เพลง Pop ยุค 90 มีลักษณะเสียงและเครื่องดนตรีอย่างไร

เสียงของ dream core มักจะเหมือนถูกห่อด้วยหมอกไฟนีออนที่แผ่วเบาและแปลกประหลาด ฉันชอบคิดว่ามันเป็นการรวมกันของเนื้อสัมผัสเสียงทั้งนุ่มและขรุขระ ที่ไม่จำเป็นต้องชัดเจนแต่สามารถกระทบอารมณ์ได้ลึกมาก ซินธ์แพดที่ยาวลากเหมือนคลื่น เป็นหัวใจของโทนเพลง ส่วนเมโลดี้มักจะเรียบง่าย แต่ถูกปรับแต่งด้วยรีเวิร์บและดีเลย์จนกลายเป็นสิ่งที่ลอยอยู่ในพื้นที่ เพลงแนวนี้มักใช้กีตาร์ที่ถูกอีเฟ็กต์จนใกล้เคียงกับซาวด์สเคป เสียงเบสอุ่น ๆ และการใช้เสียงสังเคราะห์แบบ lo-fi เพื่อสร้างความรู้สึกห่างไกล ผมชอบวิธีที่นักดนตรีบางคนผสมเสียงธรรมชาติเสียงรอบ ๆ เข้ามา เช่น เสียงใบไม้หรือเสียงเดินบนพื้น ทำให้เกิดความคลุมเครือระหว่างความเป็นจริงกับความฝัน ถ้าจะยกตัวอย่างในเชิงเสียงเพื่อให้เห็นภาพชัดขึ้น ลองฟัง 'Beach House' ในเพลงที่มีซินธ์กว้าง ๆ กับเสียงร้องที่เลือนราง จะเข้าใจว่าทำไมการจัดวางพื้นที่ว่าง (space) และการปรับแต่งเสียงถึงสำคัญมาก นั่นแหละคือจิตวิญญาณของ dream core — เป็นการเล่นกับความไกลและความใกล้จนเกิดบรรยากาศที่ทำให้ตกอยู่ในภวังค์ได้ง่าย ๆ

ช่วงกลางยุค 90 (พ.ศ. 2536–2539) มักถูกยกให้เป็นช่วงทองของเพลงไทยเชิงพาณิชย์ เพราะนอกจากจะมีซูเปอร์สตาร์รุ่นเด่นแล้ว ระบบโปรดักชันและการโปรโมตก็เริ่มเต็มรูปแบบมากขึ้น ความทรงจำของฉันเกี่ยวกับยุคนี้เต็มไปด้วยเสียงวิทยุที่เปิดเพลงเพราะตลอดวัน รายการเพลงทางทีวี และอัลบั้มฮิตจากศิลปินชั้นนำที่ขายดีเป็นแสนแผ่น การแข่งขันระหว่างค่ายเพลงใหญ่ทำให้มีการลงทุนทั้งเอ็มวี การทัวร์คอนเสิร์ต และแม้แต่ซิงเกิลประเภทพิเศษที่คนซื้อเป็นเจ้าของ ฉันเคยเห็นเพื่อนร่วมชั้นต่อคิวซื้อเทปกันเป็นชั่วโมง ซึ่งบรรยากาศแบบนั้นหายากในยุคต่อมา ถ้าวัดจากความถี่ของฮิตชาร์ตและความหลากหลายของแนวเพลง ผมมองว่าช่วงพ.ศ. 2536–2539 (ค.ศ. 1993–1996) คือคำตอบที่ชัดเจน เพราะหลังจากนั้นการมาถึงของวิกฤตเศรษฐกิจกลางทศวรรษและการเปลี่ยนผ่านสื่อเริ่มทำให้รูปแบบธุรกิจเพลงเปลี่ยนไป โดยรวมแล้วเป็นช่วงที่เพลงไทยเข้มข้น มีเอกลักษณ์ และยังทิ้งร่องรอยไว้อย่างชัดเจนในความทรงจำของคนที่เติบโตมากับยุคนี้

เสียงไวโอลินกรีดกรายจนหน้ามืดแล้วคืนความหวานกลับมาทุกครั้งที่ได้ยินเพลงแบบชาวยิปซี — นั่นคือความทรงจำแรกที่พาผมไปสู่โลกนี้. ลักษณะเด่นของเพลงยิปซีสำหรับผมคือการรวมกันของความร้อนแรงกับความเปราะบาง: เมโลดี้มักจะพลิกแพลงอย่างไม่คาดคิด มีการเล่นสเกลที่ให้ความรู้สึกทั้งโศกและเคลิบเคลิ้ม พร้อมกับการประดับเสียงแบบเลื่อนโน้ต (slides) และการใส่เสียงสั่น (vibrato) ที่เข้มข้น ทำให้แต่ละท่อนเหมือนพูดแทนความรู้สึกมากกว่าคำพูด เครื่องดนตรีที่มักได้ยินบ่อยคือไวโอลินที่เป็นผู้นำเมโลดี้ ซิมบาลัม (cimbalom) ให้จังหวะและฮาร์มอนีแบบเคาะเป็นจุดสนใจ กีตาร์และแอคคอร์เดียนเติมทั้งคอร์ดและจังหวะ ในบางวงอาจมีแซ็กโซโฟนหรือคลาริเน็ตเพื่อเล่นประดับและตอบโต้กับไวโอลิน ส่วนเบสจะคอยยึดจังหวะให้มั่นคง ผมชอบฟังวงอย่าง 'Taraf de Haidouks' เพราะเขาแสดงพลังของการประสานเสียงและการโซโลที่ลื่นไหลอย่างแท้จริง

เพลงยุค 90 ของภาคกลางที่ยังคงสะกิดใจผมอยู่เสมอคือแทร็กป็อป-ลูกกรุงที่ฟังง่ายและติดหู เช่น 'ฉันจะลืมเธอ' ของศิลปินแนวหน้าที่คนเปิดวิทยุบ่อย ๆ ในสมัยนั้น เพลงแบบนี้มีท่อนฮุคชัด แสดงอารมณ์ตรง ๆ และมักมีเมโลดี้ที่ร้องตามได้ทันที ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมมันยังถูกหยิบมาร้องคัฟเวอร์จนถึงทุกวันนี้ ความทรงจำอีกอย่างที่ทำให้ผมหลงรักยุคนั้นคือเพลงช้าในสไตล์บัลลาดกับเสียงร้องเท่ ๆ ที่เต็มไปด้วยการเล่าเรื่อง ความไพเราะของการเรียบเรียงเครื่องดนตรีสมัยนั้น—กีตาร์โปร่ง ผสมซินธิไซเซอร์เล็ก ๆ—ทำให้เพลงอย่าง 'เพลงรักช้าๆ' กลายเป็นเพลงประจำงานเลี้ยงและวิทยุช่วงเย็น เพลงประเภทนี้ช่วยให้เข้าใจภาพรวมของเพลงภาคกลางยุค 90 ว่ามันเป็นทั้งความเศร้าและความหวังในคราวเดียว ท้ายสุด ผมมองว่าเพลงเหล่านี้ยังมีชีวิตเพราะความเป็นเอกลักษณ์: เนื้อเพลงไม่ซับซ้อน แต่จับใจได้ง่าย ใครที่อยากเริ่มฟังยุคนั้นให้เริ่มจากแทร็กป็อป-บัลลาดแล้วค่อยขยับไปรับฟังแนวอื่น ๆ จะเห็นภาพชัดขึ้นและจะเข้าใจว่าทำไมคนรุ่นก่อนถึงยังวนฟังซ้ำ ๆ ต่อให้เวลาจะผ่านมากี่สิบปี

เสียงพายกระทบพื้นน้ำเป็นจังหวะที่ฝังลึกอยู่ในหัวใจของคนริมแม่น้ำเสมอ ฉันมีความรู้สึกเหมือนได้ยินการสนทนาระหว่างคนกับธรรมชาติทุกครั้งที่ได้ฟังเพลงเรือพื้นเมือง ในมุมมองของคนแก่บ้านนอกที่เติบโตมากับงานวัดและงานบุญริมน้ำ เพลงพวกนี้มักเป็นทำนองเรียบง่ายแต่เต็มไปด้วยการประดับเสียงแบบท้องถิ่น เช่น การยืดโน้ตเล็กๆ กลางวลี การสั่นปลายเสียง หรือการใส่ลีลาทับเสียงที่ทำให้ทำนองดูไหลเลื่อนเหมือนคลื่น เนื้อร้องมักพูดถึงการพายเรือ ความคิดถึงบ้าน การเตือนฟ้าฝน หรือการหยอกล้อระหว่างลูกพายกับคนขับ เรียงร้อยเป็นวัฏจักรซ้ำๆ เพื่อให้คนพายจับจังหวะได้ง่ายและไม่ต้องคิดมาก ขณะที่เมโลดีก็มักหมุนรอบมาตรฐานสเกลท้องถิ่น เช่น แบบห้าช่วงเสียงซึ่งให้สีเสียงเรียบแต่กลม ส่วนน้ำหนักจังหวะจะหน่วงพอดีเพื่อสอดคล้องกับการพายจริง ฉันเองชอบฟังตอนเช้าที่หมอกยังไม่คลาย เสียงร้องและเสียงพายรวมกันเหมือนการพูดคุยไม่ต้องตั้งใจ เครื่องดนตรีประกอบพื้นบ้านที่เห็นบ่อยคือการตบไม้ กลองเล็ก หรือการเคาะข้างเรือเป็นจังหวะ นอกจากนี้ยังมีขลุ่ยไม้ ไวโอลินพื้นบ้าน หรือซอท้องถิ่นที่ช่วยลากเมโลดี้ให้ยาวขึ้น และบางพื้นที่ใช้การประสานเสียงแบบโต้ตอบ (call-and-response) ระหว่างหัวเรือกับท้ายเรือ ทำให้เพลงไม่ใช่แค่ความสวยงาม แต่กลายเป็นเครื่องมือประสานงาน การได้ยินเสียงพวกนี้คือการได้ยินชีวิตริมฝั่งน้ำอย่างแท้จริง

ยุค 90 ในบ้านเรามันไม่ได้เปลี่ยนข้ามคืน แต่เส้นแบ่งเริ่มชัดตั้งแต่กลางทศวรรษนั้นเอง พ.ศ. 2533–2538 คือช่วงเวลาที่เห็นทั้งร้านแผ่นเสียง ร้านให้เช่า และชั้นวางเทปค่อยๆ ถูกแทนที่ด้วยกล่องซีดีสะท้อนแสง เดิมทีซีดีเข้ามาตั้งแต่ยุค 80 แต่กว่าจะกลายเป็นมาตรฐานในตลาดไทยก็ต้องรอให้ราคาซีพีแผ่นและเครื่องเล่นลดลง รวมถึงค่ายเพลงใหญ่ทั้งหลายเริ่มออกแผ่นใหญ่เป็นซีดีเต็มรูปแบบ ฉันยังจำความรู้สึกตอนที่จับแผ่น 'Nevermind' ในปี 2534 แล้วลองฟังผ่านเครื่องเล่นในห้อง เพื่อนๆ หันมาใช้เครื่องเล่นพกพาแบบ Discman กันเยอะ และร้านค้าก็เริ่มวางซีดีเป็นสินค้าหลัก พ.ศ. 2535-2537 จึงเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านที่เห็นได้ชัดว่าผู้บริโภคยอมจ่ายมากขึ้นเพื่อคุณภาพเสียงที่ดีขึ้นและแพ็กเกจที่ดูหรูขึ้น สุดท้ายเทปคาสเซ็ตต์ไม่ได้หายไปในทันที แต่นับจากปลายพ.ศ. 2538 ตลาดก็เริ่มยึดซีดีเป็นมาตรฐานมากขึ้นเรื่อยๆ

เพลงอย่าง 'Juicy' ของ The Notorious B.I.G. ยังคงเป็นเพลงที่ฟังแล้วไม่รู้สึกตกยุคเลย เพราะมันมีทั้งเมโลดี้ที่ติดหูและเนื้อเรื่องที่เล่าได้ชัดเจนจนแทบจะสัมผัสได้ ห้องเสียงและแซมเปิลจากเพลงโซลช่วยให้มันอบอุ่น แต่บีทก็ไม่ล้าสมัย กลิ่นอายของความฝันที่เปลี่ยนชีวิตกลายเป็นธีมที่คนฟังยุคใหม่ก็ยังเอาไปเชื่อมกับสถานการณ์ตัวเองได้ง่าย ๆ ผมชอบการบาลานซ์ระหว่างความหวังและความจริงจังในท่อนแร็ปของ Biggie ที่ทำให้เพลงนี้ฟังแล้วเหมือนกำลังฟังบันทึกชีวิตคนคนหนึ่ง มากกว่าการโชว์สกิลอย่างเดียว ดนตรีถูกจัดวางให้ทุกท่อนมีพื้นที่ของมันเอง ทำให้เพลงยังคงสดอยู่เมื่อถูกนำมารีมิกซ์หรือถูกใช้ในซีรีส์หรือโฆษณา นั่นคือเหตุผลว่าทำไมคนรุ่นใหม่ยังหยิบ 'Juicy' กลับมาฟังได้โดยไม่รู้สึกว่าเสียงมันเก่า แต่จะรู้สึกว่าเป็นคลาสสิกที่ยังมีชีวิตอยู่

เสียงแรกที่กระแทกใจคือเสียงสายที่ลากยาวแล้วซึมเข้ามาเป็นเมโลดี้หลักในวงเครื่องสายปี่ชวา เสียงนี้มักมาจากเครื่องสายชนิดลาก เช่น rebab ซึ่งเป็นไวโอลินรูปแบบอินโดนีเซียที่ใช้คันชัก เล่นด้วยเทคนิคการลากสายที่ทำให้เกิดการเลื่อนโน้ตและการประดับแบบคร่ำครวญ เสียงของเครื่องนี้มีความอบอุ่นปนแหบเล็กน้อย เมโลดี้จะไม่เฉียบคมแบบไวโอลินตะวันตก แต่จะนุ่ม ลื่น และมีการขยับตัวโน้ตเป็นสำคัญ ทำหน้าที่เป็นตัวชี้การเคลื่อนเรื่องราวดนตรีในการแสดงเงา 'wayang kulit' หรือในงานพิธีแบบราชสำนัก ชิ้นถัดมาที่ได้ยินชัดเจนคือเครื่องสายที่ถูกใช้แบบดีด เช่น siter และ celempung ซึ่งเป็นซิทาร์/ซิเตอร์ระบบพื้นบ้านของชวา เสียงจากการดีดจะเป็นประกาย ผิวเสียงค่อนข้างแห้งและมีความใสในช่วงสูง ทำหน้าที่คลอจังหวะและสร้างแพ็ตเทิร์นสั้น ๆ ซ้อนไปมาซึ่งทำให้พื้นเสียงกระชับขึ้น ระหว่างชิ้นลากกับชิ้นดีดนั้นเกิดความตัดกันของเท็กซ์เจอร์อย่างน่าสนใจ เพราะเมื่อมีการลากสายยาว ๆ เข้ามา เสียงดีดจะเป็นเหมือนแสงสะท้อนที่ทำให้เมโลดี้ชัดขึ้น ขณะเดียวกันก็เติมจังหวะและเนื้อสัมผัสให้กับชิ้นดนตรี นอกจากสองประเภทหลักนี้ วงอาจมีเครื่องสายอื่น ๆ ที่ให้ความถี่ต่ำหรือสูงต่างกัน เช่นซิเตอร์ขนาดใหญ่ที่ให้เสียงทุ้มกว่า หรือสายเล็กที่ทำหน้าที่เป็นเมโลดี้รอง การจัดวางเสียงในวงถูกออกแบบมาให้เกิดความสมดุลของความยาวโน้ตและการขึงจังหวะ เมื่อนำไปผสมกับเครื่องลมและเครื่องตีที่มักอยู่ร่วมกัน ผลลัพธ์คือซาวด์สเปกตรัมที่อบอุ่น ละมุนและมีเสน่ห์แบบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในมุมมองส่วนตัว ผมชอบความสามารถของวงเครื่องสายปี่ชวาที่ทำให้ท่วงทำนองเล็ก ๆ ดูมีน้ำหนักและบอกเล่าเรื่องราวได้โดยไม่ต้องใช้คำพูด มันเป็นเสียงที่ค่อย ๆ ทำให้คนฟังคล้อยตามไปกับความเปลี่ยนแปลงของจังหวะและท่วงทำนอง

ระนาดกับปี่พาทย์เป็นภาพแรกที่ลอยเข้ามาในหัวเมื่อคิดถึงเพลงภาคกลาง โดยเฉพาะเสียงระนาดเอกที่คมและวิ่งเป็นสายเมโลดี้ซ้อนกับเสียงปี่ที่แผ่วเป็นคำตอบ ฉันมักนึกถึงงานพิธีหรือรำที่ต้องใช้ 'ปี่พาทย์' เพราะโทนเสียงของวงนี้ให้ความรู้สึกทั้งใหญ่โตและชวนไหวพริบ ในทางทำนอง เพลงภาคกลางมีแนวโน้มจะใช้เมโลดี้ที่มีลักษณะเป็นลำดับโน้ตซ้ำ ๆ แบบหมุนเวียน มีการประดับประดาด้วยการเลื่อนเสียงแบบละเอียด (microtonal slide) มากกว่าการขึ้นฮาร์โมนีแบบตะวันตก การจัดวางเครื่องดนตรีในวงปี่พาทย์ช่วยสร้างชั้นเสียงที่ชัดเจน: ระนาดกับฆ้องสร้างจังหวะและเมโลดี้หลัก ขณะที่ปี่และเครื่องสายบางครั้งเติมสีสันด้วยการประดับเสียง ฉันชอบการผสมของความเปลี่ยนแปลงทางจังหวะกับโหมดเสียงแบบดั้งเดิม เพราะมันทำให้ทำนองไม่ไหลเรียบเหมือนเพลงป๊อป แต่มีการบิดตัวและซ่อนความละเอียดทางอารมณ์ ถึงแม้จะดูเป็นดนตรีพิธี แต่ความซับซ้อนของทำนองและเทคนิคการเล่นทำให้เพลงภาคกลางโดดเด่นและจดจำได้ง่าย

มีดเหน็บโบราณเป็นหนึ่งในสิ่งของที่ผมหลงใหล เพราะมันสะท้อนทั้งเทคโนโลยีและความหมายทางสังคมในยุคต่าง ๆ ในภาพรวม มีดเหน็บหรือมีดติดเอวโบราณมีร่องรอยตั้งแต่ยุคสำริด (ประมาณยุค 3000–1000 ปีก่อนคริสต์ศักราช) มาจนถึงสมัยเหล็กและยุคกลาง รูปร่างที่พบบ่อยคือใบสั้น-กลาง ความยาวใกล้เคียงกันที่ใช้ได้ทั้งเป็นเครื่องมือและอาวุธสั้น เช่น ใบมีดสั้นของชาวโรมันที่เรียกว่า pugio ซึ่งนิยมใช้ในช่วงศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราชถึงศตวรรษที่ 2 หลังคริสต์ศักราช ลักษณะทางกายภาพมักเป็นใบมีดค่อนข้างหนา ความยาวโดยทั่วไปตั้งแต่ประมาณ 10–30 เซนติเมตร ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ ใบอาจเป็นคมด้านเดียวหรือสองด้าน ด้ามมักทำจากไม้ กระดองหรือเขา ติดด้วยตะกั่วหรือทองแดงเพื่อยึด ส่วนฝักทำจากไม้หรือโลหะที่ตกแต่งได้ มีการเจาะหรือทำขอเกี่ยวเพื่อเหน็บติดเข็มขัด การตกแต่งบางเล่มบอกระดับสถานะ เช่น งานเงิน/ทองบนด้ามหรือฝัก ส่วนการใช้งานนั้นมีทั้งด้านประจำวัน เช่น ปอกข้าว ตัดเชือก และด้านสู้รบเป็นอาวุธสำรอง ผมชอบว่ามีดเหน็บโบราณไม่ใช่แค่ของงาม แต่มันเป็นเครื่องมือที่บอกเรื่องราวชีวิตประจำวันของผู้คนแต่ละยุค เมื่อเห็นงานตีดาบเก่า ๆ หรือฝักที่เซาะลายแล้ว มันทำให้จินตนาการถึงคนที่เคยใส่มันเดินผ่านถนนโคลนหรืออยู่บนสนามรบได้ชัดขึ้น