเมะอย่าง 'Bocchi the Rock!' มาล้อกับคำไทยจนกลายเป็นมุกเฉพาะกลุ่ม ดังนั้นมีความเป็นไปได้สูงว่า 'เดักxxx' เป็นการเพี้ยนจากชื่อจริงของตัวละคร ประโยคสั้น ๆ แบบนี้อาจมาจากการพิมพ์ผิด การเซ็นเซอร์แบบตั้งใจ หรือการผสมคำเล่นชาวเน็ต สรุปในมุมมองของคนที่ติดตามวงการนานพอสมควร ผมคิดว่าโอกาสที่มันจะเป็นชื่อตัวละครจากอนิเมะหรือมังงะหลัก ๆ น้อยมากกว่าที่จะเป็นครีเอชั่นของแฟน ๆ หรือมุกบนโซเชียล ซึ่งมักจะเปลี่ยนรูปและแพร่ไปไวกว่าเนื้อหาต้นฉบับ แค่เห็นรูปแบบคำแล้วผมรู้สึกว่ามันน่าจะมาจากการเล่นคำในไทยซะมากกว่า

จริงๆแล้ว ถ้าพูดถึงมังงะหรืออะนิเมะที่ใช้ 'นิวตริโน' เป็นแก่นเรื่องโดยตรง แทบจะไม่มีผลงานดังในวงกว้างที่ยกนิวตริโนมาเป็นหัวใจของโครงเรื่องแบบเห็นได้ชัด ฉันสังเกตว่าผลงานญี่ปุ่นหลายเรื่องชอบใช้แนวคิดฟิสิกส์หรืออนุภาคเป็นแรงขับเคลื่อนเรื่องราว แต่ส่วนใหญ่จะเลือกสร้างอนุภาคสมมติหรือใช้คำกว้างๆ เช่น "พลังงานลึกลับ" หรือ "อนุภาคพิเศษ" แทนการอธิบายเชิงเทคนิคของนิวตริโนจริง ๆ เหตุผลหนึ่งน่าจะเป็นเพราะนิวตริโนเป็นอนุภาคที่มีปฏิสัมพันธ์กับสสารน้อยมาก ทำให้ยากต่อการสร้างสถานการณ์ดราม่าที่น่าตื่นเต้นโดยอิงจากธรรมชาติของมันโดยตรง เหตุผลเชิงเนื้อเรื่องที่เห็นได้บ่อยคือผู้เขียนมักต้องการผลลัพธ์ที่จับต้องได้ เช่นระเบิด พลังป้องกัน หรือระบบสืบค้นข้อมูล ดังนั้นการประดิษฐ์อนุภาคสมมติแบบในซีรีส์ไซไฟจึงได้รับความนิยมกว่า ตัวอย่างที่ชัดเจนคือ 'Mobile Suit Gundam' ที่ใช้แนวคิดอนุภาคสมมติอย่าง "มิโนฟสกี้พาร์ติเคิล" เพื่ออธิบายการรบในอวกาศและข้อจำกัดของเรดาห์ หรือ 'Neon Genesis Evangelion' ที่มีองค์ประกอบเทคโนโลยีและชีววิทยาเหนือธรรมชาติอย่าง 'A.T. Field' และองค์ประกอบพลังงานแบบสมมติ ซึ่งให้ความรู้สึกวิทยาศาสตร์ผสมจิตวิทยามากกว่าจะลงลึกเป็นการอธิบายอนุภาคเฉพาะอย่างนิวตริโน แม้จะหาตัวอย่างที่ใช้คำว่า 'นิวตริโน' เป็นแก่นเรื่องได้ยาก แต่ก็เจองานที่หยิบเอาฟิสิกส์จริงมาใส่เป็นฉากหรือรายละเอียดประกอบ เช่นมังงะ/อะนิเมะกลุ่มที่เน้นความเป็นไซ-ไฟเชิงวิทยาศาสตร์แบบ 'Dr. Stone' หรือผลงานที่มีธีมฟิสิกส์ควอนตัมอย่าง 'Noein' และบางฉากในอนิเมะอวกาศสมัยใหม่อาจมีการกล่าวถึงอนุภาคพลังงานหรือการตรวจจับอนุภาคเพื่อเพิ่มความสมจริง อย่างไรก็ตามการหยิบยกนิวตริโนจริง ๆ มักเกิดขึ้นในงานนิยายวิทยาศาสตร์หรือภาพยนตร์สารคดีที่ต้องการลงรายละเอียดด้านฟิสิกส์มากกว่าในมังงะ/อะนิเมะเชิงบันเทิงทั่วไป สรุปคือ ถาเมื่อนึกถึงผลงานที่คนทั่วไปคุยกัน นิวตริโนไม่ใช่องค์ประกอบสำคัญที่เห็นบ่อยนัก แต่แนวคิดเรื่องอนุภาคลึกลับและพลังงานที่ไม่สามารถมองเห็นได้ถูกใช้ในรูปของอนุภาคสมมติหลายครั้งมากกว่าจะใช้คำว่า 'นิวตริโน' โดยตรง ถาชอบแนวที่เจาะฟิสิกส์จริง ๆ แนะนำมองหาไซ-ไฟเชิงวิทยาศาสตร์หรือนิยายวิทยาศาสตร์ที่ลงรายละเอียดการทดลอง ส่วนตัวแล้วชอบความพยายามของนักเขียนบางคนที่นำหลักฟิสิกส์จริงมาประกอบเรื่องราว แม้จะไม่ใช่นิวตริโนแบบตรง ๆ แต่มันก็ทำให้โลกในเรื่องมีมิติและน่าเชื่อถือขึ้นมาก

"เจ้าปลาน้อย" ในความทรงจำของหลายคนคือการ์ตูนที่อบอุ่นและให้ข้อคิดชีวิต เรื่องนี้มีเพลงประกอบที่คุ้นหูอย่าง 'อย่าทำให้ฟ้าผิดหวัง' ซึ่งเป็นเพลงเปิดที่ติดหูและสะท้อนแง่คิดดีๆ ผ่านเมโลดี้เรียบง่าย แต่ทรงพลัง บางทีเพลงนี้เองที่ทำให้เราจดจำเรื่องราวของปลาตัวน้อยผู้ไม่ยอมแพ้ต่ออุปสรรค แม้เวลาจะผ่านมานาน แต่เมื่อได้ยินท่วงทำนองอีกครั้ง ก็ยังรู้สึกเหมือนกลับไปเป็นเด็กที่จ้องทีวีด้วยความตื่นเต้น ผมว่าความมหัศจรรย์ของการ์ตูนคลาสสิคแบบนี้อยู่ที่ความสามารถในการถ่ายทอดอารมณ์ผ่านทั้งภาพและเสียงประกอบ

คิดอยู่เหมือนกันว่า 'เจ้าชายน้อย' มีเวอร์ชันมังงะหรือเปล่า — คำตอบสั้นๆ คือ มีการดัดแปลงในรูปแบบกราฟิกโนเวลและหนังสือภาพที่มีสไตล์งานวาดคล้ายมังงะหลายฉบับ แต่ไม่มีมังงะต้นฉบับเขียนโดยผู้สร้างดั้งเดิมของเรื่อง การไขความจริงสำหรับคนที่ตามหาเวอร์ชันการ์ตูนคือเรื่องที่น่าสนุก: หลายสำนักพิมพ์ในญี่ปุ่นและประเทศอื่นๆ เคยตีพิมพ์ฉบับแปลหรือดัดแปลงที่ใช้ภาษาภาพแบบคอมมิคมากกว่าหนังสือภาพแบบดั้งเดิม บ้างเปลี่ยนการเล่าเป็นตอนสั้น ๆ ที่เหมาะกับซีเควนซ์มังงะ บ้างเพิ่มฉากขยายให้เห็นรายละเอียดตัวละครหรือจิตวิทยา บางฉบับจะคงภาพประกอบดั้งเดิมของอ็อกตาวีแยร์ไว้ แต่จัดหน้าใหม่ให้อ่านเหมือนการ์ตูน ทั้งนี้ต้องดูการอนุญาตด้านลิขสิทธิ์และคำว่า "มังงะ" อาจหมายถึงสไตล์การวาดมากกว่าจะเป็นการตีความใหม่แบบซีรีส์ต่อเนื่อง ในมุมของคนที่ชอบสะสม ฉบับดัดแปลงเหล่านี้น่าสนใจเพราะแต่ละเล่มสะท้อนมุมมองศิลปินต่างกัน บางเล่มทำให้ส่วนของกุหลาบดูละเอียดขึ้น บางเล่มขยายฉากดาวเคราะห์และความโดดเดี่ยวของเจ้าชาย การอ่านฉบับที่มีแนวคิดมังงะเหมือนเป็นการอ่านบทกวีที่ถูกแปลเป็นภาพยนตร์นิ่ง วิธีนี้ทำให้เรื่องคลาสสิกกลับมามีชีวิตใหม่ และยังคงความอบอุ่นของข้อความต้นฉบับไว้อย่างน่าชื่นชม

นี่คือรายการมังงะและอะนิเมะที่มีคอนเทนต์เกย์ซึ่งฉันอยากแนะนำให้ลองอ่านดู เพราะแต่ละเรื่องให้มุมมองและน้ำหนักอารมณ์ต่างกันไป ไม่ว่าจะเป็นความหวานแบบหัวใจพองโต ดราม่าหนักๆ หรือแนวการยอมรับตัวตนที่ลึกซึ้ง เรื่องแรกที่อยากแนะนำคืิอ 'Given' — ทั้งมังงะและอนิเมะถ่ายทอดเรื่องความสัมพันธ์ของหนุ่มวงดนตรีได้อบอุ่นและละเอียดอ่อน ย้ำว่าถ้าอยากได้ความโรแมนติกที่ไม่หวือหวา แต่จริงใจและเต็มไปด้วยดนตรี เรื่องนี้ตอบโจทย์มาก อีกเรื่องที่คนพูดถึงเยอะคือ 'Yuri!!! on Ice' ซึ่งแม้จะเน้นกีฬาสเกตน้ำแข็ง แต่ความสัมพันธ์ระหว่างตัวเอกสองคนถูกเล่าออกมาอย่างชัดเจนและโรแมนติก เหมาะกับคนที่ชอบพล็อตผสมระหว่างกีฬาและความสัมพันธ์ส่วนตัว ตัวเลือกที่หนักและมีประเด็นสังคมชัดเจนคือ 'Banana Fish' กับ 'No.6' ทั้งสองเรื่องไม่ได้เป็นนิยายรักเพียวๆ แต่มีองค์ประกอบความสัมพันธ์ระหว่างชายที่ซับซ้อนและมีผลกระทบเชิงอารมณ์สูง โดยเฉพาะ 'Banana Fish' จะให้ความรู้สึกดาร์ก ทราม และโศกเศร้า ขณะที่ 'No.6' ผสมสังคมวิทยากับความผูกพันของตัวละคร ถ้าต้องการงานที่ตั้งคำถามกับอัตลักษณ์และโลกภายนอกจริงจังขึ้น ฉันมักจะชวนให้ลองสองเรื่องนี้ อีกแนวที่น่าสนใจคือมังงะแนวไลต์โรแมนซ์ที่อบอุ่น เช่น 'Doukyuusei' (หรือบางครั้งเรียก 'Classmates') และ 'Seven Days' เหมาะกับคนที่อยากอ่านความสัมพันธ์ค่อยเป็นค่อยไป มีโมเมนต์หวานๆ และไม่เน้นฉากผู้ใหญ่ สำหรับคนที่อยากได้มุมมองการยอมรับจากครอบครัวและสังคม ขอแนะนำ 'My Brother's Husband' ซึ่งเล่าเรื่องการเปิดใจและเปลี่ยนทัศนคติในครอบครัวชาวญี่ปุ่นได้ดี ขณะที่ 'Blue Flag' เป็นมังงะที่เล่นกับเรื่องเพศและมิตรภาพในโรงเรียนได้ฉลาด ไม่ได้ให้คำตอบง่ายๆ แต่เข้าใจความซับซ้อนของความรักวัยรุ่นอีกมิติหนึ่ง ส่วน 'Wandering Son' (หรือ 'Hourou Musuko') จะพาไปสำรวจเรื่องเพศสภาพและการเติบโตของเด็กที่รู้สึกต่างจากเพื่อน รู้สึกว่าทุกเรื่องนี้มีประโยชน์มากถ้าต้องการงานที่ไม่ใช่แค่โรแมนซ์ แต่เป็นการสะท้อนตัวตนและสังคม สุดท้ายอยากเตือนว่าแต่ละเรื่องมีระดับความเป็นผู้ใหญ่ต่างกัน บางเรื่องเป็นนิยายเบาๆ สำหรับคนชอบช็อตโมเมนต์หวานๆ บางเรื่องมีฉากผู้ใหญ่หรือธีมหนักหน่วง ควรเช็กคะแนนหรือคำเตือนก่อนอ่าน แต่โดยส่วนตัวแล้ว ฉันชอบที่วงการมังงะและอนิเมะเริ่มมีผลงานที่หลากหลายทั้งในด้านโทนและการนำเสนอความรักระหว่างเพศเดียวกัน มันทำให้รู้สึกว่ามีพื้นที่สำหรับผู้อ่านหลากหลาย และบางเรื่องก็ทิ้งความประทับใจยาวนานจนยังคงคิดถึงตัวละครเหล่านั้นอยู่เสมอ