เดจาวูเกิดจากอะไรหลังเล่น VR ที่สมจริงเกินไป?

หลายครั้งที่การเล่น VR สมจริงถึงขั้นทำให้ฉันหยุดแล้วคิดว่า 'นี่เคยเกิดขึ้นแล้ว' — นั่นแหละคือเดจาวูในกรณี VR ซึ่งมักมาจากการกระตุ้นระบบความคุ้นเคยของสมองก่อนการระลึกความทรงจำเต็มรูปแบบ

สมองมีสองเส้นทางหลักเวลาจำอะไร: หนึ่งคือความคุ้นเคย (familiarity) ที่ทำงานเร็วและให้ความรู้สึกว่า 'เคยเห็นมาก่อน' และอีกคือการระลึกข้อมูลเชิงบริบท (recollection) ที่เรียกภาพและเหตุการณ์ขึ้นมาอย่างละเอียด เมื่อฉากใน VR มีองค์ประกอบที่คล้ายกับเหตุการณ์จริงหรือประสบการณ์ในอดีต — เช่น แสง เงา เสียงฝีเท้า หรือมุมกล้องที่เหมือนกัน ระบบความคุ้นเคยสามารถถูกกระตุ้นก่อนการระลึก ทำให้เกิดความรู้สึกว่าผ่านมาหรือเห็นมาก่อน ทั้งที่รายละเอียดจริง ๆ ยังไม่ตรงกัน

นอกจากนี้การจำแนกรูปแบบ (pattern separation) และการเติมเต็มรูปแบบ (pattern completion) ในฮิปโปแคมปัสก็มีบทบาท หากสภาพแวดล้อม VR กระทบรูปแบบการรับรู้ที่มีอยู่เดิม สมองอาจเติมเต็มช่องว่างด้วยความทรงจำที่ใกล้เคียง ผลคือความคุ้นเคยแรงขึ้นและแปลงเป็นเดจาวูได้ง่าย ยิ่ง VR สมจริงมาก ยิ่งมีองค์ประกอบหลายอย่างที่ไปชนกับทรงจำเก่า ประกอบกับความตื่นเต้นหรือระดับความเครียดเล็กน้อย การประมวลผลความทรงจำจะถูกปรับแต่งจนทำให้ประสบการณ์นั้นรู้สึกเหมือนเคยเกิดขึ้นจริงๆ

โดยสรุป ถ้าต้องอธิบายแบบไม่ซับซ้อน เดจาวูหลัง VR มาจากการชนกันของสัญญาณ 'คุ้นเคย' กับการเรียกความทรงจำเชิงบริบทที่ยังไม่สมบูรณ์ ในทางปฏิบัติ ถ้ารู้สึกบ่อย ให้พักสายตา เดินออกจากพื้นที่ VR สักพัก แล้วใช้ประสาทสัมผัสอื่นๆ เช่นกลิ่นหรือเสียงจริง มาช่วยยืนยันความต่างระหว่างโลกเสมือนและของจริง เรื่องนี้ยังน่าสนใจเสมอเวลาเล่าให้เพื่อนฟัง

ในมุมมองที่เงียบๆ ผมมองว่าเดจาวูหลังเล่น VR มักเป็นสัญญาณเล็กๆ ว่าสมองกำลังปรับสมดุลระหว่างโลกเก่ากับโลกเสมือน เรื่องนี้เห็นชัดในงานอย่าง 'Black Mirror' ตอน 'Playtest' ที่เล่าเรื่องความจำถูกบิดเบี้ยวเพราะเทคโนโลยี

การอธิบายเชิงภาพที่ผมนึกถึงคือสมองเหมือนแฟ้มที่ตั้งชื่อไว้แล้ว แต่บางครั้งไฟล์ใหม่จะมีชื่อคล้ายกันมากจนระบบเปิดไฟล์เก่าแทน การจำแนกผิดพลาดเล็กน้อยนี้พอเกิดกับภาพหรือเสียงใน VR ซึ่งเราจดจำได้ไม่ครบ ก็เลยเกิดความรู้สึกว่าเคยเห็นมาก่อน ทั้งที่จริงแล้วเป็นการผสมผสานขององค์ประกอบหลายชิ้นจากความทรงจำหลายๆ ช่วง

สุดท้าย เดจาวูจึงเป็นทั้งข้อเตือนและของแปลก — เตือนว่าเรากำลังให้สมองประมวลข้อมูลหนาแน่นเกินไป แต่ก็เป็นประสบการณ์ที่ทำให้ฉุกคิดถึงความทรงจำและความเป็นจริงในแบบที่ไม่มีเทคโนโลยีไหนเคยทำได้มาก่อน

เล่น VR นานๆ แล้วฉันมักจะเจอเดจาวูกับมุมกล้องหรือเสียงเฉพาะบางอย่าง ซึ่งมีสาเหตุที่เข้าใจได้ถ้าแยกเป็นข้อๆ:

1) ความคล้ายเชิงสัญญะ: บางฉากในเกมอย่าง 'Half-Life: Alyx' ใช้มุมกล้อง แสง และเสียงก้องที่ไปกระตุ้นเงื่อนงำความทรงจำ ถ้าสิ่งเหล่านี้ซ้อนทับกับความทรงจำจริงหรือกับฉากในเกมอื่น สมองจะให้สัญญาณว่าเคยเจอมาก่อน

2) จังหวะการรับรู้เร็วเกินไป: โลกเสมือนมักให้ข้อมูลหลายช็อตรวดเดียว—ภาพชัด เสียงชัด การเคลื่อนไหวที่ตอบสนองเร็ว สมองบางครั้งแปลว่า ‘คุ้นเคย’ ก่อนที่จะมีเวลาประมวลรายละเอียด ทำให้เกิดความรู้สึกเดาจาวู

3) สภาวะร่างกายและอารมณ์: เมื่อหัวใจเต้นแรง ตื่นเต้น หรือมึนหัว (cybersickness) ระบบประมวลผลความทรงจำจะทำงานต่างไป ความคุ้นเคยจึงอาจเด่นขึ้น

วิธีรับมือที่ฉันใช้อยู่บ่อยๆ คือสลับมุมมอง ปรับความคมของภาพ แล้วก็กระโดดออกมาพูดคุยกับเพื่อนหรือหายใจลึกๆ เพื่อรีเซ็ตการประมวลผล หากรู้สึกบ่อยแนะนำให้ลดความสมจริงลงชั่วคราวหรือพักสายตา—เดจาวูมักหายไปเมื่อสมองได้เวลาจัดเรียงข้อมูลใหม่