เพลงประกอบภาพยนตร์ช่วยสื่อบรรยากาศอารยธรรมตะวันตกอย่างไร?

เสียงดังก้องในหัวเมื่อคิดถึงยุคแรกของอนิเมะ คือภาพยนตร์จากฝั่งตะวันตกที่เข้ามาเปลี่ยนมุมมองการเล่าเรื่องแบบการ์ตูนอย่างลึกซึ้ง ฉันชอบหยิบเอาผลงานของสตูดิโอแบบดิสนีย์มาเล่าเสมอ เพราะ 'Snow White' และ 'Bambi' ไม่ได้ทำแค่ทำให้การ์ตูนเป็นความบันเทิงสำหรับเด็กเท่านั้น แต่ยังสอนวิธีจัดแสง เงา และการจัดเฟรมเพื่อสร้างอารมณ์ ฉากธรรมชาติที่เคลื่อนไหวช้า ๆ ใน 'Bambi' ให้ความรู้สึกเหมือนภาพยนตร์จริง ๆ มากกว่าการ์ตูนที่เราเห็นก่อนหน้านั้น ความประทับใจอีกอย่างคือการทดลองด้านดนตรีและภาพเคลื่อนไหวใน 'Fantasia' ซึ่งเปิดโลกให้ผู้สร้างญี่ปุ่นมองเห็นศักยภาพของการประสานเสียงและภาพให้เป็นเล่าเรื่องแบบใหม่ มันทำให้ฉันนึกถึงฉากซีนที่ใช้ดนตรีหนุนความรู้สึกในอนิเมะยุคแรก ๆ และถึงตอนนี้ก็ยังคิดว่าสัมผัสแบบนั้นช่วยยกระดับความเข้มข้นของเรื่องได้จริง ๆ

ฉันจำได้ว่าครั้งแรกที่สนใจพิธีกรรมกรีก-โรมันคือการนั่งดูสารคดีที่ผสมภาพฟุตเทจจริงกับการย่อฉากบูชาและเทศกาลแบบจัดฉากอย่างละเอียด 'The Greeks: Crucible of Civilization' เป็นรายการที่ฉันชอบเป็นพิเศษ เพราะมันลงรายละเอียดเรื่องเทศกาลสำคัญอย่างโอลิมเปียก้า การถวายเครื่องบูชา และบทบาทของนักบวชในชีวิตประจำวันอย่างชัดเจน ส่วนฝั่งโรมัน ถ้าต้องการเห็นภาพพิธีกรรมของรัฐ ทั้งการบวงสรวงก่อนสงคราม การทำพิธีทรัมฟ์ หรือการดูดวงด้วยเลิฟโต (liver divination) 'Rome: Rise and Fall of an Empire' กับซีรีส์ 'Roman Empire' บนแพลตฟอร์มสตรีมมิงให้ภาพรวมที่เข้าใจง่าย แม้ว่าซีรีส์บางเรื่องจะผสมการเล่าเชิงดราม่า แต่ยังมีการหยิบงานโบราณคดีมาอธิบายประกอบอย่างมีประโยชน์ การเลือกดูสารคดีประเภทนี้สำหรับฉันคือการชอบเปรียบเทียบ: ดูว่าแต่ละรายการนำเสนอพิธีกรรมแบบไหน เล่าเรื่องผ่านหลักฐานทางโบราณคดีหรือผ่านคำบันทึกของคนสมัยนั้นมากกว่ากัน ตัวอย่างเช่น สารคดีบางตอนจะอธิบายการบูชาเทพเจ้าตามครัวเรือน (household cult) และพิธีฝังศพที่เปลี่ยนผ่านตามยุคสมัย ขณะที่รายการอื่นๆ จะเน้นพิธีการของรัฐและความสัมพันธ์ระหว่างศาสนาและการเมือง การดูหลายๆ แหล่งผสมกันช่วยให้รู้สึกว่าพิธีกรรมไม่ใช่เรื่องนิ่ง แต่เป็นการปฏิบัติที่พัฒนาไปตามบริบทของสังคม ท้ายที่สุด แนะนำให้จับคู่การดูสารคดีกับบทความสั้นๆ หรือหนังสือสรุปเกี่ยวกับพิธีกรรม เช่นงานเขียนเกี่ยวกับเทศกาลกรีกและพิธีบูชาสาธารณะของโรมัน เพราะการมีภาพและข้อความควบคู่กันจะทำให้เข้าใจได้ลึกขึ้นและสนุกขึ้นเมื่อเห็นรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ อย่างการเตรียมเครื่องบูชา หรือลำดับขั้นตอนพิธี ฉันมักจะรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่เห็นพิธีเล็กๆ ในฉากที่ถูกนำกลับมามีชีวิตอีกครั้ง

ฉันมักจะชอบคิดถึงฉากกรีก-โรมันเหมือนภาพจิตรกรรมฝาผนังที่มีชีวิต เพราะสไตล์แฟนอาร์ตแบบเรอเนซองซ์หรือบาโรกทำให้ความยิ่งใหญ่และความพิถีพิถันของสถาปัตยกรรมเด่นชัดขึ้น การใช้โทนสีอบอุ่นของหินอ่อน เฉดเทอร์ราซโซ่ และแสงทองช่วงสายวัน จะช่วยสื่อถึงความคลาสสิกได้ทันที การลงรายละเอียดแบบงานสีน้ำมันหรือการใช้การไล่สีแบบชัดเงาจะทำให้ผ้าโทก้า โล่ และเกราะดูมีมิติ ฉันมักจะเพิ่มร่องรอยความเก่า เช่น รอยแตกร้าวของหิน แผ่นโมเสกที่หลวม และลายสนิมบนทองสัมฤทธิ์ เพื่อให้ภาพเล่าเรื่องได้เอง การจัดองค์ประกอบเน้นเส้นตั้งของเสา พื้นที่ว่างระดับชั้น และจังหวะของกลุ่มคน จะช่วยให้ฉากมีความเป็นละครมากขึ้น ถ้าต้องการอ้างอิงสมัยใหม่ การดึงสไตล์จากเกมอย่าง 'Assassin's Creed Odyssey' หรือภาพยนตร์ที่ให้ความรู้สึกมหากาพย์มาเป็นแนวทางก็ไม่ผิด แต่ฉันชอบผสมเส้นสายคลาสสิกกับเทคนิคภาพถ่ายสมัยใหม่ เช่น เบลอเชิงศิลป์ ฟิล์มเกรน หรือการใช้แสงย้อน เพื่อให้แฟนอาร์ตไม่ซ้ำกับภาพประกอบแบบประวัติศาสตร์ล้วนๆ และสุดท้าย อย่าลืมศึกษารายละเอียดเล็กๆ เช่นลวดลายกรีกโบราณบนขอบผ้าและเครื่องปั้นที่ช่วยเติมจังหวะให้ฉากมีชีวิต

การผสมผสานระหว่างเทพปกรณัมกรีกและโรมันเป็นสิ่งที่ตราตรึงใจเสมอ ตอนแรกที่เริ่มศึกษาประวัติศาสตร์ สิ่งที่ดึงดูดคือการแปลงร่างเทพเจ้ากรีกให้เข้ากับวัฒนธรรมโรมัน เช่น Zeus กลายเป็น Jupiter หรือ Aphrodite เปลี่ยนเป็น Venus ความน่าสนใจอยู่ที่รายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ เช่น เทพเจ้าโรมันมักมีบทบาททางการเมืองมากกว่า ในขณะที่เทพกรีกเน้นด้านปรัชญาและศิลปะ แม้จะเป็นเทพองค์เดียวกัน แต่ลักษณะนิสัยก็ปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย นี่ทำให้เห็นว่าอารยธรรมคลาสสิกไม่ได้หยุดนิ่ง แต่มีการพัฒนาและปรับตัวอยู่เสมอ

หนังสือ 'อิเลียด' ของโฮเมอร์เป็นจุดเริ่มต้นที่สมบูรณ์แบบสำหรับใครก็ตามที่อยากเข้าใจจิตวิญญาณของกรีกโบราณ แค่ฉากเปิดเรื่องที่อคิลลีสโกรธจัดเพราะถูกแย่งสาวสวยก็สะท้อนวัฒนธรรมที่เรื่องเกียรติยศสำคัญกว่าชีวิตแล้ว เล่มนี้ไม่ใช่แค่มหากาพย์สงคราม แต่คือหน้าต่างที่เปิดให้เห็นระบบค่านิยม ความเชื่อต่อเทพเจ้า และแม้แต่แนวคิดรักร่วมเพศในกองทัพ สุดท้ายแล้วมันสอนเราว่ามนุษย์สมัยก่อนก็ดิ้นรนกับอารมณ์พื้นฐานไม่ต่างจากเราเลย

วัฒนธรรมยุโรปมักมองมังกรเป็นตัวแทนของความชั่วร้ายเพราะอิทธิพลจากตำนานคริสเตียน ใน 'Beowulf' หรือตำนานนักบุญจอร์จ มังกรถูกวาดภาพเป็นสัตว์ป่าเถื่อนที่ต้องถูกกำจัด พวกมันมักขังเจ้าหญิงหรือสะสมสมบัติ ซึ่งสะท้อนความกลัวต่อสิ่งไม่รู้ของมนุษย์ยุคกลาง พอมาถึงยุคปัจจุบัน ภาพจำนี้ก็ฝังหัวผ่านสื่ออย่าง 'The Hobbit' ที่สม็อคทำลายเมือง หรือ 'Game of Thrones' ที่มังกรถูกใช้เป็นอาวุธสังหาร ความน่าสะพรึงกลัวของมังกรตะวันตกเลยกลายเป็นจุดขายของเรื่องราว英雄 versus อสูรแบบคลาสสิก แม้บางเรื่องจะเริ่มให้มังกรมีมิติมากขึ้น แต่ภาพลักษณ์เดิมก็ยังทรงพลังไม่เลือนหาย

จากมุมมองคนอ่านที่ชอบจินตนาการโลกกว้าง ฉันคิดว่าแทบจะไม่พบนิยายไทยที่ตั้งโลกทั้งเรื่องไว้ในอารยธรรมกรีก-โรมันแบบครบถ้วนในวงวรรณกรรมกระแสหลัก เหตุผลหนึ่งคือวัฒนธรรมและความคุ้นเคยของผู้อ่านไทยมักดึงไปทางเรื่องราวภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พุทธศาสนา หรือตำนานท้องถิ่นมากกว่า อีกอย่างคือการสร้างโลกใหม่ที่ยึดโยงกับประวัติศาสตร์ยุคคลาสสิกต้องการงานวิจัยและการจัดการรายละเอียดทางประวัติศาสตร์เยอะ ซึ่งนักเขียนไทยส่วนใหญ่เลือกแนวแฟนตาซีบริสุทธิ์หรือประวัติศาสตร์ไทยที่เข้าถึงได้ง่ายกว่า ประสบการณ์ส่วนตัวทำให้ฉันชอบงานที่ผสมผสานตำนานกรีกเข้าไปเป็นชิ้นเล็กๆ มากกว่าเห็นเป็นโลกทั้งหมด บ่อยครั้งที่เจอแนวคิด เทพปกรณัม หรือตัวละครที่ยืมคาแรกเตอร์มาจากตำนานกรีก-โรมันแต่ถูกวางในบริบทสมัยใหม่หรือโลกแฟนตาซีที่ผสมผสานหลายวัฒนธรรม ซึ่งก็ให้ความรู้สึกแปลกใหม่แต่ไม่ใช่การตั้งโลกแบบดั้งเดิมของกรีกหรือโรมันทั้งระบบ ถาอยากสัมผัสบรรยากาศโลกกรีก-โรมันในภาษาไทย แนะนำให้ลองอ่านนิยายแปลอย่าง 'The Song of Achilles' หรือผลงานทางประวัติศาสตร์ของผู้เขียนตะวันตกที่เล่าเรื่องยุคคลาสสิกอย่างลึกล้ำ เพราะงานแปลเหล่านี้เติมเต็มช่องว่างที่นิยายไทยยังไม่ค่อยเข้าไปถึงได้ดี และถ้าคิดถึงความเป็นไปได้ เห็นชัดว่ามีพื้นที่ว่างมากสำหรับนักเขียนไทยที่จะทดลองสร้างโลกกรีก-โรมันในเวอร์ชันของตัวเอง ซึ่งฉันเองก็อยากเห็นผลงานแบบนั้นออกมาสักครั้งหนึ่ง

เคยคิดเล่นๆ ว่าการเกิดของอารยธรรมแถวเมโสโปเตเมียเหมือนการจุดไฟครั้งใหญ่ที่เปลี่ยนโลกทั้งใบไหม? ในความคิดของฉันพื้นที่ที่เรียกกันว่าเมโสโปเตเมียไม่ได้เกิดขึ้นวันเดียวคืนเดียว แต่วิวัฒนาการยาวนานเริ่มตั้งแต่ยุคหินใหม่ที่ผู้คนเริ่มปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์ในแถบลุ่มแม่น้ำ ทีกริสกับยูเฟรติส (พื้นที่ส่วนใหญ่คืออิรักปัจจุบัน บางส่วนของซีเรียและตุรกี) พื้นที่ตอนใต้หรือที่เรียกว่าซูเมอร์เป็นจุดที่เห็นการรวมตัวของชุมชนใหญ่ๆ ตั้งแต่ยุคอูไบด์ (ประมาณ 5000–4000 ปีก่อนคริสต์ศักราช) และพัฒนาเข้าสู่ยุคอูรุค (ประมาณ 4000–3100 ปีก่อนคริสต์ศักราช) ซึ่งถือเป็นช่วงที่เมืองและการปกครองแบบรัฐ-เมืองเริ่มชัดเจนขึ้น ในฐานะคนที่ชอบเล่าเรื่องโบราณคดี ฉันมองพัฒนาการสำคัญหลายอย่างที่เกิดในพื้นที่นี้ เช่น การคิดระบบเขียนอันเป็นต้นแบบอย่างลิ่มลายหรือคูนิฟอร์มราว 3200 ปีก่อนคริสต์ศักราช การประดิษฐ์ล้อและการใช้ล้อกับรถลาก รวมถึงระบบชลประทานที่ทำให้การผลิตอาหารเพิ่มขึ้นจนรองรับประชากรในเมืองใหญ่ เมืองสำคัญที่ผมมักคิดถึงไม่ซ้ำกันคือ 'อูรุค' ที่มีบทบาทในยุคแรก, 'อูร์' ที่โดดเด่นในยุคหลัง และอาณาจักรที่ขึ้นมารวมดินแดนอย่างอัคคาเดียนของซาร์กอน (ประมาณ 2334–2154 ปีก่อนคริสต์ศักราช) ที่แสดงให้เห็นว่าพื้นที่นี้พัฒนาไปสู่การรวมศูนย์อำนาจและการสร้างรัฐใหญ่ได้ สิ่งที่ทำให้เมโสโปเตเมียรู้สึกมีชีวิตสำหรับฉันคือร่องรอยของงานสลักกฎหมาย ศาสนา และสถาปัตยกรรมอย่างซิกกูรัต ที่บ่งบอกถึงโลกทัศน์และโครงสร้างสังคมของคนสมัยนั้น ร่องรอยเหล่านี้สะท้อนว่าการเกิดอารยธรรมนั้นคือกระบวนการรวมเอาเทคโนโลยี การเมือง และความเชื่อเข้าด้วยกัน ผลงานจากแผ่นจารึกและซากเมืองโบราณทำให้เราพอจับภาพได้ว่าตั้งแต่ประมาณสี่พันถึงสองพันปีก่อนคริสต์ศักราช เมโสโปเตเมียกลายเป็นหนึ่งในจุดกำเนิดของสิ่งที่เราเรียกว่าอารยธรรม และนั่นคือเหตุผลที่เวลาใดก็ตามที่หยิบหนังสือประวัติศาสตร์มาอ่าน ฉันรู้สึกเหมือนได้ย้อนไปยืนดูตลิ่งแม่น้ำสองสายและแสงไฟจากบ้านดินโบราณเหล่านั้น