เพลงผีนี้มีต้นกำเนิดจากประเทศใด

ตั้งแต่วัยเด็ก ฉันหลงใหลเรื่องเล่าผีท้องถิ่นและชอบจับรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ของแต่ละตำนานไปเปรียบเทียบกันอยู่เสมอ เมื่อพูดถึง 'ผีเจ้าสาว' สิ่งที่ฉันมักนึกถึงก่อนคือรากของความเชื่อนี้ที่มาจากประเทศจีน ในภาษาจีนมีคำเรียกพิธีประเภทนี้ว่า '冥婚' หรือพิธีแต่งงานกับคนตาย ซึ่งมีหลักฐานทั้งในบันทึกท้องถิ่นและนิทานพื้นบ้านของชาวจีนตอนใต้ พิธีเหล่านี้มักมีเหตุผลเชิงสังคม เช่น ต้องการสืบสกุล ให้สมบูรณ์ด้านพิธีกรรม หรือแก้เคล็ดให้ครอบครัว การนำเจ้าสาวหรือเจ้าบ่าวที่ตายไปแต่งงานกับคนที่ยังมีชีวิต หรือแต่งคู่ให้ศพสองคน เป็นภาพที่ปรากฏบ่อยในเรื่องเล่าจีนโบราณ หลังจากที่ชาวจีนอพยพไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ความเชื่อนี้ก็ผสมผสานกับความเชื่อท้องถิ่นของแต่ละพื้นที่ กลายเป็นรูปแบบเล่าเรื่องผีเจ้าสาวที่มีทั้งรายละเอียดพิธีกรรมและความเศร้าโศกของความรักที่ขาดตอน ฉันมักคิดว่าความน่าสะพรึงของเรื่องไม่ได้อยู่ที่การเป็นผีเพียงอย่างเดียว แต่มันอยู่ที่แรงผลักดันทางสังคมและความคาดหวังที่ทำให้คนทั้งหลายยึดมั่นในพิธีกรรมเหล่านี้ จบลงด้วยภาพที่ทั้งน่าสลดและมีมนต์ขลังอย่างบอกไม่ถูก

หลายวัฒนธรรมมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับแม่มด แต่รูปแบบที่เราเห็นในภาพรวมสมัยใหม่มีรากลึกจากยุโรปยุคกลางและยุคต้นสมัยใหม่มากที่สุด ฉันมักจะนึกถึงเอกสารอย่าง 'Malleus Maleficarum' ที่เขียนขึ้นในศตวรรษที่ 15 ซึ่งเป็นผลงานที่ช่วยนิยามความหมายของคำว่าแม่มดในมุมมองคริสเตียนยุคนั้นและเป็นหนึ่งในปัจจัยที่เร่งให้เกิดการล่าแม่มดในยุโรป ความคิดแบบนี้รวมกับความเชื่อเรื่องปีศาจและการทำเวทมนตร์ในสังคมที่มีความเปราะบางจากความเจ็บป่วย ภัยแล้ง และการเมือง ทำให้ภาพแม่มดกลายเป็นสิ่งชั่วร้ายที่ต้องปราบ การล่าแม่มดที่มีชื่อเสียงอย่างเช่นเหตุการณ์ในยุโรปกลางและอเมริกาเหนือ—รวมถึงเหตุการณ์ที่สลักสำคัญอย่าง 'The Crucible' ในแง่วรรณกรรม—แสดงให้เห็นว่าตัวตนของแม่มดถูกสร้างขึ้นด้วยเงื่อนไขทางศาสนาและสังคมแทบจะทั้งสิ้น อย่างไรก็ตาม ต้นกำเนิดเชิงแนวคิดยังย้อนไปได้ไกลกว่า เช่น เทพธิดาแห่งเวทมนตร์ในกรีกโบราณอย่าง Hecate หรือตัวละครผู้ใช้เวทมนตร์ที่ปรากฏในนิทานพื้นบ้านก่อนยุคกลาง ทั้งหมดนี้ผสมผสานจนกลายเป็นภาพแม่มดที่เราคุ้นเคยในยุคต่อมา ในฐานะคนที่ชอบอ่านทั้งตำนานและงานประวัติศาสตร์ ฉันเห็นว่าการเข้าใจที่มาของภาพแม่มดต้องดูทั้งแหล่งกำเนิดเชิงศาสนา จิตวิทยาสังคม และการเล่าเรื่องพื้นบ้าน มันไม่ใช่เรื่องมาจากประเทศเดียว แต่เป็นการผสมผสานระหว่างความเชื่อเก่าและการตีความใหม่จากยุโรปที่ทำให้คำว่าแม่มดกลายเป็นสัญลักษณ์ที่ทรงพลังจนถึงทุกวันนี้

นี่คือภาพรวมที่ฉันชอบเล่าเวลาเพื่อนถามเรื่องต้นกำเนิดของ 'เพลงผีบอก' เพราะสำหรับฉันเพลงนี้ไม่ใช่ผลงานเดียวชัดเจน แต่เป็นกลุ่มเสียงจากวัฒนธรรมปากต่อปากในชนบทที่เล่าเรื่องผีและเตือนคนอยู่ร่วมกัน ฉันเชื่อว่าต้นฉบับของ 'เพลงผีบอก' น่าจะมาจากเพลงพื้นบ้าน—แนวที่คนอีสานและภาคเหนือใช้เล่าเรื่องผ่านทำนองหมอลำหรือเพลงลูกทุ่งช้า ทำนองมักเรียบง่ายและใช้สเกลที่ฟังแล้วรู้สึกระทมใจ เนื้อหาเกี่ยวกับการเตือนภัยหรือเล่าเหตุการณ์เหนือธรรมชาติที่คนเล่ากันในหมู่บ้าน ทำให้เพลงมีหลายเวอร์ชันในแต่ละพื้นที่ เมื่อเวลาผ่านไป นักร้องหรือนักดนตรีท้องถิ่นนำทำนองนี้มาจดบันทึก ปรับเรียบเรียงด้วยเครื่องดนตรีสมัยใหม่จนกลายเป็นเพลงบันทึกเสียงที่เราฟังได้ในวิทยุหรือแผ่นเสียง จึงไม่มีต้นฉบับเดียวแบบชัดเจนสำหรับงานแบบนี้ แต่มันมีรากราวจากเรื่องเล่าพื้นบ้านและการแสดงสดที่ส่งต่อกันมา จบด้วยความคิดว่าเพลงแบบนี้คือสมบัติของชุมชน—ทั้งหวานทั้งหวาด กลิ่นหมอกตอนเช้ามาเตือนใจได้ดี

ต้นตอของเรื่องเล่าชุดนี้มีร่องรอยชัดเจนในอังกฤษ ฉันมองว่าการระบุประเทศต้นกำเนิดสำหรับนิทานที่ถูกเล่าต่อกันมานานต้องพิจารณาทั้งบันทึกที่เขียนไว้และร่องรอยในวัฒนธรรมปากต่อปาก ในแง่เอกสาร เรื่องราวที่เรารู้จักกันในชื่อ 'Jack and the Beanstalk' ถูกบันทึกโดยนักรวบรวมนิทานชาวอังกฤษในปลายศตวรรษที่ 19 และปรากฏในคอลเลกชันอย่าง 'English Fairy Tales' เวอร์ชันที่โด่งดังทำให้เรื่องนี้ถูกจับจ้องว่าเป็นนิทานพื้นบ้านของอังกฤษ แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่านั้นคือรูปแบบตัวละครแจ็คที่เป็นคนชั้นล่าง ใช้ไหวพริบต่อกรกับยักษ์ ซึ่งสอดคล้องกับรูปแบบนิทานพื้นบ้านอังกฤษในชนบทต่าง ๆ ฉันชอบคิดว่าการบันทึกทางการพิมพ์ทำให้เรามองเห็นต้นกำเนิดได้ชัดขึ้น แต่ตัวนิทานเองก็เป็นผลิตผลของการเล่าปากต่อปากที่อาจรับแรงบันดาลใจจากตำนานและความเชื่อของชุมชนต่างๆ ในอังกฤษ การที่เรื่องนี้ถูกนำไปเล่าและดัดแปลงต่อเนื่องทำให้มันกลายเป็นส่วนหนึ่งของมรดกนิทานพื้นบ้านอังกฤษในภาพรวม

เรื่องนี้เริ่มจากรูปปั้นแปลกตาจากญี่ปุ่นที่ไม่ได้ออกแบบมาเป็นตัวตลกหรือเกมเลย ฉันจำได้ว่าสิ่งที่คนรู้จักในชื่อ 'โมโมะ' จริงๆ แล้วมาจากภาพถ่ายของรูปปั้นชื่อ 'Mother Bird' ที่สร้างโดยบริษัทงานเอฟเฟ็กต์พิเศษในญี่ปุ่น (Link Factory) รูปปั้นนั้นมีลักษณะตาโปน ปากยื่น และทรงตัวไม่คุ้นตา ซึ่งถูกถ่ายเซลฟี่แล้วโพสต์ออนไลน์จนภาพถูกดัดแปลงและนำไปใช้ในบริบทอื่น จากภาพถ่ายธรรมดา ภาพหน้าตานั้นถูกตัดต่อและเชื่อมโยงกับเรื่องราวในแอปแชทอย่าง WhatsApp จนกลายเป็นกระแสที่คนเรียกว่า 'Momo Challenge' ในราวปี 2018 ข้อความส่งต่อกันด้วยการเล่าเรื่องชวนตื่นตระหนกว่ามันจะสั่งให้เด็กทำสิ่งอันตราย แต่ในความเป็นจริงไม่มีหลักฐานยืนยันว่ามีความท้าทายแบบนั้นเกิดขึ้นจริงๆ เหตุการณ์นี้จึงกลายเป็นตัวอย่างของการตื่นตระหนกในยุคอินเทอร์เน็ต เหมือนกับกรณีของ 'Slender Man' ที่ภาพและเรื่องเล่าถูกขยายจนกลายเป็นข่าวใหญ่ ทั้งที่รากเหง้าของมันเป็นงานศิลปะที่ถูกยกบริบทออกไป

รู้ไหมว่าเรื่องเล่าผีของไทยผูกพันกับภูมิภาคและวิถีชีวิตท้องถิ่นอย่างลึกซึ้ง มุมมองของฉันคือถ้าดูจากแผนที่วัฒนธรรม จะเห็นว่าผีแต่ละชนิดไม่ได้เกิดขึ้นแบบสุ่ม แต่มาจากความกลัว ความหวัง และวิถีการดำรงชีวิตของคนนั้น ๆ กลางลุ่มน้ำเจ้าพระยาเป็นแหล่งกำเนิดเรื่องเล่าที่โดดเด่นหลายเรื่อง เช่น 'แม่นาค' ที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของความรักและการสูญเสียในชุมชนเมืองใกล้คลองและชุมชนคนไทยเชื้อสายจีน เรื่องของ 'นางตานี' ก็สะท้อนความผูกพันกับต้นไม้ผลัดใบและไร่นา ชาวบ้านใช้ความเชื่อนี้เพื่ออธิบายโชคดี-โชคร้ายและตั้งข้อห้ามเกี่ยวกับการตัดต้นตานี ขึ้นไปทางอีสาน เรื่องราวของ 'ผีปอบ' สะท้อนความเชื่อเรื่องวิธีการรักษาและการป้องกันโรคระบาด ในพื้นที่เกษตรกรรมที่คนอยู่ใกล้ชิดกับภยันตราย เหตุการณ์ป่วยตายมักถูกอธิบายผ่านการกระทำของปอบ ทำให้ชาวบ้านมีพิธีกรรมเฉพาะ เช่น การเซ่นและการใช้คาถาเพื่อป้องกัน จึงเห็นว่าแง่มุมเชิงสังคมและการแพทย์พื้นบ้านผสมผสานกับคติผี อีกด้านหนึ่งฉันยังมองเห็นร่องรอยอิทธิพลจากเพื่อนบ้าน เช่น ลาว เขมร มอญ และชาวมลายู ซึ่งเข้ามาผสานกับความเชื่อพุทธและพราหมณ์ ทำให้บางตำนานมีความคล้ายคลึงกันข้ามพรมแดน เช่นวิธีการเซ่น แจกขนมหรือใช้ผ้าห่อศพ สิ่งที่ทำให้เรื่องผีไทยมีเสน่ห์คือพวกมันไม่ใช่แค่เรื่องน่ากลัว แต่เป็นเลนส์ที่ฉันใช้ดูจิตวิญญาณของชุมชน—ทั้งความกลัว ความหวัง และการยืนยันตัวตนของคนแต่ละภาค

ต้นกำเนิดของคาถาปราบผีแบบที่เราเห็นในมังงะส่วนใหญ่ย้อนไปสู่ประเทศญี่ปุ่นโดยตรง — แต่มันไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นข้ามคืนหรือเป็นของญี่ปุ่นเพียงอย่างเดียวแบบบริสุทธิ์ ผมมักจะอธิบายให้เพื่อนฟังว่าองค์ประกอบที่เราเห็นในมังงะ เช่น การร่ายคาถาที่ดูพิธีรีตอง การใช้เครื่องราง และการเรียกวิญญาณ มีรากมาจากความเชื่อพื้นบ้านญี่ปุ่นอย่างชินโตและตำนานโยไค (yokai) รวมถึงระบบปราชญ์โบราณอย่าง 'ออนโยะโด' (Onmyōdō) ที่ผสมเอาแนวคิดจากจีนและอินเดียเข้ามาด้วย ในงานอย่าง 'Onmyoji' จะเห็นการถ่ายทอดพิธีและเครื่องมือแบบโบราณ ส่วนมังงะร่วมสมัยมักนำองค์ประกอบเหล่านั้นมาแต่งเติมให้ดูสวยงามหรือดราม่า เมื่อมองในเชิงวัฒนธรรม ผมคิดว่ามังงะเป็นพื้นที่ที่รวมทั้งความเชื่อดั้งเดิมกับสไตลิชสมัยใหม่ไว้ด้วยกัน นอกจากชินโตและออนโยะโดแล้ว ยังมีอิทธิพลจากพุทธศาสนาและความเชื่อจากจีนที่ไหลเข้ามาตั้งแต่ยุคก่อน ทำให้คาถาในมังงะมีทั้งท่าแบบพิธีกรรม เครื่องราง การร่ายคำคม และการต่อสู้เชิงพลังงาน ซึ่งทั้งหมดนี้ได้รับการตีความใหม่ให้เข้ากับเรื่องเล่าและภาพที่ดึงดูดคนอ่านสมัยใหม่ นี่แหละทำให้มันมีเสน่ห์และยังคงเติบโตต่อไปในวงการมังงะของญี่ปุ่น

ต้นกำเนิดของคาถาไล่ผีกลับไปสู่ยุคโบราณของเมโสโปเตเมียซึ่งมีบันทึกพิธีกรรมและคำสวดที่ใช้ขับไล่วิญญาณรบกวน เช่นชุดมนต์ที่รู้จักกันในชื่อ 'Maqlû' ที่เขียนเป็นภาษากระดาษดินในชั้นอารยธรรมบาบิโลนและอัสซีเรีย ผมมองเห็นภาพพระหรือผู้ประกอบพิธีสวมบทบาทเป็นตัวกลางระหว่างโลกมนุษย์กับโลกวิญญาณ คาถาในชุดนั้นไม่ได้เป็นแค่คำพูด แต่รวมการจุดไฟ รดน้ำ และการนำวัตถุสัญลักษณ์มาล้อมรอบเพื่อทำลายพลังชั่วร้าย ต้นแบบนี้สะท้อนความเชื่อร่วมกันว่าเสียง น้ำ ไฟ และภาพสัญลักษณ์สามารถเปลี่ยนสมดุลของพลังเหนือธรรมชาติได้ การที่เมโสโปเตเมียมีเอกสารเหล่านี้ตั้งแต่พันกว่าปีก่อนคริสตกาล ทำให้ผมคิดว่าความคิดเรื่องคาถาไล่ผีไม่ได้เกิดจากวัฒนธรรมใดวัฒนธรรมหนึ่งเพียงลำพัง แต่มีการแลกเปลี่ยนความรู้และวิวัฒนาการร่วมกันระหว่างภูมิภาค สไตล์การทำพิธีที่เห็นในแถบตะวันออกกลางจึงกลายเป็นแม่แบบให้กับระบบพิธีกรรมในยุคต่อ ๆ มา

หลายคนคงคาดหวังคำตอบชัดเจน แต่ในมุมมองของคนที่เติบโตมากับวิทยุจูนกลางคืนและเล่าเรื่องผีกันหลังงานบุญ ผมมักจะเจอชื่อหนึ่งที่ถูกหยิบยกบ่อยที่สุดเมื่อพูดถึง 'เพลงผี' นั่นคือศิลปินลูกทุ่งรุ่นใหญ่ที่เสียงและชีวิตมีมิติแห่งความเศร้า—เรื่องเล่ารอบตัวทำให้เพลงของเขาหรือเธอดูมีความลี้ลับมากขึ้นกว่าปกติ ในบริบทนี้ ศิลปินที่จากไปและมีประวัติชีวิตเศร้าสร้างพื้นที่ให้คนเล่าต่อเกี่ยวกับเพลงที่ฟังแล้วรู้สึกเยือกเย็นหรือเหมือนมีบางอย่างตามมา ผมเองมักได้ยินคนรุ่นเก่าพูดถึงชื่อในทำนองนี้บ่อย ๆ เพราะความเชื่อท้องถิ่นและนิทานเมืองเชื่อมโยงกับเพลงและนักร้องอย่างแนบแน่น เมื่อมองในมุมวัฒนธรรม เพลงผีสำหรับผมไม่ใช่แค่ทำนองหรือเนื้อหา แต่เป็นสภาพแวดล้อมที่ล้อมรอบเพลง — เวลาฟังตอนกลางคืน, วิทยุที่สัญญาณไม่ชัด, หรือภาพจำของศิลปินที่ชีวิตจบอย่างโศกเศร้า สิ่งเหล่านี้ทำให้เพลงธรรมดากลายเป็นเรื่องเล่าเหนือจริง หลายครั้งที่ผู้คนเล่าเหตุการณ์ว่าได้ยินเสียงร้องตามบ้านเก่า หรือคลิปเก่า ๆ ที่มีรูปศิลปินปรากฏในมุมที่ไม่ชัด ก็ยิ่งเติมเชื้อไฟให้กระแสคำพูด กระแสนี้ไม่ได้เกิดกับศิลปินสมัยใหม่เท่าไรนักเพราะความเร็วนิเวศทางสื่อและการแยกแยะของผู้ฟังเปลี่ยนไป ผมจึงเชื่อว่าในเชิงสังคม ศิลปินรุ่นเก่าที่มีเรื่องเล่าชีวิตซับซ้อนมักถูกพูดถึงมากที่สุดในฐานะเจ้าของ 'เพลงผี' ส่วนตัวแล้วการยินชื่อศิลปินเหล่านี้ในบริบทแบบนี้ชวนให้คิดถึงความเป็นมนุษย์ของศิลปิน—เสียงที่เคยบรรเทาความเศร้าให้กับคนฟังกลับกลายเป็นจุดเริ่มของเรื่องเล่าเหนือธรรมชาติ แต่ไม่ว่าจะเชื่อหรือไม่ ผมก็ยังชอบฟังเพลงเหล่านั้นในคืนฝนพรำ เพราะบางทีความเศร้าในทำนองก็สื่อสารได้ลึกกว่าคำเล่าเรื่องใด ๆ

เพลงเก่าบางเพลงมันมีบันทึกที่ไม่ชัดเจนจนทำให้คนชอบคุ้ยหายิ้มแหย ๆ เมื่อนึกถึง 'เพลงผีบอก' ผมมองว่าสถานะของเพลงนี้ในความทรงจำสาธารณะค่อนข้างเป็นแบบพื้นบ้าน—หลายแหล่งเล่าเหมือนเป็นเพลงที่หมุนเวียนในชุมชนมากกว่าจะเกิดจากคนเดียวที่เป็นคอมโพสเซอร์เด่น ๆ จากมุมที่ติดตามวงการเพลงลูกทุ่งกับเพลงพื้นบ้านมานาน, ฉันเห็นป้ายชื่อแผ่นบันทึกโบราณหลายแผ่นที่ระบุผู้ขับร้องเป็นศิลปินท้องถิ่นหรือวงประจำจังหวัด ซึ่งทำให้ยากจะชี้ชัดว่าใครเป็นผู้แต่งต้นฉบับจริง ๆ ในหลายกรณีจึงมักถูกระบุว่าเป็นเพลงพื้นบ้านหรือผู้แต่งไม่ปรากฏชื่อโดยชัดเจน ส่วนเวอร์ชันแรกที่คนรู้จักกันมากมักเป็นการบันทึกเสียงของศิลปินท้องถิ่นในยุคก่อนที่สื่อกระแสหลักจะหยิบยกขึ้นมาร้องซ้ำ ความรู้สึกของฉันคือเสน่ห์ของเพลงอยู่ที่ความคลุมเครือนั้นเอง — มันทำให้แต่ละเวอร์ชันมีรสชาติและเรื่องราวของชุมชนที่ต่างกัน